Кіріспе

Малайзиядағы археологиялық орын және аңғар – Бужанг аңғары, кең жайылған тарихи кешен болып табылады және шамамен 600 км² аумақты алып жатыр. Ол солтүстіктегі Гунунг Джерай мен оңтүстіктегі Муда өзені арасында, Кедах штатының Мербок қаласының жанында орналасқан. Бұл Малайзиядағы ең бай археологиялық аймақ. Археологиялық қалдықтар бұл жерде бір кезде буддалық мемлекет болғандығын көрсетеді. Санскрит тілінде "бхужанга" сөзі жыланды білдіреді, сондықтан атаудың өзі шамамен "Жылан аңғары" деп аударылады. Аймақта 2535 жылдан астам көнелікке ие қираған құрылыстар бар. 50-ден астам ежелгі пагода ғибадатханалары, "канди" (ағылшын тілінде "chandi") деп аталады, қазылып алынған. Олардың ең әсерлісі және жақсы сақталғаны Мербоктың Пенгкалан Бужангында орналасқан. Бужанг аңғарының археологиялық мұражайы да Сунгай Батуда орналасқан. Қазба жұмыстары кезінде кеме тоқтау орнының қалдықтары, темір балқыту орындары және 110 жылға дейін салынған саз кірпіштен жасалған ескерткіш табылды. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азияда тіркелген ең көне адам жасаған құрылым. Жергілікті билеушілер индуизм-буддизмді, Үндістанның мәдени және саяси үлгілерін шығыс Борнеодағы Кутай, оңтүстік Селебес немесе батыс Явадағы Таруманегарадан бұрын қабылдады, онда V ғасырдың басында үнді әсерін көрсететін қалдықтар табылған. Бужанг аңғарынан табылған жәдігерлер қазір археологиялық мұражайда қойылған. Олардың ішінде жазулы тас сандықтар мен тақташалар, металл құралдар мен әшекейлер, керамика, қыш ыдыстар және индуистік иконалар бар.

Археологиялық зерттеулер

Соңғы екі онжылдық бойы Малайзияның университеттерінен студенттер зерттеулерге шақырылып, өздерінің дипломдық жұмыстарын Долинада орындады. Тарихи байланыстардың көп бөлігі әлі де тұманды, себебі көптеген жазбалар мен құжаттар сақталмаған. Тіпті ғибадатханалар да соңғы 1200 жылда ағаш жабындары шіріп, құрғақтанғандықтан, уақыттың сынағына төтеп бермеді. Музейдің өзі де жеткіліксіз және дұрыс ұйымдастырылмаған, көптеген табылған заттар Музей Негарадан Сингапурға дейін (бір кезде Малайзияның бір бөлігі болған) шашырап кеткен. Халық ауыз әңгімелері мен ауызша тарихы да зергерлік бұйымдар мен алтыннан жасалған сұлу патшалыққа сілтеме жасайды. Оңтүстік-Шығыс Азияның құрлық және аралдық бөліктерінен тыс, Үндістандағы ауызша тарих Бужанг Долинасы мен Джерай тауындағы жасырын үңгірлерде алтыннан жасалған көліктер мен зергерлік бұйымдардың бар екенін көрсетеді. Музейдегі ежелгі заттар бөліміне келген кейбір келушілер 10 фут биіктігіндегі Раджа Берсиунг тағы және Долинадан әкелінген түрлі бейнелер мен заттарды көргендерін айтады. Канди 11 – Ескі Кедах патшалығының ең көне нысандарының бірі және тіркелген 17 кандидің арасында болды. Халықтың сынына байланысты, Кедах штатының үкіметі кінәны мойндамау үшін, жер жеке меншікте болғандықтан және бұл жер тарихи ескерткіш ретінде тіркелмегендіктен, ештеңе істей алмайтынын мәлімдеді. Осы даудан кейін Туризм және мұра министрлігі Бужанг Долинасын мұра ретінде тіркеуді қарастыруға келісті. 1970 жылдарға дейін Бужанг Долинасындағы зерттеулерді батыс археологтары жүргізді, олардың ең танымалдары – Х.Г. Куарич Уэльс, Дороти Уэльс және Алястер Лэмб. 1970 жылдан кейін жергілікті археологтар зерттеулерді жалғастыру үшін оқытылды, ал қазба жұмыстары мен нысандарды қайта құру жұмыстарын Малайзия Ұлттық университеті мен Малайя университеті Ұлттық музеймен бірлесіп жүргізді. Бужанг Долинасында зерттеулер жүргізген ең танымал жергілікті археолог – Ник Хасан Шухами Ник Абдул Рахман, ол осы тақырыпта көптеген кітаптар мен мақалалар жазып, жариялады. Ол Бужанг Долинасы тарихын кезеңдерге бөліп, сондай-ақ, Үнді мәдениетінің жергіліктілену процесін түсіндіретін теорияны ұсынды, бұл мәдениет аймақтың әлеуметтік-экономикалық құрылымын қалыптастырды. Бужанг Долинасының зерттеулеріне үлкен үлес қосқан басқа жергілікті археологтар Леонг Сау Хенг, Мохд Супиан Сабут, Камарудин Закария және Зулкифли Джаафар. 2008 жылдан кейін, Университет Sains Malaysia-ның Жаһандық археологиялық зерттеулер орталығы (CGAR), Мохд Мохтар Саиддин басшылығымен, біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын ондаған жаңа нысандарды ашатын жаңа археологиялық кешенді зерттеді.

Тарих

Клавдий Птолемей (грекше: Κλαύδιος Πτολεμαῖος; шамамен 90 – шамамен 168 ж.), ағылшын тілінде Птолемей деп белгілі, грек географы, астрономы және астрологы. Ол Алтын Херсонес туралы жазған, бұл Үндістан мен Қытай арасындағы сауданың біздің заманымыздың 1 ғасырынан бері қалыптасқандығын көрсетеді. Біздің заманымыздың 1 ғасырында Оңтүстік-Шығыс Азия жағалау қала-мемлекеттерінің желісіне айналды, оның орталығы қазіргі Вьетнамның оңтүстігіндегі ежелгі кхмерлік Фунан патшалығы болды. Бұл желі Индокитай түбегінің оңтүстік бөлігін және Индонезия архипелагінің батыс бөлігін қамтыды. Бұл жағалау қалалары өте ерте заманнан бері Қытаймен үздіксіз сауда және вассалдық қарым-қатынаста болды, сонымен қатар үнді саудагерлерімен де тығыз байланыста болды. Индонезияның батыс бөлігінің билеушілері үнді мәдени және саяси үлгілерін қабылдады, мысалы, Индонезия өнеріне үнді әсерінің дәлелі ретінде 5 ғасырда Оңтүстік Сулавесиде табылған Амаравати Буддасының мүсіні және Джакартаның шығысында табылған санскрит жазуы бар. Палембанг (Оңтүстік Суматра) және Банка аралынан табылған үш жазу малай тілінде, ал әліпбиі паллава жазуынан алынған. Бұл жазулар Шривиджаяның Дапунта Хянг (иесі) атты билеушісінің болғанын көрсетеді, ол өзінің жауларына қарсы жорық ұйымдастырған және оның заңына бағынбағандарды қарғысқа тоғытқан. Қытай мен Оңтүстік Үндістан арасындағы теңіз жолында орналасқан Малай түбегі осы саудаға белсенді қатысты. Малакка бұғазының солтүстік-батыс кіреберісінде және Бенгал шығанағына қарайтын Бужанг аңғары қытай және оңтүстік үнді саудагерлерінің үнемі тоқталған орны болды. Бұл біздің заманымыздың 5-14 ғасырларына жататын сауда керамикасы, мүсіндер, жазулар мен ескерткіштердің табылуымен дәлелденді. Бужанг аңғары Фунан, Шривиджая және Маджапахит сияқты түрлі теңіз билігінің үстемдігінде болды, сауда төмендегенге дейін.

Кедах жазулары

Кедахта буддалық және индуистік ықпалына ие қалдықтар бар, олар Полковник Лоудың жариялаған қазбалары арқылы шамамен бір ғасыр бойы белгілі болды және жақында доктор Куарич Уэльс тарапынан жан-жақты зерттелді. 7 ғасырға жататын Паллава әрпімен жазылған "Е дхарма хетту" формуласы бар тікбұрышты тас тақта табылды, ол осы табылған жердің (I учаске) жанындағы ғибадатхананың буддалық сипатын көрсетеді, одан тек негізі ғана сақталған. Ол 6 ғасырда, мүмкін одан да ертерек, үш жағына жазылған. Үлкен тасқа қашалған Черок То'кун жазуын қоспағанда, Бужанг аңғарында табылған басқа жазулар салыстырмалы түрде кішкентай және олар буддалық қажылар немесе саудагерлермен әкелінген болуы мүмкін.

ЮНЕСКО ұсынысы

1987 жылы ЮНЕСКО бұл орынды мақұлдаған есеп дайындады. 2014 жылы Бужангтағы кейбір храм (ғибадатхана) қираған жерлерін қала құрылысшысы бұзды, бұл мәдени мұраға жасалған шабуылға қарсы халықаралық наразылық тудырды. 2017 жылы Малайзия үкіметі осы орында тағы да зерттеулер қажет екенін мәлімдеді, осылайша оны Малайзияның алдын ала тізімінен шығарды. Үкімет сондай-ақ Бужангтың Мербок мұражайы мен Пэнкалан Бужанның орынға тарихи маңызы бар екенін айтты. Бужанг аңғары қазіргі таңда Малайзия тарапынан 2013 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу процесінде. 2017 жылы үкімет аңғардағы ерекше әмбебап құндылығын сақтау үшін зерттеулер мен қорғау жұмыстарын күшейтетінін хабарлады. Осы орынды әлемдік мұра тізіміне қосуға Үндістан, Индонезия, Таиланд, Камбоджа, Вьетнам, Сингапур, Филиппин, Шығыс Тимор, Бангладеш, Жапония, Бутан, Непал, Мьянма, Лаос, Бруней, Папуа-Жаңа Гвинея, Мальдив аралдары және Шри-Ланка елдерінің дипломаттары қолдау көрсетті.