Кіріспе
Брабант тілі немесе Брабант диалектісі (Брабант, стандартты голланд тілінде айтылуы: ), голланд тілінің диалект тобы. Ол тарихи Брабант герцогтігінің атымен аталған, ол негізінен Голландияның Солтүстік Брабант провинциясына, Бельгияның Антверпен және Фламанд Брабант провинцияларына, сондай-ақ Брюссель астанасының аймағына (брюссельдік диалект; онда ана тілінде сөйлейтіндер азшылыққа айналған) және Валлон Брабант провинциясына сәйкес келеді. Брабант диалектісі Лимбургтің батысындағы шағын аудандарға таралады, ал Фландрияның шығысындағы фламанд диалектілеріне оның ықпалы батысқа қарай әлсірейді. Солтүстік Брабанттың солтүстік-батысындағы шағын ауданда (Вилемстад) голланд тілінде сөйлейді. Клеверланд диалектілері Брабант диалектілерінен географиялық орналасудан басқа ешқандай себепсіз ерекшеленеді. Брабант диалектісі кең таралған аймақта шамамен үш кіші диалектіге бөлінеді, олардың барлығы белгілі бір ерекшеліктерімен көзге түседі: Батыс Брабант диалектісі Донге өзенінің батысындағы аймақта, Солтүстік Брабанттың батысында (Бреда, Русендаал және Берген-оп-Зум қалаларының маңында) және Бельгиядағы Антверпен провинциясының солтүстігі мен батысында қолданылады. Шығыс Брабант диалектісі Донге өзенінің шығысындағы аймақта, Солтүстік Брабанттың орталық және шығыс бөліктерінде (Тилбург, Эйндховен, Гертогенбош және Гельмонд қалаларының маңындағы аймақта), Антверпен провинциясының шығысында және Нидерландыдағы Лимбург провинциясының солтүстік-батыс шетінде сөйленеді. Оңтүстік Брабант диалектісі Фламанд Брабант провинциясында және Антверпеннің оңтүстігінде таралған. Брабант диалектісінің қандай да бір түрі басым тіл ретінде қолданылатын аймақта 5 миллионнан астам адам тұрады; бұл Нидерланды мен Фландриядағы 22 миллион голланд тілінде сөйлейтін адаммен салыстырылады.
Brabantian or Brabantish, also Brabantic or Brabantine (Brabants, Standard Dutch pronunciation: , ), is a dialect group of the Dutch language. It is named after the historical Duchy of Brabant, which corresponded mainly to the Dutch province of North Brabant, the Belgian provinces of Antwerp and Flemish Brabant as well as the Brussels Capital Region (Brusselian; where its native speakers have become a minority) and the province of Walloon Brabant. Brabantian expands into small parts in the west of Limburg, and its strong influence on the Flemish dialects in East Flanders weakens toward the west. In a small area in the northwest of North Brabant (Willemstad), Hollandic is spoken. Conventionally, the Kleverlandish dialects are distinguished from Brabantian, but for no reason other than geography. Over the relatively large area in which it is spoken, Brabantian can be roughly divided into three subdialects, all of which differ in some aspects:
West Brabantian is spoken in the area west of the river Donge, in the west of North Brabant (around the cities Breda, Roosendaal and Bergen op Zoom) and in the north and west of the Province of Antwerp in Belgium. East Brabantian is spoken in the area east of the river Donge; in the middle and east of North Brabant (the area around the cities Tilburg, Eindhoven, 's Hertogenbosch and Helmond), the east of the Province of Antwerp and the northwestern edge of the Dutch Province of Limburg (Netherlands). South Brabantian is spoken in the province of Flemish Brabant and the south of Antwerp. Over 5 million people live in the area where some form of Brabantian functions as the predominant colloquial language; this compares with a total of 22 million Dutch speakers across the Netherlands and Flanders.
Тарих
Голландия тілінің басқа диалектілері мен субтілдерімен салыстырғанда, Брабантияның голландия тілінің дамуына тарихи түрде зор ықпалы болды. Орта ғасырларда, 10-15 ғасырлардағы қолжазбалар Лимбург, содан кейін Батыс Фламанд тілдерінің басым әдеби тіл болғанын көрсетеді, бірақ солтүстікте әдеби қолжазбалардың куәлігі жоқ. 14 ғасырдың екінші жартысында қоғамда назар Брабантқа ауысты, сондықтан Брабант диалектісі үстемдік құрды. Солтүстікке көші-қон жүрді; Батыс Фламанд диалектісі Оңтүстік Голландия провинциясының (Гравенгаге мен Лейден) жағалау аймағына әсер етті, ал Брабанттан келген көшіп қонғандар Солтүстік Голландия мен Утрехт провинцияларына қоныстанды. 16 ғасырда, Төмен елдерде дүрбелең болған кезде, Испания Нидерландысынан (қазіргі Бельгия) Нидерландының біріккен провинцияларына тағы бір көші-қон болды. Бұл мәдени элитаның қысым көрсетілген испандық және рим-католик аймағынан көбірек либералды (және протестанттық) солтүстікке көшуіне әкелді. Голландия тілінің тарихшысы Николин ван дер Сийс 16 ғасырдан бастап голланд тілінің стандартталу кезінде Брабантия тілінің үстемдік еткені туралы кең таралған миф бар дейді. Оның айтуынша, стандартты голланд тілі – голланд диалектісінің стандартталған түрі. Алайда, Гент университетінің варианттық лингвистика зерттеушілері мен Берлиндегі голланд тілшілері 16 ғасырдағы алғашқы голланд тілінің стандартталуына Брабантия тілінің ерекше ықпалын мойындайды. Стандартты голланд тілінің алғашқы маңызды қалыптасуы да Антверпенде болды, онда әлі күнге дейін Брабантия диалектісі қолданылады. Бұл стандартты тілдің негізінен Брабантияның ықпалынан дамуына себеп болды.
Нидерланды
Қазіргі заманғы голланд тілінің жазуы бастапқыда негізінен Брабантия тілінің ықпалында болды, ал 16 ғасырдан кейін Голланд диалектісінің күшті ықпалы байқалды. Содан бері ол стандартты голланд тілінен ерекшеленіп, өзіндік даму жолына түсті, бірақ екеуі де өзара түсіністік деңгейін сақтайды. Берлин ғалымдары 20 ғасырда голланд тілінің оңтүстік аймағында маңызды құбылысқа назар салды: радио мен теледидар сияқты заманауи бұқаралық ақпарат құралдарында брабант тілінде сөйлейтін адамдардың көп болуы брабант тілінің қолданылу аясын кеңейтті. Голланд тілінде сөйлейтін халықтың шамамен төрттен бірі брабант диалекті аймағында тұрады. Нидерландыдағы ауылдық жерлерде әлі де түпнұсқа брабант диалектілерінің қалдықтары сақталған. Бреда және Эйндховен сияқты ірі қалаларда, Индустриялық революция елдің басқа аймақтарынан көптеген адамдарды тартқандықтан, диалект стандартты голланд тілімен араласып, әлсіреген. Адамдардың айналағы ауылдық жерлерден қалаларға қоныс аударуға бейімділігіне байланысты, брабант тілінің әсері кейбір сөздерде және айтылу ерекшеліктерінде ("голланд тіліндегі брабант акценті") көрініс береді, бірақ түпнұсқа брабант қалалық диалектілері көбінесе жоғалып кеткен. Дегенмен, Тильбург және Гертогенбош сияқты ірі қалаларда әлі де көптеген адамдар түпнұсқа брабант диалектісінде сөйлейді.
Бельгия
Антверпенде жергілікті диалект, голланд тілінде "Antwerps" деп аталады, Брабант тіліне жатады; алайда, Het Nieuwsblad 2020 жылы "оған толыққанды ие бола алатын адамдардың саны азайып барады" деп жазды, қазір қала халқы Tussentaal және Стандарттық голланд тілінде сөйлейді. Брюссельде 20-ғасырдың ортасында француз тілі голланд тілінің орнын басып алды, бірақ Брюссель диалектісін (кейде Marols деп аталады) қолданатын көптеген мәдени шаралар бар, мысалы, Жеттедегі шіркеудегі қасиетті рәсім. Сонымен қатар, Брюссельдің ескі қаласына жас, голланд тілінде сөйлейтін отбасылардың көшіп оралуы және голланд тілін білмейтін отбасылардың балаларын фламанд мектептеріне беріп жатқандарының көбеюі голланд тілінің қайта жандануына себеп болуда. Комикстер суретшісі Герже бала кезіндегі Marols диалектісінен шабыдаланып, Syldavian сияқты ойдан шығарылған тілдерді құрастырған.
Стандартты голланд тілінен айырмашылықтары
Брабант тілі стандартты голланд тіліне өте жақын және оның дамуына үлес қосты. "Хоудо" ("сақтаңыз") деген сөз тіркесі "houd u goed" ("өзіңізді жақсы ұстаңыз") деген сөзден шыққан, бірақ голланд тілінде және Голландияда "доэй" ("сау болыңыз") қолданылады. Оңтүстік Брабантияда (Бельгия) француз тілінен алынған "Allez!" және "Salut!" сөздеріне негізделген "Ale, salu(kes) e!" дегені жиі қолданылатын қоштасу амалы. Брабант диалектілерінде атау септігінің орнына айыптау септігін қолдануға қатысты тарихи ерекшелік бар. Қазіргі тілде септіктердің өзі қолданылмай қалғанмен, Брабантта айыптау септігінің түрі сақталған, ал солтүстік диалекттерде атау септігі (номинативизм) қолданылады. Айыптау септігінің еркек және әйел есімдерге арналған түрлі формалары болғандықтан, Брабант тілінде екі туыс да бөлек сақталған.
Brabantian dialects have a characteristic historic tendency toward accusativism, the use of the accusative case instead of the nominative case. While the cases themselves have fallen out of use in modern language, the accusative form survives in Brabantian, rather than the nominative case of the more northern dialects (nominativism). As the accusative case had different forms for masculine and feminine nouns, both genders have thus remained separate in Brabantian.
Стандарттау
Голландия тілін стандарттауға жасалған алғашқы әрекеттер 1540 жылдары Антверпен және оның төңірегіндегі Брабант диалектісіне негізделген. Бірақ, Голландия төңкерісінен кейін Голландияның экономикалық және саяси орталығы солтүстікке қарай, Голландия графтығына жылды, осының салдарынан Брабанттың маңызы азайды. Кейінірек Брабант тілінің стандартты формасын құруға жасалған тырастықтар аз нәтиже берді. Дегенмен, «түссіз тіл» (tussentaal) деген жаңа құбылыс кеңінен таралуда.