Кіріспе

Гаитилік өзін зомби деп мойындаған (1922–1994)

Клервиус Нарцисс (2 қаңтар 1922 – 1994) – гаитилік адам, ол гаитилік вуду арқылы зомбиге айналдырылғанын және құл ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болғанын айтқан. Нарцисс айтқандай, оған психоактивті заттардың (көбінесе параличтейтін шаян балығының уы – тетродотоксин және күшті галлюциноген – датура) қоспасы енгізілген, бұл оны әлсіз және көрінетіндей өлген күйге жеткізген. Бұл мүмкіндікті ең батыл қолдаған Гарвард университетінің этноботаника саласының аспиранты Уэйд Дэвис болды, ол аспирантурасы кезінде және одан кейін жасаған саяхаттары мен идеялары негізінде екі танымал кітап жариялады. Дегенмен, кейінгі зерттеулер (бұрынғы есептерді сын тұрғысынан қарастырумен қатар, аналитикалық химия құралдарын қолдану) Дэвис баяндаған құбылыстың және механизмнің негізгі бөлігі болған зомби дайындамасындағы негізгі белсенді қосылыстардың бар екенін растамады.

Өмірбаян

Нарцисс 1962 жылғы 30 сәуірде Дешапель қаласындағы Швайцер ауруханасына (американдық медициналық қызметкерлер басқаратын) түсті. Оның дене температурасы көтеріліп, шаршағандықтан қан құсып жатты. Сондай-ақ, Нарцисс балаларын тастап, дәстүрлі мінез-құлық ережелерінің бірін бұзған деген пікір айтылды. Уланудың басты себепкері Клервидің інісі болған, ол Клервимен жер және мүлік бөлісу мәселесінде дауласқан. Ол інісінің өлімі туралы естігеннен кейін ғана үйіне қайтқан. Бұл жағдай көптеген дәрігерлерді қызықтырды, себебі Нарцистің өлімі екі американдық дәрігердің куәліктерімен ресми түрде тіркелген және расталған. Нарцисс жағдайы адамның зомбиге айналуының алғашқы нақты мысалы деп есептелді. Бұл идеяны кейіннен 1980 жылдары этноботаник Уэйд Дэвис кеңінен танымал етті. Дегенмен, кейінгі зерттеулер тетродотоксин зомби гипотезасын жоққа шығарды, бірнеше препараттарды аналитикалық химиялық әдістермен тексеру және бұрынғы есептерді қайта қарау арқылы (төменде қараңыз). Осылай болуы мүмкін деген болжам жасалды. Бокор (құпия білім иесі) Нарцисске тетродотоксиннен тұратын ұнтақты зақымдалған тері арқылы берген. Содан кейін Нарцисс өлімге ұқсайтын комаға түсіп, тірідей жерленген. Кейін оның денесі табылып, оған Датура стемонийінің дозасы берілген, нәтижесінде ол мойынсұнғыш зомбиге айналған және плантацияда жұмыс істеуге мәжбүр болған. Екі жыл өткен соң плантация иесі қайтыс болды, ал Нарцисс еркіндікке қашып кеткен.

Скептицизм

Осы танымал есептерде және Гаитиде тетродотоксин вуду дайындықтарында, сондай-ақ зомби уытында қолданылған деп есептелгенімен, кейіннен жасалған мұқият талдаулар осы есептерді және алғашқы талдамалық зерттеулерді техникалық тұрғыдан қайта-қайта сұраққа тартты; сонымен қатар, олар ешбір дайындықта бұл токсинді анықтамады, нәтижесінде тетродотоксиннің осылай қолданылуы туралы пікір-талқылау 1990 жылдардың басынан бері ғылыми әдебиеттен дерлік жойылды. Као мен Ясумото 1986 жылы жариялаған алғашқы мақалаларында (және кейінгі жұмыстарында да осы пікірде қалды) "тетродотоксиннің "зомбилендіру процесінде" "себептік фактор" екендігі туралы жалпы баспасөзде кең таралған мәлімдеме, олардың ойынша, "нақты негіздемесіз". Нью-Йорк штатының мемлекеттік университетінің профессоры Као 1988 жылы берген сұхбатында: "Шынтуатында, бұл ғылымдағы алаяқтыққа байланысты мәселе деп ойлаймын" деді. Уэйдті қолдаушы, Каролинска институтының Бо Холмштедт, одан да сақтықпен: "Бұл қасақана алаяқтық емес, керісінше, "қолайсыз деректерді жасыру" және сондықтан "жаман ғылым" деді. Дэвис бұл айыптауларға ресми түрде жауап берді, дайындықтардың өзгеруін (Каоның токсинді таба алмауының себебі ретінде) және басқаша білікті Kao-ның токсинді ерітудегі мүмкін қателіктерін, сондай-ақ дайындықтарда "басқа компоненттердің" болуын болжады, бұл "қан-ми тосқауылы арқылы өтуге мүмкіндік береді", осылайша қажетті әсерге қол жеткізу үшін мөлшерді "үш есе кемітуге" мүмкіндік береді, және "бокор тек басқаларды құрбанның өлгеніне және содан кейін қайта тірілгеніне сендіргенде ғана" оның күш-жігері байқалады, ал мәдени сенімді қолдау үшін тек бір "сәттілік" жеткілікті болады деді. 1990 жылы оның сыншылары көндігі жоқ, және 2015 жылға дейін бастапқы пікірлерді қолдайтын әдебиет пайда болған жоқ, бірақ әсіресе интернетте, оқиғаға қатысты қызығушылықты тудыратын сипаттамалар жалғасуда.

Кино

Нарцисс оқиғасы 1988 жылғы Уэс Крейвеннің режиссерлік жұмысы болған «Жылан мен Көкөніс» американдық қорқыныш фильміне еркін бейімделді. 2019 жылғы француздық «Зомби бала» драмалық фильмі де оның оқиғасынан шабыттанды.