Кіріспе

«Африка тілдері» – тілші Джозеф Гринбергтің 1963 жылы жарық көрген очерктерінің жинағы. Автор осы еңбегінде африка тілдерінің генетикалық жіктелуін ұсынады, ол кейбір өзгерістермен қазірге дейін ең көп қолданылатын жіктелу болып табылады. Бұл – оның 1955 жылғы «Африка тілдерін жіктеу бойынша зерттеулер» еңбегінің кеңейтілген және толыққанды қайта қараған нұсқасы. Бұл еңбек Гринбергтің 1949 мен 1954 жылдар аралығында «Оңтүстік-Батыс антропология журналында» жариялаған сегіз мақаладан құралған. Алғаш рет 1963 жылы «International Journal of American Linguistics», 29-том, 1-номерде жарық көрген. Алайда, оның 1966 жылғы екінші басылымы, онда ол (Индиана университеті, Блумингтон: Mouton & Co., Гаага) жеке еңбек ретінде жарияланды, көбірек сілтеме жасалады. Авторы оны әдістемелік үш негізге сүйенгендігін айтады: «Нақты формалардағы дыбыс пен мағынаны қамтитын ұқсастықтарды салыстырудағы жалғыз маңыздылық». «Тілдерді жұптап салыстыру емес, жаппай салыстыру». «Жіктеу туралы қорытынды жасау үшін тек тіл біліміндегі дәлелдер ғана маңызды».

Жаңалықтар

Гринбергтің Нигер-Конго отбасы Вестерманның «Батыс Судандық» тобымен алдын ала қарастырылған, бірақ ол фула тілін (Батыс Атлантикалық тілі ретінде), және жаңадан ұсынылған Адамава-Шығыс тілдерін қосып, Сонгхай тілін шығарды, ал Банту тілін Бенуэ-Конгоның (бұрын «Жартылай Банту» деп аталған) бір ғана тармағы ретінде жіктеді. Семит, бербер, египет және кушит тілдері «Хамито-Семит» отбасының құрамына жатқандары қабылданған, ал чад, фула, «Нило-Хамит» және готтентот тілдері мүшеліктеріне қатысты даулы ұсыныстар жасалған. Ол чад тілін қабылдады (оның құрамына енгенін өзгерткенімен), ал қалған үшеуін қабылдамады, көптеген тіл білімі мамандарының қанағаттануынша, олар таза типологиялық себептермен «Хамит» деп жіктелген. Бұл дәлелдеме Хамит терминінің тарихи тіл білімінде мағынасы жоқ екендігіне (оның өзі және жалпы тіл білімі) келісімге келді; нәтижесінде ол жаңадан жіктелген отбасын «Афроазиялық» деп атады. Шапераның ізімен жүріп, Майнхофты қабылдамай, ол готтентот тілін Орталық Хойсан тілдерінің құрамына жатқызды. Хойсанға ол солтүстікке қарай орналасқан Хадза (Хатса) және Сандаве тілдерін де қосты. Оның ең революциялық қадамы – Нило-Сахара отбасының тұжырымын ұсынуы болды. Бұл әлі де даулы, себебі осы уақытқа дейін бұл отбасын қайта құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ ол үміт береді және кеңінен қолданылады. Бұрынғы тіл білімі мамандары көптеген тілдердің арасында белгілі бір байланыс бар екенін байқаған, бірақ ешқашан ресми түрде отбасы ұсынбаған. Бұл тілдер – Шығыс Судан, Орталық Судан, Кунама және Берта тармақтары – Гринберг оларды «Шари-Ніл» деп атаған негізгі тобына біріктірді, сондай-ақ оған Африканың барлық қалған жіктелмеген тілдерін қосты, оларда есімдік санаттары болмады. Шари-Ніл мен шеткі тармақтар арасындағы айырмашылық кейіннен тоқтатылды. Төменгі деңгейде ол «Нило-Хамит» тілін Нилот тілінің құрамына, Кёлердің ұсынысы бойынша, және Шығыс Судан тілін берік негізге орналастырды. Соңында, ол Кордофанның Нуба тауларындағы жіктелмеген тілдерін Нигер-Конго отбасына жатқызды, нәтижесінде Конго-Кордофан деп атады. «Тумтум» тобынан басқа, бұл байланыс қабылданды, бірақ Кордофан тілдері енді негізгі тармақ ретінде қарастырылмайды және «Конго-Кордофан» атауы енді қолданылмайды. Гринбергтің төрт отбасы африкалық тілдердің басым тұжырымы болды, бірақ оның кіші жіктелуі де жақсы нәтиже бермеді. Нигер-Конго және Афроазиялық тілдерге көбінесе келісім бар, Хамит тіліне немесе Банту тілінің тәуелсіздігіне маңызды қолдау жоқ. Нило-Сахара әлі де уақытша деп саналады. Хойсанды мамандар қазір қабылдамайды, бірақ оны ыңғайлы термин ретінде сақтап қалуға болады, бірақ ол маманданбаған әдебиеттерде кездесуі мүмкін.

I. Конго Кордофия

I. Нигер-Конго
I. A.1 Батыс Атлантика
I. A.1. a Солтүстік: Волоф, Серер Син, Фулани, Серер Нон, Коньяги, Басари, Биафада, Бадьяра (Пажаде), Дьола, Мандяк, Баланте, Банюн, Налу, Кобиана, Касанга, Бидиого
I. A.1. b Оңтүстік: Темне, Бага, Ландома, Кисси, Булом, Лимба, Гола
I. A.2 Манде
I. A.2. a Батыс
I. A.2. a.1 Малинке, Бамбара, Дюла, Мандинка, Нуму, Лигби, Хуэла, Вай, Коно, Коранко, Хасонке Бобо
I. A.2. a.3 Менде, Локо, Гбанди, Лома, Кпелле (Герзе)
I. A.2. a.4 Сусу, Дьялонке
I. A.2. a.5 Сонинке, Бозо
I. A.2. a.6 Дуун, Дзуун, Жо, Сеенку (Сембла), Кпан, Банка
I. A.2. b Шығыс
I. A.2. b.1 Мано, Дан (Джио), Гуро (Квени), Муа, Нуа, Бенг, Гбан, Тура (Вен), Яуре
I. A.2. b.2 Само, Биса, Буса, Кянга, Шанга
I. A.3 Вольталық
I. A.3. a Сенуфо: Минянка, Тагба, Форо, Тагвана (Такпонин), Димини, Нафана
I. A.3. b Лоби-Догон: Лоби, Дян, Пугули, Ган, Гуин, Турука, Догоси, Догоси Фин, Кян, Тара, Бваму, Вара, Натиоро, Догон, Куланго
I. A.3. c Груси: Авуна, Касена, Нунума, Лйеле, Тампруси, Канджага (Булеа) (d тобына ауыстырылды), Дега, Сити, Курумба (Фулсе), Сисала
I. A.3. d Мосси, Дагомба, Кусаси, Нанкансе, Таленси, Мампруси, Вала, Дагари, Бирифо, Намнам, Канджага (Булеа) (c тобынан көшірілді)
I. A.3. e Тем, Кабре, Дело, Чала
I. A.3. f Баргу (Бариба)
I. A.3. g Гурма, Тоботе (Басари), Каселе (Чамба), Моба
I. A.3. x Догон
I. A.4 Ква
I. A.4. a Кру: Бете, Бакве, Гребо, Басса, Де, Кру (Крави)
I. A.4. b Аватиме, Ньенгбо, Тафи, Логба, Ликпе, Ало, Акпосо, Лефана, Бовили, Акпафу, Сантрокофи, Адель, Кебу, Анимере, Эве, Аладиан, Авикам, Гва, Кьяма, Акие, Ари, Абе, Адьюкру, Акан (Тви, Ани, Бауле, Гуан, Метибо, Абуре), Га, Адангме
I. A.4. c Йоруба, Игала
I. A.4. d Нупе, Гбари, Игбира, Гаде
I. A.4. e Бини, Ишан, Кукуруку, Собо
I. A.4. f Идома, Агату, Ияла
I. A.4. g Ибо
I. A.4. h Иджо
I. A.5 Бенуэ-Конго
I. A.5. A Плато
I. A.5. A.1
I. A.5. A.1. a Камбари, Дукава, Дакакари, Баса, Камуку, Реше
I. A.5. A.1. b Пити, Джанжи, Курама, Чавай, Анагута, Буджи, Амап, Гуре, Кахугу, Рибина, Бутава, Кудава
I. A.5. A.2 Афусаре, Иригве, Катаб, Кагоро, Кадже, Качичери, Морора, Джаба, Камантан, Кадара, Коро, Афо
I. A.5. A.3 Биром, Ганаури (Атен)
I. A.5. A.4 Рукуба, Нинзам, Аю, Мада, Канинквомы
I. A.5. A.5 Эггон, Нунгу, Есква
I. A.5. A.6 Калери, Пем, Пай
I. A.5. A.7 Ергам, Башерава
I. A.5. B Жукуноид: Жукун, Кенту, Ньиду, Тигонг, Эрегба, Мбэмбе, Цумпер (Кутев, Мбарике), Борицу
I. A.5. C Кросс Ривер
I. A.5. C.1 Боки, Гайи (Уге), Якоро
I. A.5. C.2 Ибибио, Эфик, Огони (Кана), Андони, Акойянг, Ододоп, Короп
I. A.5. C.3 Акунакуна, Абине, Яко, Асига, Экури, Укеле, Октопото Мтезе, Олуломо
I. A.5. D Бантоид: Тив, Битаре, Бату, Ндоро, Мамбила, Буте, Банту
I. A.6 Адамава-Шығыс
I. A.6. A Адамава
I. A.6. A.1 Тула, Дадия, Ваджа, Чам, Каму
I. A.6. A.2 Чамба, Донга, Лекон, Вом, Мумбаке
I. A.6. A.3 Дака, Тарам
I. A.6. A.4 Вере, Намши, Колбила, Папе, Сари, Севе, Воко, Котопо, Кутин, Дурру
I. A.6. A.5 Мумуе, Кумба, Генгле, Теме, Вака, Йенданг, Зинна
I. A.6. A.6 Дама, Моно, Mbere, Мундун, Ясин, Мангбей, Мбум, Кпере, Лакка, Дек
I. A.6. A.7 Юнгур, Мбои, Либо, Роба
I. A.6. A.8 Кам
I. A.6. A.9 Джен, Мунга
I. A.6. A.10 Лонгуда
I. A.6. A.11 Фали
I. A.6. A.12 Нимбари
I. A.6. A.13 Буа, Нилим, Коке
I. A.6. A.14 Масса
I. A.6. B Шығыс
I. A.6. B.1 Гбая, Манджа, Мбака
I. A.6. B.2 Банда
I. A.6. B.3 Нгбанди, Санго, Якома
I. A.6. B.4 Занде, Нзакара, Барамбо, Памбия
I. A.6. B.5 Бвака, Монжомбо, Гбанзири, Мунду, Майого, Бангба
I. A.6. B.6 Ндого, Бай, Бивири, Голо, Сере, Тагбо, Фероге, Индри, Мангая, Тогойо
I. A.6. B.7 Амади (Мадьё, Ма)
I. A.6. B.8 Мондунга, Мба (Баманга)
I. B Кордофания
I. B.1 Қолиб: Қолиб, Кандерма, Хейбан, Ларо, Оторо, Кавама, Швай, Тира, Моро, Фунгор
I. B.2 Тегали: Тегали, Рашад, Тагой, Тумале
I. B.3 Талди: Талоди, Лафофа, Элири, Масакин, Тачо, Лумун, Эль Амира
I. B.4 Тутум: Тутум, Тулеши, Кейига, Каронди, Кронго, Мири, Кадугли, Катча
I. B.5 Катла: Катла, Тима

II. Нило-Сахаралық

II. Соңғай
II. B Сахара
II. B. a Канури, Канембу
II. B. b Теда, Даза
II. B. c Загхава, Берти
II. C Мабан: Маба, Рунга, Начтигалдың Мими, Гаудефрой Демонбиннің Мими
II. D Фур
II. E Чари–Ніл
II. E.1 Шығыс Судан
II. E.1.1 Нубия
II. E.1.1. a Ніл нуби (Махас Фадиджа және Кенузи Донгола)
II. E.1.1. b Кордофан нуби: Даир, Диллинг, Гулфан, Гарко, Кадеро, Кундугр
II. E.1.1. c Мидоб
II. E.1.1. d Біркед
II. E.1.2 Мурле (Бейр), Лонгарим, Дидинга, Сури, Мекан, Мурзу, Сурма (Тирма және Зулмануды қоса алғанда), Масонго
II. E.1.3 Бареа
II. E.1.4 Ингассана (Таби)
II. E.1.5 Нима, Афитти
II. E.1.6 Темейн, Teis um Danab
II. E.1.7 Меририт, Тама, Сунгор
II. E.1.8 Дарфур Дагу, Байго, Сила, Дар Дагу (Вадай), Батыс Кордофан Дагу, Нжалгулгуле, Шатт, Лигури
II. E.1.9 Нилот
II. E.1.9. a Батыс
II. E.1.9. a.1 Бүрун
II. E.1.9. a.2 Шилук, Ануак, Ачоли, Ланго, Алур, Луо, Юр, Бор
II. E.1.9. a.3 Динка, Нюер
II. E.1.9. b Шығыс
II. E.1.9. b.1 Бари, Фажулу, Каква, Мондари
II. E.1.9. b.2a Жи, Додот, Карамжонг, Тесо, Топота, Туркана
II. E.1.9. b.2b Масай
II. E.1.9. b.3 Оңтүстік: Нанди, Сук, Татога
II. E.1.10 Нянгия, Тейсо
II. E.2 Орталық Судан
II. E.2.1 Бонго, Бака, Морокодо, Бели, Гбери, Сара диалектілері (Маджингай, Гулай, Мбай, Гамба, Каба, Дендже, Лака), Вале, Ндука, Тана, Хоро, Багирми, Кука, Кенга, Диса, Бубалия
II. E.2.2 Крейш
II. E.2.3 Бинга, Юлу, Кара [= Тар Гула]
II. E.2.4 Мору, Авукая, Лого, Келико, Лугбара, Мади
II. E.2.5 Мангбету, Ломби, Попои, Макере, Медже, Асуа
II. E.2.6 Мангбуту, Мамву, Лесе, Мвуба, Эфе
II. E.2.7 Ленду
II. E.3 Берта
II. E.4 Кунама
II. F Коман/Коман: Комо, Ганза, Удук, Гуле, Гумуз, Мао

III. Африкалық-азиялық

III. Ауысу Семит
III. B Мысыр
III. C Бербер
III. D Кушит
III. D.1 Солтүстік Кушит: Бежа (Бедуайе)
III. D.2 Орталық Кушит: Бого (Билин), Камир, Хамта, Авия, Дамот, Кемант, Кайла, Квара
III. D.3 Шығыс Кушит: Сахо-Афар, Сомали, Галла, Консо, Гелеба, Мариль, (Решиат, Арборе), Гардула, Гидол, Говазе, Буржи, Сидамо, Дараса, Камбата, Алаба, Хадия, Тамбаро, Могогодо (1966 жылы қосылды)
III. D.4 Батыс Кушит: Джанджеро, Воламо, Зала, Гофа, Баскето, Бадиту, Харуро, Зайсе, Чара, Гимира, Бенешо, Нао, Каба, Шако, Ше, Маджи, Кафа, Гаро, Моха, Анфильо (Мао), Синаша, Бако, Амара, Бана, Диме, Гай, Керре, Цамай, Доко, Долло
III. D.5 Оңтүстік Кушит: Бурунги (Мбулунгу), Горуа (Фиоме), Алава (Уваси), Иракв, Мбугу, Санье [= Дахало], Номвия (1966 жылы қосылды)
III. E Чад
III. E.1
III. E.1. a Хауса, Гвандара
III. E.1. b Нгизим, Мобер [= Канури, шадик емес], Ауйокава, Ширава, Беде
III. E.1. c
III. E.1. c. i Варжава, Афава, Диржава, Миява, Сирава
III. E.1. c. ii Гезава, Саява, Дасстың Баравасы
III. E.1. d
III. E.1. d. i Болева, Карекаре, Нгамо, Герава, Герумава, Кирифава, Дера (Канакуру), Тангале, Пиа, Перо, Чонги, Маха (1966 жылы қосылды)
III. E.1. d. ii Ангас, Анкве, Бвол, Чип, Димук, Горам, Йорто, Кволла, Мириам, Монтол, Сура, Тал, Герка
III. E.1. d. iii Рон
III. E.2 Котоко тобы: Логон, Нгала [= Мпаде? ], Будума, Кури, Гүлфей, Афаде, Кәсіп, Кусери
III. E.3 Бата–Марги тобы
III. E.3. a Бачама, Демса, Гудо, Малабу, Нжеи (Кобочи, Нзанги, Заньи), Зуму (Джимо), Холма, Капсики, База, Джахи, Гуде (Чеке), Мубидің Фали, Кирияның Фали, Жилбудың Фали, Марги, Чибак, Кильба, Сукур, Визик, Вемго, Вога, Тур, Бура, Пабир, Подокво
III. E.3. b Габин, Хона, Тера, Джера, Хинна (Хина)
III. E.4
III. E.4. a Хина, Даба, Мусгой, Гауар
III. E.4. b Гисига, Балда, Мутурау, Мофу, Матакам
III. E.5 Гиддер
III. E.6 Мандара, Гамергу
III. E.7 Мусгу
III. E.8 Бана, Бана (Маса), Ламе, Кулунг
III. E.9
III. E.9. a Сомрай, Тумак, Ндам, Милту, Сарва, Гулей [= Тумак?]
III. E.9. b Габер, Чири, Дормо, Нангире
III. E.9. c Сокоро (Беданга), Барейн
III. E.9. d Модгел
III. E.9. e Тюбури
III. E.9. f Муби, Карбо, (1966 жылы қосылды: Jegu, Jonkor, Wadai Birgid)

IV Қоян

IV. Оңтүстік Африканың Койсан тайпасы
IV. A.1 Солтүстік Оңтүстік Африка Койсаны
IV. A.2 Орталық Оңтүстік Африка Койсаны
IV. A.3 Оңтүстік Оңтүстік Африка Койсаны
IV. B Сандаве
IV. C Хаца