Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың шырынды өсімдік туысы
North American succulent genus
Dudleya, көбінесе «liveforevers» (испан тілінде: siemprevivas) деп аталады, тасбақа тұқымдасына (Crassulaceae) жататын шырынды өсімдіктер туысы болып табылады. Солтүстік Американың оңтүстік-батысы мен Гвадалупе аралында шамамен 68 таксоны бар. Түрлердің пішіндері алуан түрлі, кейбіреулері ірі және мәңгі жасыл, ал енді біреулері геофиттік және жапырақты. Дегенмен, сыртқы түріндегі айқын ерекшеліктеріне қарамастан, көптеген түрлер оңай гибридтеледі. Dudleya гүлдерінің бөліктері бес санынан тұрады, жапырақтары түтікше, жұлдыз тәрізді және қоңырау тәрізді пішінде орналасқан. Жеміс берген кезде олар ұсақ, жұмыртқа тәрізді, ай тәрізді тұқымдармен толады. Бұл туыс неоэндемиктер ретінде, Sedum тасбақа туысының ата-бабаларынан пайда болды. Ата-бабалары Калифорния аймағында бес миллион жыл бұрын құрғақ жаздық климат қалыптасқан кезде Sedum-нан оңтүстікке қарай тарады. Ертедегі ботаниктер ірі түрлерді Echeveria және Cotyledon деп жіктесе, геофиттік түрлерді Sedum-ға жатқызды. Джозеф Нельсон Роуз және Натаниел Лорд Бриттон бастаған таксономиялық жұмыстар үш туысты құрды. Алайда, Рейд Моранның туысқа қатысты зерттеулерінен кейін бұл бастапқы туыстардың барлығы Dudleya туысына қосылды. Туыстың филогенетикалық зерттеулері әлі де бастапқы кезеңде және көптеген түрлердің жойылу қаупі төнуімен және тым көп жиналуымен (баукеңдермен) қиындатылған. Dudleya басқа, кеңінен өсірілетін суккуленттермен салыстырғанда салыстырмалы түрде беймәлім туыс. Суккуленттерді жинаушылардың, жергілікті өсімдіктерге құштарлардың және бағбандардың бірлескен қызығушылығы көптеген түрлерді сәндік өсімдіктер ретінде кеңінен өсіруге алып келді. Табиғатта Dudleya түрлерінің көптеген түрлері осал, себебі жерді дамыту және баукеңдер әсіресе ерекше популяцияларға қауіп төндіреді. Баукеңдермен алынған өсімдіктер көбінесе Шығыс Азияға, әсіресе Оңтүстік Кореяға жөнелтіледі, онда гибридтеу және суккуленттерді өсіру өте танымал. Табиғатты қорғаушылар, бақшалар және үкіметтер көбейту бағдарламалары мен қорғау заңдары арқылы Dudleya баукеңдерлігімен күреседі.
Dudleya, commonly known as liveforevers (Spanish: siemprevivas) is a genus of rosette forming succulent plants in the stonecrop family, Crassulaceae, consisting of about 68 taxa in southwestern North America and Guadalupe Island. The species come in many forms, some large and evergreen, others geophytic and deciduous. Yet, despite their dramatic variations in appearance, most species readily hybridize. The flowers of Dudleya have parts numbered in fives, with the petals arranged in tubular, star shaped, and bell shaped forms and, when fruiting, are filled with tiny, ovoid crescent shaped seeds. The genus evolved as neoendemics, from ancestors in the stonecrop genus, Sedum. The ancestors radiated southward from Sedum during the creation of the dry summer climate, in the California region, five million years ago. Early botanists classified the larger species as Echeveria and Cotyledon, while the geophytic species were placed under Sedum. Taxonomic efforts, started by Joseph Nelson Rose and Nathaniel Lord Britton, created three genera; these initial genera were all eventually subsumed into Dudleya, proper, following Reid Moran's investigations into the genus. Phylogenetic research is still at an early stage in the genus, and is complicated by the fact that many species are becoming endangered and over harvested (poached). Dudleya is a relatively obscure genus, in comparison to other, more widely cultivated succulents; converging interests, by succulent collectors, native plant enthusiasts and gardeners alike, have led to the wider cultivation of many species as ornamental plants. In the wild, many species of Dudleya are vulnerable, as land development and poachers often threaten particularly niche populations of plants. Poached plants are often shipped to East Asia, especially South Korea, where hybridisation and cultivation of succulents is very popular. Conservationists, nurseries and governments combat Dudleya poaching through propagation programs and protection laws.
Эпикутикулярлық балауыз
Кейбір дадлеялардың ең танымал ерекшеліктерінің бірі – олардың балауыз тәрізді қаптамасы. Көптеген түрлердің жапырақтары эпикутикулярлық балауызбен немесе ұнмен жабылған. Бұл балауызды қабық әдетте ақ, борпылдақ және ұнтақты болады және көптеген атауларда, мысалы, борпылдақ дудлея, ұнтақты мәңгі жасайтын, және алып борпылдақ дудлея сияқты кездеседі. Алып борпылдақ дудлеяның балауызы – өсімдіктердегі ең жоғары ультракүлгін сәулелерді шағылыстыратын беттің бірі. Суға түскен кезде балауыз жапырақтардағы тамшыларды қаптап, олардың булануын тоқтатады. Ұнның көп бөлігі пентациклді тритерпеноидтардан тұрады. Басқа түрлері, мысалы D. viscida және D. anomala, жапырақтарында мөлдір, жабысқақ қабатқа ие. Бұл жабысқақ қабат өсімдіктің жапырақтарын күннен қорғайды, дәл балауызды қабық сияқты. Ол бұл күннен қорғауды жапырақтардағы жабысқақ қабатқа шаңның жабысуы арқылы іске асырады, бұл жапырақтарды шаң мен қоқыспен жауып, күн сәулесін тоқтатады.
One of the most famous features of some Dudleya is their waxy coating. Numerous species have their foliage covered in an epicuticular wax, or farina. This waxy coating is usually white, chalky, and mealy, and is the namesake in many epithets, like chalk dudleya, powdery liveforever, and giant chalk dudleya. The wax on the giant chalk dudleya is a surface with some of the highest ultraviolet reflectivity ever discovered in plants. When exposed to water, the wax may coat drops on leaves, preventing their evaporation. The farina is mostly composed of pentacyclic triterpenoids. Other members, such as D. viscida and D. anomala, have a clear, sticky layer on their foliage. This adhesive layer ultimately helps the plant protect its leaves from the sun, much like ones with "white" wax. It accomplishes this solar protection by allowing dust to adhere to the sticky layer on the leaves, which coats the foliage with dust and debris, blocking solar radiation.
Ерте тарих
Бұл туыстың ең алғашқы түрі 1803 жылы Адриан Харди Ховорт сипаттап, «Cotyledon caespitosa» деп атады, кейін ол «Dudleya caespitosa» деп белгілі болды. Сол түрді 1811 жылы Жозеф Франц фон Жаккин «Sedum cotyledon» деп қайта сипаттады, ал 1840 жылы Томас Натталл «Echeveria pulverulenta» (Dudleya pulverulenta) және «Echeveria lanceolata» (Dudleya lanceolata) екеуін де сипаттады. Бұл ерте сипаттамалардың түрлі туысқа жатқызылуы туысқа қатысты таксономиялық даулардың ерте басталганын көрсетеді, және осы жатқызылулардың кейбіреулері Бритон мен Роуздың туысты дұрыс сипаттағаннан кейін де сақталды. 1930 жылдары Элвин Бергер «Dudleya» мен «Stylophyllum» туыстарын «Echeveria» ішіндегі секциялық деңгейге қайта қарастырды, ал «Hasseanthus» туыстарын «Sedum» туысына біріктірді. Бұл, ішінара, «Dudleya» Мексикадан солтүстікке қарай тараған «Echeveria»дан пайда болды деген сенімге байланысты болды, бұл ұқсас түтікшелі гүлшошалардан көрінеді, ал «Hasseanthus» «Sedum» сияқты эстетикалық ұқсастықтарға ие болды, негізінен кең жайылған тілшелері бар гүлдері арқылы. «Stylophyllum» «Dudleya» мен «Hasseanthus» арасындағы аралық жағдайда деп есептелді. Бұл қорытындылар 20 ғасырдың бірінші жартысында, тиісті молекулалық және филогенетикалық талдаулар пайда бола бастағанға дейін ботаниктер тарапынан кеңінен қабылданды.
The earliest species of the genus described was Cotyledon caespitosa, by Adrian Hardy Haworth in 1803, which would later be known as Dudleya caespitosa. The same species would later be described again as Sedum cotyledon by Joseph Franz von Jacquin in 1811, and in 1840 Thomas Nuttall described both Echeveria pulverulenta (Dudleya pulverulenta) and Echeveria lanceolata (Dudleya lanceolata). The differing generic placements of these early descriptions suggest that taxonomic disagreements over the genus had an early start, with some of these generic placements persisting even after the proper description of the genus by Britton and Rose. In the 1930s, Alwin Berger revised the status of Dudleya and Stylophyllum into a sectional ranking within Echeveria, while merging the Hasseanthus genera into Sedum. This was in part due to a belief that Dudleya had evolved from Echeveria radiating northward from Mexico, evidenced by the similar tubular corollas, while Hasseanthus possessed aesthetic similarities to Sedum, primarily flowers with broadly spreading petals. Stylophyllum was believed to occupy a transitory position between Dudleya and Hasseanthus. These conclusions were widely accepted by botanists for the first half of the 20th century, until proper molecular and phylogenetic analyses began to appear.
Қазіргі заманғы жіктелімдер мен филогенетикалық зерттеулер
1993 жылға қарай Пол Х. Томсонның «Дудлея және Хассеантус» еңбегі жазылды, ол осы туыстың әдеби қарастырылуының сирек мысалдарының бірі болды. 21 ғасырдағы зерттеулер Дудлеяның Седуммен байланысы туралы гипотезаны растады. Филогенетикалық талдау осы гипотезаны нығайтты, Дудлеяның Солтүстік Америкалық Седоидеаее өкілдеріне, Ешевериоидеаеге қарағанда жақын екенін көрсетті. Орегон және Калифорнияда Дудлеямен бірге өсетін Sedum spathulifolium бірнеше филогенетикалық реконструкцияларда Дудлеяның туыс таксоны екені анықталды, бірақ бұл нағыз туыс таксон болмауы мүмкін, себебі үлкенірек үлгілер қажет. Бергердің Хассеантус пен Седум арасындағы байланыс туралы гипотезасы расталған болуы мүмкін, себебі морфологиялық ұқсастықтармен қатар, Хассеантус типтік таксондары туысқа базалық болуы мүмкін. Дегенмен, Дудлея ішіндегі маңызды айырмашылықтардың нақты дәлелі жоқ, және қай топтар базалық немесе туынды екені әлі де белгісіз.
Around 1993, one of the only literary treatments of the genus was written, Paul H. Thomson's Dudleya and Hasseanthus Handbook. Research in the 21st century has supported the hypothesis of Dudleya's relation to Sedum. Phylogenetic analysis has given weight to this hypothesis, concluding that Dudleya is much closer to North American members of Sedoideae than to Echeverioideae. The plant Sedum spathulifolium, which co exists with Dudleya in Oregon and California, has been shown in multiple phylogenetic reconstructions to be a sister taxon to Dudleya, although it may not be the true sister taxon, as larger samplings are needed. Berger's hypothesis of a relationship between Hasseanthus and Sedum may still prove true, as in addition to morphological similarities, the Hasseanthus type taxa could be basal to the genus. However, no truly conclusive evidence of significant divergence within Dudleya exists, and it remains unclear which groups are basal or derived.