Кіріспе

АҚШ-тың Индиана штатының ең жоғары соты – Индиана штатының Конституциясының 7-бабымен құрылған Индиана Жоғарғы Соты, штаттың ең жоғары сот органы болып табылады. Индианаполисте орналасқан, Соттың кеңсесі Индиана штатының әкімшілік ғимаратының солтүстік жағында орналасқан. 1816 жылдың желтоқсанында Индиана Жоғарғы Соты штаттың жоғары соты ретінде Индиана территориясының Бас сотының орнын иеленді. Ұзақ тарихында Сот көптеген маңызды істерді қарады, оның ішінде Ласселль v. Штат (1820) ісі де бар. Бастапқыда үш судьядан тұратын сот кеңесі ретінде құрылған Сот 1852 және 1971 жылдары, сондай-ақ бірнеше рет қайта ұйымдастырылды. Сот реформалары нәтижесінде Жоғарғы Соттың көптеген істері төменгі соттарға жіберілді, судьялар құрамы кеңейтілді және істердің көбеюіне көмектесу үшін штат қызметкерлерінің саны артты.

Ұйымдастыру және құзыреті

2008 жылы Сот Конституциялық талап бойынша бір бас судья мен төрт судьядан тұрды. Алайда, Индиана Бас Ассамблеясы судьялар санын сегізге дейін, яғни барлығы тоғыз судьяға дейін арттыруға құқылы. Соттың әкімшілік міндеттерін орындауға көмектесетін комиссия бес мүшеден тұрады. Комиссия мүшелерін Соттық тағайындау комиссиясы ұсынады, ал губернатор тағайындайды. Сот кеңселері мен залдары Индиана штатының Капитолийінің солтүстік жағындағы үшінші қабатта орналасқан. Сотта үшінші қабатта орналасқан, көпшілікке ашық үлкен құқықтық кітапхана бар. Көптеген жағдайларда Соттың алғашқы юрисдикциясы жоқ, яғни ол төменгі сатыдағы соттарда қаралып, содан кейін Сотқа шағым түскен істерді ғана қарауы мүмкін. Көптеген істер жергілікті округтік соттарда басталады, онда алғашқы сот отырысы өтіп, қазылар алқасы істің нәтижесін шешеді. Округтік соттың шешіміне Индиана апелляциялық сотына немесе Индиана салық сотына шағымдануға болады, олар істі қарап немесе төменгі соттың шешімін күшіне енгізе алады. Егер тараптар істің нәтижесімен келіспесе, олар Индиана Жоғарғы Сотына шағымдануға құқылы. Сот істі қарауға қабылдап, бұрынғы шешімді жоққа шығаруы немесе істі қабылдамай, төменгі соттардың шешімін қолдауы мүмкін. Индиана Жоғарғы Соты белгілі бір салаларда, соның ішінде заңгерлік тәжірибе, төменгі мемлекеттік соттарға тағайындалған судьялардың тәртібін сақтау немесе оларды қызметтен шеттету, сондай-ақ штаттың басқа төменгі соттарының юрисдикциясын қадағалау бойынша алғашқы және жалғыз юрисдикцияға ие. Сот істі қабылдаған кезде төменгі соттағы сот процесінің құжаттарын қарастырып, кейде шешім шығару алдында ауызша тыңдау өткізеді. Кейбір жағдайларда судьялар екі тараптың да аргументтерін тыңдамай, төменгі сотқа ұсынылған дәлелдерге ғана сүйене отырып шешім шығарады. Сот жергілікті сотта жаңа сот отырысын тағайындауға, төменгі соттардың шешімін жоққа шығарып, өз шешімін күшіне енгізуге немесе төменгі соттардың шешімін қолдауға құқылы. Тәртіптік комиссия адвокаттардың кәсіби этика ережелерін бұзуына қатысты шағымдарды тергеп, Жоғарғы Сотқа тәртіптік шаралар ұсыну үшін жауапты. Үздіксіз құқықтық білім беру комиссиясы үздіксіз құқықтық білім беру талаптарын, медиация бойынша оқыту стандарттарын және адвокаттардың мамандану бағдарламаларын басқарады, әзірлейді және реттейді. Соттық тағайындау комиссиясы Индиана Жоғарғы Сотының, Апелляциялық сотының және Салық сотының бос орындарын толтыру үшін үміткерлерді іздеумен және оларды тексерумен айналысады. Одан кейін ол әрбір бос орынға үш үміткерді губернаторға жібереді. Сот судьяларының біліктілігін бағалау комиссиясы сот судьяларының қызмет барысында жасаған бұзушылықтарына қатысты шағымдарды зерттейді және қажет болған жағдайда айып тағайындайды. Екі комиссияның құрамы бірдей және олардың төрағасы бас судья болып табылады. Соттың барлық мүшелері Индиананың жыл сайынғы Сот конференциясына қатысады, онда штаттың барлық судьялары қатысып, Сот пен штаттың сот жүйесін жақсарту бойынша ұсыныстар енгізеді. Сот сонымен қатар Индиана Бас Ассамблеясы қабылдаған және сот жүйесіне әсер ететін барлық заңдарды іске асыру үшін жауапты. Жоғарғы Соттың әкімшілік бөлімі соттардың қаржылық басқаруын, соның ішінде жалақы мен шығыстарды бақылайтын клерктермен жабдықталған. Бөлім сонымен қатар Соттың құжаттарын сақтауға және оның әкімшілік функцияларын орындауға көмектеседі.

Міндеттер мен сайлаулар

Индиана Конституциясының 7-бабы Жоғарғы Сот судьяларының қызмет мерзімін реттейді. Сотта бос орын туған жағдайда, жаңа судья Миссури жоспарының бір түрі арқылы тағайындалады. Алдымен, Сот судьяларын тағайындау комиссиясы губернаторға үш білікті үміткердің тізімін ұсынады. Губернатор содан кейін тізімнен жаңа судьяны таңдайды. Егер губернатор алпыс күн ішінде ауыстыруды таңдамаса, бас судья немесе бас судья міндетін атқарушы оны таңдауға тиіс.

Біліктілік

Жоғарғы Сот судьясы болып ұсынылуға қатысты талаптар Индиана Конституциясының 7-бабында белгіленген.

Тарих

Индиана Жоғарғы соты 1816 жылы Индиана штатына мәртебе берілген кезде құрылды. Жаңа сот үш мүшеден тұратын Индиана территориясының Бас сотының орнын басты. Индиана заң шығарушы органымен бірлесіп пайдаланған үш бөлмелі ғимаратта орналасқан сот, алғашқы отырысын 1817 жылдың 5 мамырында Коридон қаласында өткізді. 1816 жылғы штат конституциясына сәйкес, губернатор судьяларды штат сенатының «кеңесі мен келісімімен» жеті жылға тағайындады. 1816 жылдың желтоқсанында Индиананың бірінші губернаторы Джонатан Дженнингс Нокс округындағы Винсенс қаласынан Джон Джонсонды, Кларк округындағы Чарльзтауннан Джеймс Скотты және Дирборн округындағы Аврорадан Джесси Холманды Индиана Жоғарғы сотының алғашқы судьялар алқасына тағайындады. Джонсон соттың бірінші бас судьясы болды. 1817 жылы Джонсон қайтыс болғаннан кейін Дженнингс оның орнына Исаак Блэкфордты тағайындады. Блэкфорд соттың екінші бас судьясы болды және сот тарихында ең ұзақ қызмет еткен судья атанды – ол 36 жыл, 3 ай және 24 күн қызмет етті. Блэкфорд соттың алғашқы шешімдерін «Блэкфордтың есептері» атты көп томдық еңбекте тіркеді, ол көп жылдар бойы штат заңдарын түсіндірудегі негізгі нұсқаулық болып табылды. 1824 жылы Жоғарғы сот штаттың қалған үкіметтерімен бірге Индианаполиске көшті. Бастапқыда сот үшінші Индиана штатының ғимаратына көшкенге дейін Марион округы сотының екінші қабатында орналасқан болатын. 1865 жылы сотқа Индианаполистегі бірінші учаскеде жеке ғимарат берілді, онда ол 1888 жылға дейін болды, содан кейін қазіргі орнына – бесінші Индиана штатының ғимаратына көшті. 2012 жылдан бастап сот Индиана штатының ғимаратының үшінші қабатындағы солтүстік жақ бөлігінің барлығын алып жатыр. Штаттың алғашқы жылдарында сот прецеденттер үшін ағылшын ортақ құқығына көп сүйенді. 1840 жылдардың соңында сот ісін жүргізу туралы заң қабылданғанға дейін бұл жағдай сақталды, ол сот процесі жүйесін өзгертті және көптеген бұрынғы прецеденттердің күшін жойды. 1851 жылы Жоғарғы сот жаңа штат конституциясы бойынша қайта ұйымдастырылды. Судьялық лауазым тағайындаудан сайлауға ауыстырылды. Судьялардың қызмет мерзімі алты жылға ұзартылды және соттың құрамы кемінде үш, бірақ бес адамнан аспауы тиіс болды. Соттың жұмысы күрт өсті, сондықтан судьялардың саны артуы қажет болды. 1853 жылы ең төменгі шек төрт судьяға дейін, ал 1872 жылы – бесеуге дейін көтерілді. Сол кезден бері сотта кемінде бес судья болып келеді. 2004 жылы Индиана Бас Ассамблеясы Жоғарғы Сот Әкімшілік бөлімін құрды, бұл сот хатшыларының рөлін заңдастырып, кеңейтті. Соның нәтижесінде Индианадағы барлық құлдар босатылды. Фолл Крик қырғыны ісі (1823), Штатқа қарсы Хадсон ісінде сот төменгі соттың түпкілікті американдықтарға қарсы жасалған қылмыстар американдық заңдар бойынша жазаланатыны туралы шешімін растады. Бұл шешім нәтижесінде жергілікті тұрғындарға қарсы қылмыс жасағаны үшін ақ адамды алғаш рет өлім жазасына кесуге әкелді. Фалькенбургке қарсы Джонс ісінде (1854) Индиана сотталушыға сот жазбаларын тегін алу құқығын берген алғашқы штат болды. 1909 жылғы Woessner v. Bullick ісінде сот, егер дұрыс вето процедуралары орындалмаса, губернатордың ветосын жарамсыз деп таныды, тиісінше қалталық ветоны конституцияға қайшы деп шешті. 1917 жылы штат бірінші болып Каллендарға қарсы штат ісінде заңсыз алынған дәлелдерді сотқа ұсынбауды қамтамасыз ететін Ерекшелеу ережесін қабылдады. Уильямсқа қарсы Смит ісінде (1921) сот Индиананың евгеника заңдарын, елдегі тұңғыш заңдарды жоққа шығарды.