Кіріспе

Stenberg v. Carhart, 530 U.S. 914 (2000) – АҚШ Жоғарғы Сотының Небраска штатының ананың денсаулығына қарамастан, "жартылай тудыру аборттарын" жасауды қылмыстық қылған заңына қатысты маңызды шешімі болды. Бұл заңға қарсы процедура жасаған Небраска дәрігерлерінің медициналық лицензиясы алынуы мүмкін еді. Сот заңды күштен шығарды, өйткені Небраска штатының "жартылай тудыру аборттарын" қылмыстық деп санайтын заңы, Planned Parenthood v. Casey және Roe v. Wade істерінде түсіндірілгендей, АҚШ Конституциясының Әділетті сот процесі туралы ережесін бұзды. Кейіннен сот Гонзалес v. Carhart (2007) ісінде осыған ұқсас, бірақ федералды заңды қолдады.

Тарих

Лерой Кархарт, Небраска штатында кешкі мерзімдегі аборттарға маманданған дәрігер, Небрасканың бас прокуроры Дон Стенбергке қарсы сотқа шағымданып, аборттың белгілі бір түрлерін тыйым салатын штаттық заңның конституцияға қайшы екенін жариялау туралы өтініш білдірді. Бұл талап Акрондағы «Акронд Репродуктивті денсаулық орталығы» және «Жоспарлы ата-аналыққа қарсы» ісіндегі сот шешімінде айтылған «артық жүктеме» тестіне негізделген. Федералды округтік сот және АҚШ-тың апелляциялық соты Кархарттың пайдасына шешім шығарғаннан кейін іс Жоғарғы сотқа шағымданылды. Небраска штатының заңы «жартылай туу аборты» деп аталатын процедураны тыйымдайды, ол дәрігердің «жатырдан тірі ұрықтың денесін толық босандыру алдында жартылай шығарып, содан кейін оны өлтіріп, босандыруды аяқтауы» ретінде анықталған. Ең көп таралған аборт түрі – вакуумды сору аборты, ол жатырға енгізілген түтік арқылы жасалады; ал басқалары «D&E» (дилатация және эвакуация) деп аталады, ол ұрықтың үлкейгендігіне байланысты әдетте екінші триместрде қолданылады. Бұл процедура жатыр мойнын кеңейтеді, ұрықты бөліп-жарып, дене бөліктерін вакуумсыз құралдармен алып тастайды, ал кейбір жағдайларда қалған ұрықты эвакуациялау үшін жатырдың ішінде кюретаж қолданылады. Доктор Кархарт осы процедураның «D&X» (дилатация және экстракция) деп аталатын өзгертілген нұсқасын қолданғысы келді, ол жатырдың ішінде кюретаж жасауды бастаудың орнына, алдымен ұрықтың бір бөлігін шығарып, содан кейін бөліп-жару процесін бастайды. Кархарт бұл процедураны орындауды қалағанын айтты, өйткені ол оның қауіпсіздігіне сенді және әйелдер үшін тәуекелді азайтады; ол жатырда қалуы мүмкін зиянды ұрық тінінің қаупін төмендетіп, дәрігерлерге қажетті құралдардың санын азайтады. Ұрықтың дамуы саласындағы мамандар ұрықтың сезінетін ауырсынуының түрі мен деңгейі (егер болса) туралы әртүрлі пікір білдіреді (Құрық ауырсынуы туралы қараңыз). Екінші және үшінші триместрлерде жүйке жүйесі көбінесе қалыптасқан болса да, ұрықтың сана деңгейі немесе оның хабардар болуы талқылауға ашық мәселе болып қалады. Ұрықтың ауырсынуын өлшеуге бағытталған эксперименттердің нәтижелері кейде интерпретацияға ашық болады, себебі ұрықтың стимулдарға жауап беруі ересектердегі ауырсыну сезімімен тікелей сәйкес келмейді. «Жартылай туу аборты» төңірегіндегі медициналық және ғылыми мәселелер саяси және мүдделі тараптардың ықпалына түсіп, бұл жағдайға қатысты медиада кеңінен таралған ақпараттарға әкеліп соқты. Аборт құқығын қолдайтындар мен абортқа қарсылар екеуі де осы процедураға қатысты мифтер деп сипаттайтын ақпараттардың Америкалық қоғамдық пікірге енгеніне наразылық білдіреді.

АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі

Бұл іс 2000 жылы сотта қаралды. Бірінші мәселе – әйел денсаулығына ерекшелік болмауы. Небраска штаты D&X түріндегі аборттар медициналық жағынан қажет емес деп санды, демек ерекшелік қажет емес еді. Екіншіден, заңның басқа да аборт түрлеріне қолданылу мүмкіндігі зерттелді, егер олай болса, ол Конституциядан түсіндірілген "жеке өмірге құқық" принципін бұзуы мүмкін еді, бұл Roe және Casey істері бойынша шешімдерде баяндалған. Заң қабылданғалы екі күн өткен соң Небраска Жоғарғы Сотына шағым түсірілгендіктен, ол ешқашан расталмады.

Соттың пікірі және оған сәйкес келетін пікірлер

Сот төрешісі Стивен Брейер Соттың пікірін жазып жатып, "Жоспарлы ата-аналыққа қарсы Кейси" ісін сілтеме ретінде келтіріп, әйелдің "таңдау құқығы" (аборт жасау құқығы) үшін артық жүктеме жасайтын кез келген аборт заңы конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Ол аборт жасатқандардың "қудаланудан, сотталудан және түрмеге қамаудан қорқуына" себеп болудың артық жүктеме екенін айтты және осылайша заңның Конституцияға қайшы екенін жариялады. Сот судьялары Джон Пол Стивенс, Рут Бадер Гинзбург, Дэвид Саутер және Сандра Дей О'Коннор заңның конституцияға қайшы екенімен келісті, бірақ Гинзбург пен О'Коннор жеке пікірлерін жазды. Гинзбург мемлекеттің дәрігерлерді өздері ең қауіпсіз деп санайтын процедуралардан өзге процедураларды қолдануға мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін, мұның Конституциямен қорғалған "өмір мен бостандыққа" қатысты екенін нақты айтты. О'Коннор келісіп, мұндай процедуралық заң тек қажетсіз жартылай түсіктерді болдырмау үшін ғана қолданылуы керек екенін және әйелдің денсаулығына қатысты ерекшеліктерді қамтуы керек екенін (бұл заңда болмағандай) айтты. Стивенс судья да жеке пікір білдірді. Ол үкіметтің дәрігерлерді олар қауіпсіз деп санайтын операциядан өзге операция жасауға мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін атап өтті.