Кіріспе

Сатьяжит Рейдің 1964 жылғы фильмі «Чарулата» – Сатьяжит Рейдің жазған және түсірген 1964 жылғы үнді драмасы. Рабиндранат Тагордың «Настанирх» романы негізінде түсірілген бұл фильмде Сомитра Чаттерджи, Мадхаби Мукерджи және Сайлен Мукерджи рөлдерін сомдайды. Бұл фильм Рейдің ең үздік туындыларының бірі саналады және әлемдегі ең ұлы фильмдердің тізіміне жиі енгізіледі. Бірінші және соңғы сахналар сыншылар тарапынан жоғары бағаланған. Бірінші сахнада, көбінесе диалогсыз, Чарудың жалғыздығы және оның бинокль арқылы сыртқы әлемді қалай бақылайтыны көрсетіледі. Соңғы сахнада Чару мен оның күйеуі қол ұстасып, жақындасқанда экран тоңдырылады. Бұл кинодағы тоқтап тұрған кадрларды тиімді пайдаланудың көркемдік шешімі деп есептеледі.

Сюжет

"Шарулата" – Рабиндранат Тагордың 1879 жылы Калькуттада өтетін "Настанирх" ("Сынған ұя") әңгімесі негізінде түсірілген. Бенгалия қайта өрлеуінің шарықталу кезі, Үндістан британдық үстемдікте болған. Фильмнің оқиғасы – Бхупатидің (Сайлен Мукерджи) ақылды әрі әдемі әйелі Шарулата (Мадхаби Мукерджи) төңіресінде өрбиді. Ол саяси газеттің редакторы және баспагері. Бхупати – жоғары білімді бенгалдық зиялы, саясат пен тәуелсіздік қозғалысына қызығушылық танытады. Шару өнерге, әдебиетке және поэзияға бейім. Бхупати әйелін жақсы көреді, бірақ оған уақыт таба алмайды. Үйде көптеген қызметшілерге қарағанда оның істеуге шамасы келмейді. Шарудың көңілі қалғанын сезіп, Бхупати Шарудың ағасы Умапада мен оның әйелі Манданы бірге тұруға шақырады. Умапада журналды және баспа станогын басқаруға көмектеседі. Манда, өзінің ойсыз және қабақтанған мінезімен, сезімтал, ақылды Шарулатаға жараспайды. Бхупатидің кіші туысы Амал (Сомитра Чаттерджи) қонаққа келеді. Бхупати одан Шарудың мәдени қызығушылықтарын қолдауын сұрайды. Амал жас, сұлу, Шаруға жақын жаста. Оның әдебиетке құштарлығы бар және поэзияға деген ортақ қызығушылықтары бар. Ол Шаруға қажетті зиялық серік пен назар аударады. Шарулата мен Амалдың арасында жақын және көңілді достық қарым-қатынас қалыптасады. Ол өзінің өлеңін жариялауға тыйым салғаннан кейін, оның білмей, өзінің қысқа әңгімесін жариялағанда бәсекелестік туады. Ол Шарулатаның өзіне ғашық екенін түсінеді, бірақ кінәлі сезімінен оған жауап беруге кедергі болады. Содан кейін Шарудың інісі мен қарындасы Бхупатидің ақшасын жеп, қашып кетеді. Бұл Бхупатидің газеті мен баспасын құртады. Оқиға Бхупатиді шаршайтады. Ол Амальға енді тек Амальға ғана сенетінін айтады. Амал туысына сатқындық жасағаны үшін өзін кінәлі сезінеді. Сонымен қатар, ол Шарудың жоғары зиялылығына да наразы болады. Ол ешкімге хабарсыз кетіп, Бхупатиге хат қалдырып, Шаруға жазуын тоқтатуға бұйрық береді. Шарудың жүрегі ауырады, бірақ ол көңілін жасырады. Бхупати оның бөлмесіне кіргенде, Амал үшін жылап отырғанын көреді. Бхупати Шарудың Амалға деген сезімін түсінеді. Ол күйреп, қатты қайғырып, шатасқан күйде қалады. Ол үйден асығыс шығып, арбамен мақсасыз серуендейді. Қайтып келгенде, Шару мен Бхупати бір-біріне қол созуға тырысады, бірақ созылған қолдары тоңған күйде қалады.

Өндіріс

"Шарулата" бенгалдық жазушы Рабиндранат Тагордың 1901 жылғы "Настанирх" ("Бұзылған ұя") повесі негізінде түсірілген. Кейін Рей осы повестің өзіне ұнағанын айтты, себебі "оның батыстық сипаты бар, ал фильм де сол сипатты мұра еткен. Сондықтан мен "Шарулата" фильмімен байланысты Моцарт туралы айтуға толық құқым бар". Рей фильмді 1901 жылдың орнына 1897 жылы өткізуге шешім қабылдады және тарихи тұрғыдан анық болу үшін көп айлар бойы зерттеулер жүргізді. Өмірінде алғаш рет ол түсірілімге дейінгі дайындық кезінде де, түсірілім барысында да мерзімге бағынбады. Рей суретші-қоюшы Банси Чандрагуптамен тығыз жұмыс істеді және ешқандай интерьерлік сахна нақты орында түсірілген жоқ. Барлық декорациялар 1880 жылдардағы Үндістанды дәл бейнелеу үшін салынған немесе қайта жаңартылған. Рей бірде "Шарулата" фильмін өзінің ең сүйікті туындысы деп атаған.

Музыка

Рабиндрасангиттің "Аами Чини Го Чини Томаре" әнін Кишор Кумар орындаған. Бұл оның Рабиндрасангитін орындаған алғашқы тәжірибесі болды. Жазу жұмысы Калькуттада емес, Бомбей қаласында жүргізілді. Кишор Кумар "Чарлулата" фильмі үшін де, Рейдің тағы бір фильмі – 1984 жылы шыққан "Гаре Байре" үшін де ешқандай төлем алмады.

Қабылдау

Charulata Rotten Tomatoes-та үнді фильмдері арасындағы ең жоғары рейтингтердің біріне ие, ол 26 рецензия негізінде 96% рейтинг пен 9.2/10 орташа бағаға қол жеткізді. Бұл фильм үнді киносы тарихындағы ұлы туындылардың бірі деп есептеледі және шетелде де кеңінен мақтауға ие болды. Sight & Sound журналында Пенелопа Хьюстон фильмді жоғары бағалап, "әдемілік пен қарапайымдылықтың өзара байланысы керемет" деді. The New York Times газетінде фильм "Рэйдің барлық фильмдері сияқты, сәнді ескектей қимылдады" деп жазылған. 1992 жылғы Sight & Sound сыншылардың барлық уақыттардағы ең ұлы фильмдеріне арналған дауыс беруде Charulata 4 дауыс алды. 2002 жылы Британдық кино институтының сыншылар сауалнамасында фильм 6-шы орынды, ал пайдаланушылардың "Барлық уақыттардағы ең үздік 10 үнді фильмі" сауалнамасында 7-ші орынды иеленді. Рэйдің үлкен өкінішіне орай, фильм Канн кинофестивалінде қабылданбады, бұл шешімге Дэвид Лин мен Ингмар Бергман сияқты режиссерлер наразылық білдірді. Фильм, әдетте, Жан-Люк Годардың сүйікті фильмі болған. Ол Берлин кинофестивалінде "Ең үздік режиссер" сыйлығын жеңіп алды. Рэйдің туғанына 100 жыл толуына орай, 2020 жылдың 21 мамырында "Пражавани" газетінің аға журналисі Б. М. Ханиф фильмнің Рабиндранат Тагордың, оның ағасы Дьйотириндранат Тагордың (одан 12 жыл үлкен) және оның қарындасы Кадамбари Девидің (одан 2 жыл үлкен) өміріне негізделгені туралы әңгімелер көп таралғанын хабарлады, өйткені оқиға 1879-1880 жылдардағы Рабиндранат 19 жасқа толған кезде және Кадамбари Деви 1883 жылы 23 жастағы Рабиндранатқа, 9 немесе 11 жастағы Мриналини Девиге үйленгеннен кейін төрт айдан кейін өмірден қол жұмсаған.

Сақтау

1996 жылы Академия киноархиві «Шарулата» фильмін сақтап қалды.

Марапаттар

Жыл Сыйлық Санаты Жеңімпаз Нәтижесі1964 Бенгал киножурналистер қауымдастығы сыйлығыҮздік үнді фильмдеріСатьяжит Рей1965 Үздік режиссерҮздік сценарийҮздік музыкалық режиссерҮздік актерШайлен МукерджиҮздік актрисаМадхаби Мукерджи1965 Берлин халықаралық кинофестиваліАлтын аюСатьяжит РейҮздік режиссер үшін күміс аюОКИ сыйлығы1965 Ұлттық кино сыйлығыҮздік толық метражды фильмR. Д. Бансал және Сатьяжит Рей1968 Валладолид халықаралық кинофестиваліАлтын шыбықСатьяжит Рей

Құрмет

Фильмде Чарудың (Мадхаби Мукерджи) Амалды (Сумитра Чаттерджи) қарап, серуендеп тұрғанда Рабиндранат Тагордың "Фуле-фуле-Дхоле-Дхоле" әнін орындайтын танымал сахна бар. Бұл сахна "Парнита" фильмінде "Сона ман ка аган" әнінің кезінде қайта жаңғыртылады. Шындығында, "Паринета" фильмінің Лалитасы (Видья Балан) Настанирх/Чарулатаның Чаруына ұқсас киіммен көрсетілген. Бұдан әрі, "Паринета" Тагордың замандасы болған және әлеуметтік реформалар туралы роман жазған Сарат Чандра Чаттопадхяйдың "Паринета" романы негізінде түсірілген.

Үй медиасы

2013 жылы The Criterion Collection қалпына келтірілген жоғары сапалы цифрлық көшірмесін және жаңа субтитр аудармаларын жариялады. Ұлыбританияда бұл фильм 2013 жылы теледидарда ең көп тамашаланған шетелдік фильмдердің тоғызыншысы болды, оны Channel 4 арнасынан 113 600 көрермен көрді.