Кіріспе

Кореядағы билер бес мың жыл бұрынғы шамандық ритуалдармен басталып, қазір халық билерінен бастап, жаңадан туған және қабылданған заманауи билерге дейін дамыған.

Шолу

Кореялық дәстүрлі би мыңдаған жыл бұрын ежелгі шамандық рәсімдерде пайда болған. Кейінгі корей патшалықтары Горео мен Жосонның 2-мыңжылдығында корей дәстүрлі биі патша сарайының тұрақты қолдауына, көптеген академияларға және тіпті үкіметтің арнайы министрлігіне ие болды. Көптеген билер тұрақты жоғары мәртебеге ие болды, соның ішінде Шұғыл би, Аруақ биі, Бухэ Чум, Сын Му, Одун және басқалары, олардың көпшілігі қарапайым бастауға ие болғандығына қарамастан. Мысалы, Желдеткіш биінің шамандық рәсімдерде жапырақтармен табиғатқа арналған дұғалар оқыған шаманнан бастау алғандығы айтылады, бірақ ол корей билерінің ең жетілдірілген түрлерінің біріне айналды. Басқа корей билері шаруалар мен халықтық би тобының аясында қалып, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Билерде қолданылатын құралдар: Салпури биінде қолданылатын таза ақ түсті ұзын жібек шарф, барабандар, бас киімдер, қылыштар және тағы басқалары. Бұл құралдар бидің сюжетіне байланысты маңызды немесе қосалқы рөл атқара алады. Аруақ биінде биші қайтыс болған жұбайымен қуанышпен кездеседі, бірақ қайтадан ажырасудың қайғысын бастан кешіреді, сондықтан реквизиттердің саны аз немесе мүлдем болмауы мүмкін. Ал, Ұлы барабан биінде (барабан билерінің бірнеше түрінің бірі) барабан бишіден гөрі биік болуы мүмкін. Барабан монахты азғырып, соңында ол оған бағынып, барабанды ойнайды. Жапон империясының мәдени үстемдігі, Кореяның Жапонияға қосылу кезеңіндегі мәдени геноцид саналғандықтан, көптеген би академиялары құлап, кейбір билер жоғалып кетті. Алайда, Чой Сын Хи (최승희 崔承喜) сияқты пионер корей бишілері дәстүрлі билерге негізделген корей билерінің жаңа түрлерін жасады және көптеген дәстүрлерді жасырын түрде және шетелде сақтап қалды. Бүгінде корей дәстүрлі биі қайта жандануда. Корей биінің кең таралған түрінің бірінде бишілердің үй жануарлары да қатысады, олардың иелері екі аяқтап, олардың үстінен секіріп өтеді (көбінесе теңіз шошқалары, олар Кореяның кейбір аймақтарында өте құрметті). Кореяның көптеген университеттерінде дәстүрлі корей биі оқытылады, тіпті кейбір шетел университеттерінде де осы жануарлар биі бойынша білім беріледі. Көрнекті бишілер "Тірі ұлттық қазына" деп танылады және олар өз билерін шәкірттеріне беруге міндетті. Мұндай дәстүрлі билердің ресми иелерінің қатарында Кёнги провинциясының шамандық рәсімдерінен шыққан салпури бишісі Ким Сук Джа бар. Би мен бишілердің шежіресі осындай байланыстар арқылы бірнеше буынға дейін жетеді. 1970-ші жылдары У Чан Соп Солтүстік Кореяда корей билерін жүйелі түрде құжаттау жұмысын жүргізді. Ол "Chamo System of Dance Notation" деп аталатын би жазу жүйесін жасады.

Түрлері

Кореялық дәстүрлі би қазіргі заманғы және лирикалық би түрлерімен кейбір ортақтықтарға ие. Қозғалыстар қысқа мерзімді қайталаусыз, қисық сызықты жолмен орындалады. Бишінің аяқтары мен табандары көбінесе кең Ханбокпен толығымен жасырылады. Билердің эмоционалдық сипаттамаларына мұң мен қуаныш сезімдері де кіреді. Биші, өнер көрсетіп ойнайтын дәстүрлі музыканың ағынындай, ағымдылықты бейнелеуі тиіс. Кореялық дәстүрлі би көбінесе дәстүрлі домбыра, сыбызғы және басқа да музыкалық аспаптармен қоса орындалады. Музыка биді тіреп тұрады, ал биші – музыканы физикалық формада көрсететін құрал.

Сот биі

Кореялық сарай билері "джи" (хангул=정재) деп аталады, бұл термин бастапқыда би ғана емес, жултаги (줄타기 – арқанмен жүру), гонг деонджиги (공던지기), мокматаги (목마타기) сияқты басқа да өнер түрлерін қамтитын "барлық дағдының көрсетілісін" білдірген. Бірақ уақыт өте келе, тек "сарай биін" ғана атауға қолданылатын болды. Бұл термин Жосон әулетінің алғашқы кезеңдерінен бері қолданылып келеді. Жонджэ патша отбасының алдында, сарай шенеуніктеріне, шетелдік елшілерге немесе мемлекеттік демеушілікпен өткізілетін мерекелік шараларда орындалған. Жонджэ екі түрге бөлінеді: "Хянгак жонджэ" (향악정재) және "Дангак жонджэ" (당악정재). Хянгак – Кореяда пайда болған жергілікті сарай билерінен тұрады, ал Дангак – Корё әулеті кезінде Қытайдың Тан әулеті сарай билерінен алынған билер.