Кіріспе
Маунт-Лоу темір жолы – Лос-Анджелестің солтүстігіндегі Эхо тауы мен Маунт-Лоудағы туристік орталық ретінде салынған АҚШ-тағы көрікті тау темір жолдарының үшіншісі. Алғашқыда Таддеус С. С. Лоу бұл темір жолды «Пасадена және Маунт-Уилсон темір жол компаниясы» деп тіркеген. Ол 1893 жылдан бастап 1938 жылы ресми түрде тоқтатылғанға дейін жұмыс істеді. Бұл АҚШ-та салынған жалғыз көрікті таулық, электр жетегімен (электр троллейбусы) жұмыс істейтін темір жол болды. Лоудың серіктесі және инженері – Корнелл университетінің инженер-құрылыс факультетін бітірген Дэвид Дж. Макферсон. Маунт-Лоу темір жолы – 19 ғасырдағы Пасадена тұрғындарының Сан-Габриэль тауларының ең биік нүктесіне дейін көрікті тау темір жолын салу арманының орындалуы еді. Темір жол 1893 жылдың 4 шілдесінде салтанатты түрде ашылды. Оның жалпы ұзындығы шамамен 11 шақырымды құрады және Альтадена қаласынан (Калифорния штаты) басталатын «Тау торабы» атты стансадан өтті. Эхо тауының шаңырағында 70 бөлмелі Виктория стиліндегі «Эхо Маунтин Хаус» қонақ үйі орналасқан. Одан біршама қашықтықта 40 бөлмелі «Эхо» шалесі де ашылуға дайын тұрды. Эхо тауында астрономиялық обсерватория, вагон депосы, жатақханалар, жөндеу шеберханалары, казино және би залы, сондай-ақ жергілікті фаунаның түрлі өкілдері де болды. Лоу темір жолға иелік еткен және басқарған жеті жылдың ішінде ол қаржылық тұрғыдан табысты болмады және ақыры сатылды. Бірқатар табиғи апаттар нысандарды қиратты. Олардың алғашқысы – 1900 жылы «Эхо Маунтин Хаус» қонақ үйін өртке ұшыратқан ас үйінде болған өрт. Келесі өрттер мен су тасқындары қалған нысандарды да жойды. 1938 жылы болған су тасқыны темір жолға тиесілі мүлікті таудан шайып кеткеннен кейін темір жол ресми түрде тоқтатылды. Маунт-Лоу темір жолының қираған қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған. Ол 1993 жылдың 6 қаңтарында тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілді және 2015 жылдың қаңтарында бұл тізім кеңейтілді.
Физикалық сипаттама
Mountain Junction деп аталатын темір жол терминалы Алтаденаның қалалық құрамына кірмейтін ауданында Лейк-авеню мен Калаверас көшесінің қиылысында орналасқан. Желі үш бөлімге бөлінді: Тау бөлімі, Үлкен көлбеу және Альпі бөлімі. Локомотивтердің түрі электр жетегімен жүретін темір жол және кабельмен тартылатын көлбеу фуникулері болды. Темір жолға электр қуатын бірнеше электр станциялары қамтамасыз етті, олар тау суының болуына қарай газ қозғалтқыштарымен немесе Пелтон дөңгелектерімен жабдықталған.
Таулық бөлім
Таулық бөлім, бастапқыда 3 фут 6 дюймдік тар рельстік желі ретінде салынған, Лас-Флорес көшесіне жақын жердегі Лейк-авенюге көтерілетін троллейден басталып, Поппифилдс ауданы арқылы жеке жолмен өтіп, Эхо тауының табанына дейін Рубио каньонына жетті. Жолдың бұл бөлігі тұрғын үйлердің жоғарғы жағынан өткендіктен, Рубио каньонына кірмес бұрын Ньюкирк (Лас Флорес), Поппифилдс, Гигея (сауықтыру ауруханасы), және Рока станцияларында тоқтап тұрды. Рубио шатқалынан өтетін Лас Флорес көпірі орнатылды. Рубиода 12 бөлмелі Rubio Pavilion қонақ үйімен біріктірілген, шатқалы көлденең басып өтетін үлкен платформа болды. Павильондағы басқа мүмкіндіктер – он бір сарқыраманы тамашалау үшін каньонға көтерілетін бірнеше баспалдақ пен көпірлер, олардың барлығының да аттары болған. Таулық бөлімнің рельстері 1903 жылы стандартты кеңдікке (SG) ауыстырылды.
Үлкен еңіс
Бұл платформадан жолаушылар 3 фут 6 дюймдік тар теміржолға, үш рельсті көлбеу жолға, "Ұлы еңіс" деп аталатын бұл теміржол арқылы Эхо тауына (биіктігі 3250 фут (991 м)) көтеріле алатын. Көлбеу жолдың қуаттандыру механизмін Сан-Франциско кабельді вагондарының ойлап табушысы Эндрю Смит Халлиди жасаған. Оның еңісі 62%-ға дейін тік, ал 48%-ға дейін көлбеу болатын, және биіктігі 1900 фут (579 м) көтерілетін. "Ұлы еңіс" үш рельсті және ортасында төрт рельсті өткізу жолы бар, өзінің түріндегі алғашқы құрылыс болды. Көлбеу жолдың ерекшелігі – Лоу өзінің инженері Дэвид Дж. Макферсонның құрметіне атаған Макферсон Trestle еді, ол 150 фут (46 метр) тереңдіктегі граниттік жартасты кесіп өту үшін жасалған.
Эхо тауы
Лоу Алтадена мен Пасаденаға қарап тұрған тауларды кез келген адамға қолжетімді етуді қалады. Көптеген жоспарлар жасағаннан және атпен көптеген танысу сапарларын жасағаннан кейін, ол және оның инженеры Томас Макферсон бірнеше маршруттарды тапты, олар теміржол вагондарының тізбегімен орманға шақырымдармен тереңірек, тіпті Вильсон тауының шыңына дейін жеткізуге болатын еді. Жобаны өзі қаржыландырып, Лоу теміржол құрылысын бастады, ол ақырында Лоу тауының (бұрын Оук тауы деп аталған, Лоудың құрметіне аталған) басына жетті. Өркенді кезеңінде ол АҚШ-тағы ең танымал той жасау орны болды. Калифорниядағы қызыл вагондар желісінен бастап, Лоу Рубио каньонындағы төбелер арқылы желіні кеңейтті, онда жаңа көлбеу рельс жүйелерінің басында шағын қонақ үй салынды. Бұл қонақтарды Лос-Анджелес алқабына көрініс ашатын қырқа бойымен бір шақырымға дейін жоғары көтерілетін. Эхо тауының шыңында мейрамханалар, дүкендер, қызметкерлерге арналған жатақханалар және Эхо тауының құрылыстарын қуаттандыруға арналған электр станциясы болды. Сонымен қатар, троллейбус жөндеу цехы және шұңқыры, түрлі бақылау алаңдары, таудың жоғары және төменгі бөліктеріне, сондай-ақ Альпілік аймақтарына саяхаттауға болатын жолдар, теннис корттары, аңдар сақталатын қоралар және шағын зообақ болды. Барлық ғимараттар ақ түспен боялғандықтан, төменнен көрінісіне байланысты "Аспандағы ақ қала" деп аталды. "Опера ложасы" сияқты үлкен көлбеу вагондары да ақ түсті болды және оларды төбеден жоғары-төмен қарай жылжытып бара жатқанда көруге болады. Эхо тауының артындағы қырқада дөңгелек күмбезді ғимаратта орналасқан жұмыс істейтін телескоппен обсерватория ғимараты орналасқан. Қазіргі кездегі негіздер мен цементтен жасалған телескоп тұғыры сақталған. Лоу теміржол жүйесін Вильсон тауының шыңына дейін салуды және шыңында қосымша қонақ үйлер мен құрылыстар салуды жоспарлаған. Кейін Вильсон тауында салынған үлкен 100 дюймдік телескоп пен обсерваторияның көп бөлігі нәзік айнаны тасымалдау үшін пайдаланылды.
Альпілік бөлім
Үшінші дивизия, Альпілік дивизия, 1896 жылы ашылды және 3,5 миль (6 км) 3ft6in тар рельстен тұрады. Еңіс үш рет өзгерді – төменгі жағындағы тік 62% еңістен жоғарғы жағындағы көңілді 48% еңіске дейін, бірақ вагондар еңіс айырмашылықтарына оңай бейімделу үшін жасалған. Сонымен қатар, еңіс әрбір вагоның астындағы авариялық тежегіш жүйесі арқылы өтетін және негізгі кабельдің бұзылуы жағдайында вагондарды 5 метр (15 фут) ішінде тоқтатуға мүмкіндік беретін қауіпсіздік кабелімен жабдықталған.
The incline grade changed three times from a steep 62% grade at the base to a gentler 48% grade at the top, but the cars were designed to comfortably adjust to the differences in grade. The incline was also equipped with a safety cable which ran through an emergency braking mechanism under each car and provided an emergency stopping of the cars within 15 feet (5 m) should a failure of the main cable occur.
Эхо тауы
Эхо Маунтиннің алаңы ашылу күніне дайын болды, 4 шілде 1893 жылы, 40 бөлмелі "Эхо Шале"мен. 1894 жылдың қарашасында 80 бөлмелі Виктория стиліндегі "Эхо Маунтин Хаус" Сан-Диегодағы "Дель Коронадо" қонақ үйімен бәсекелесе алатын сәнді құрылыс ретінде аяқталды. Лоу Эхоға телескоп пен обсерватория да орнатты, өйткені ол астрономия өнерін қолдаушы болған. Ол тіпті Маунт-Лоу теміржолын Сан-Габриэль тауларының астрономиялық орталығы деп тануға тырысты. Ол өзінен бұрын атақты астроном доктор Льюис Свифтті де шақыруға қол жеткізді. Аймақтағы жарық ластануының болмауына байланысты, Свифт Эходан 95 жаңа тұмандықты ашты. ("1892 жылы Гарвард университетінің президенті Чарльз Уильям Эллиот Маунт-Уилсонға телескоп орнатуды ұсынған жоспарды еске алу керек. Лоу линзаларды көтеру үшін өзінің жаңа Маунт-Уилсон теміржолын пайдалануды ұсынды. Бірақ жобаның демеушісі мұра қалдырмай қайтыс болды, соның салдарынан жоспар сәтсіз аяқталды және Лоудың пойзы Маунт-Уилсонға да жетпеді.") Профессор Лоудың табысының көп бөлігі ұлттық деңгейде танымал сутегі газын (су газы) өндіру процесінен туындады. Ол Пасаденада газ зауытын салып, газды 13 шақырымдай қашықтықта Эхоның үстіне жеткізді, онда бірнеше ескі суреттерде көрінетін газ сақтау ыдысы болды. Көптеген жағдайларда жылыту және жарықтандыру үшін қолданылатын бұл технология көп ұзамай электр энергиясына алмастырылды. Эхо Маунтинінде жергілікті фаунаның бірнеше түрінен тұратын шағын зообақ та болды: сілеусін, егерше, жылан, сорлы, тіпті қара аю. Зообақтың жанында пойыздарды күтіп-жөндеуге арналған жатақхана мен дүкен орналасқан. Лоу 1893 жылы Чикагода өткен Колумбия көрмесінен үш миллион шамдық қуатты іздеу шамдарын сатып алды. Бұл шам 1894 жылы Эхоға орнатылды. Шамның күші соншалықты зор болды, Лоудың жарнамашысы Джордж Уортон Джеймс, оның Каталина аралындағы қонақ үйінің терезесінен кіретін шам сәулесімен газет оқи алатынын мәлімдеді. Бұл ақиқат па, жоқ па, шам сәулесінің таралу радиусы 56 шақырымды құрады. Туған күнін тойлаған тұрғындар кешке шамды өз үйлеріне бағыттап сәлемдеме алатын. Сондай-ақ, шам жылқыларды қоздырып, жандардың жеке өміріне араласып, кешкі діни жиынды бұзып жіберген. 1930 жылдарға қарай шам халыққа зиянды деп танылды және тұрақты түрде өшірілді.
Альпілік бөлім
Үшінші бөлімше, Альпілік бөлімше 1894 жылы құрыла бастады және үш каньон арқылы Лоу тауының (бұрынғы Оук тауының) етегіне дейін тар рельстік жолдың ұзақ бөлігін жасады. Жол, көлбеуге қарай жүретін вагондық жолдардың жанынан өтті, онда жолаушылар тікелей келесі троллейбусқа отыруға мүмкіндік алды. Бұл желіде үш пойыз болды, бірақ шектеулі электр қуаты бір уақытта тек біреуінің қана жүруіне мүмкіндік берді. Жол кең Лас-Флорес каньонынан өтіп, төмендегі Лос-Анджелес аймағының керемет панорамасын ашты. Бір кезде кең және терең шатқалды көпірмен байланыстыру үшін биік тіреу құрылысы қажет болды, бұл көпірге "Жоғарғы көпір" деген ат берілді. Лас-Флорес каньоны мен Миллард каньонын бөліп тұратын қырда, жол "Жақсы Үміт мүйісі" деп аталатын тік жардың айналасынан өтті. Жардың артында "225 фут (68.6 м) ең ұзын тік учаске" деген жазуы бар бөлік орналасқан. Содан кейін рельстер Миллард каньонына терең бойлап жүрді, содан кейін Horseshoe Curve бұрылысынан бұрылып, тау бетіне қайта оралды. Пойыз тағы да аңғарға қарап, "Айналма көпір" арқылы кеңінен айналып өтті. Көпірдің дизайны, көбінесе тіреу құрылысы, троллейбустың 12 фут (4 м) кері бұрылысты, 500 фут (152 м) рельстік жолды 340° бұрылыста 4% көлбеумен жүруіне мүмкіндік беру үшін жасалған. Ағаш конструкциясы американдық тау-кен жолының бөлігін еске түсірді, вагон ішіндегілерге шамамен 100 фут (30 м) тік төмен қараған керемет көрініс ұсынды. Кері бұрылыстан кейін пойыз Миллард каньонына қайта оралды. Миллард және Гранд-Каньондардың қосылған жерінде құрылыс үлкен гранитті тік жармен кездесті, тар рельстік вагонға жеткілікті кеңдік беру үшін сегіз ай бойы жарылыс жұмыстары мен тас тасымалдау жұмыстары жүргізілді. Бұл орын 1241 метр биіктікте "Гранит қақпасы" деп аталды. Соңғы рельстік учаске Гранд-Каньонның тереңіне дейін жетіп, таудың етегінде аяқталды. Сол жерде, Кристалл-Спрингс деген жерде, Лоу 12 бөлмелі, швейцариялық шале стиліндегі "Ye Alpine Tavern" атты қонақ үй салды. Оның жанында коттедждер мен шатырлы үйлер де орналасқан, бұл қонақ үйдің сыйымдылығын арттырды. Тавернада жүзуге арналған бассейн, теннис корты, есекке міну, сыйлық дүкені, мейрамхана және күміс түлкі фермасы сияқты бірнеше мүмкіндіктер болды. Бұл орын Mountain Junction-дегі бастапқы нүктесінен шамамен 7 миль (11 км) қашықтықта орналасқан желінің соңғы аялдамасы болды.
Қонақтар
Маунт-Лоу темір жолы 1893 жылдың 4 шілдесінде ресми түрде ашылды. Адамдар таулы, шалқары жерде жиналды. Осыған дейін төменгі аңғарлардан Алтадена қаласына тек бір ғана қоғамдық көлікпен баруға болады. Ол – Сан-Педродағы Терминал аралынан Маунтин-Джанкшнға қатынайтын Лос-Анджелес терминалды темір жолы. Пойыздар күніне екі рет, тіпті, жиі-жиі болмайтын, сондықтан Алтаденаға уақытында жетудің жалғыз сенімді жолы – жеке ат-арбаңызбен бару еді. Көлік құралдарының жетіспеуі және Лоудың оны құруға тырыспауы темір жолдың құлдырауына біршама себеп болды. Дегенмен, 45 жыл бойында шамамен 3 миллион адам темір жолмен сапар шеккен, олардың көпшілігі елдің және әлемнің түкпір-түкпірінен келген. Өзінің ерекшелігімен ол сол кездегі Диснейленд сияқты еді. Лоудың ең сүйікті екі күні – Тәуелсіздік күні мен Рождество болды, сол күндері ол өміріндегі ерекше оқиғаларды тойлайтын. Тавернадан күнделікті шығатын басылым – «Эхо» газеті, онда күнделікті келгендердің есімдері мен туған штаттары жазылған бос беті бар еді. Төрт беттік таблоидта темір жол туралы ақпараттық мақалалар мен күнделікті оқиғалар туралы хабарламалар жарияланды. Арнайы мұражайда Чарльз Лоуренс, ресми фотограф, отырып, келген қонақтардың суретін түсіретін. 25 центке келушілер көліктің ішіндегі барлық адамдармен бірге келгендерінің суретін сатып ала алатын. Лоудың жарнамашысы Джордж Уортон Джеймс темір жолдың жобалануы, құрылысы және жұмыс істеуі туралы өз басылымын шығарды. Эхо тауында «эхофон» деп аталатын мегафондар орнатылды, олар арқылы келушілер каньонға айқайлап, көптеген эхо ести алатын. Ең көп эхо естілетін «тиімді нүктеде» жеткілікті қатты айқайлаған кез келген сөз кем дегенде тоғыз рет қайталанып естілді. Осы «тиімді нүктені» зерттеу бойскауттардың жобаларында да қолданылған. Миллард каньонындағы жол бойында Dawn станциясында, ескі алтын кен орнының үстіндегі Dawn Mines тоқталысы жасалды. Кен орны каньонның тереңінде орналасқан, сондықтан қазбаларды көруге келген қонақтар пойызға оралу үшін көп уақыт жұмсады. Адамдарды алдап, олар кенге барып, пойызға отыруға дайын екенін ойлату үшін, жолдың астында 100 метрдей қазылған жалған шұңқыр жасалды. Таудың өзі табиғаттың әдемі көрінісін, жаяу жүру жолдарымен қатар, «Маунт Лоу Сегіз» атты қашырмен саяхаттау мүмкіндігін ұсынды. Бұл жол Маунт-Лоу және Эхо тауының айналасында үлкен сегіздік пішінде жүргізілді, Альпілік тавернадан басталып, сонда аяқталып, ешқашан бір жерден екі рет өтпеді. 1922 жылы Генри Форд Маунт-Лоу темір жолына сапар шекті және Голливудтың кино түсіру тобымен бірге оралды. Олар саяхат туралы үнсіз фильм түсірді, камераны әртүрлі вагондарға, соның ішінде Ұлы Еңіске орнатты. Осы тарихи фильмнің 618 фут (188 метр) болатын катушкасы Конгресс кітапханасында сақтаулы.
Қиын кезеңдер
Жалпы, желі бойында төрт қонақ үй болды, бірақ құрылыстың ауқымы мен нашар қолдау Лоуды шығу шегіне жеткізді. 1898 жылы темір жол Калифорния штаты Торранс қаласын құрған Джаред Сидни Торранстың басқаруына өтті. Екі адам да Мт. Лоу тауының басына жол құру құқығы үшін үкіметке өтініш білдірді. Үкімет темір жолдың барлығы федералдық жерде (Сан-Габриэль ағаш өсіру қорығына қатысты) екенін түсінді және мүліктерді дұрыс жалдау шартымен алуды талап етті. Лоудың темір жолмен байланысын қарастырғаннан кейін, Конгресс 1899 жылы банкроттық басқаруды Торрансқа берді, ал Лоу обсерваторияға құқығын ғана сақтап қалды. Осы кезде темір жол қайта ұйымдастырылып, Маунт-Лоу темір жолы деп тіркелді. Темір жол аукционда Иллинойс штатының Данвилл қаласынан келген Валентин Пейтонға сатылды, ол жеке өзі Калифорнияға келіп, осы іске басшылық етті.
Апат
1900 жылы «Эхо Маунтин Хаус» өртеніп кетті. Ол жеткілікті мөлшерде сақтандырылмаған және қайтадан салынбады. Кейін астроном доктор Свифт соқыр болып, обсерваториядағы лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Екінші астроном, профессор Эдгар Люсьен Ларкин (1847–1925), обсерваторияны басқару үшін жалданып алынды. Ол профессор Свифттей сияқты танымал болмаса да, 1925 жылы кенеттен қайтыс болғанға дейін Маунт-Лоу обсерваториясында қызмет етті. Пейтон темір жолды Генри Э. Хантингтонға сатты, содан кейін ол Лос-Анджелес қызыл вагондары жүйесінің танымал «Пасифик Электрик» (PE) темір жолының бір бөлігіне айналды. PE жаңартуларының бір бөлігі ретінде Эхо тауында «казино» салынды. Ғимарат сирек кездесетін бірнеше фотосуретте көрсетілген және құмар ойнау орны емес, би залы ретінде сипатталған. Көптеген тарихшылар казиноның 1905 жылғы өртке дейін бірнеше ай бұрын салынғанына сенеді. Өрт кезінде күшті жел казино төбесін темір жолдың ар жағындағы электр стансасына ұшырып, Эходағы барлық нысандарды өртеді, бірақ обсерватория мен астрономның үйі сақталды. Эхо операциясының қайта жаңартылған жалғыз бөлігі – 1906 жылы салынған инклайн электр стансасы болды. Темір жолға тағы да жақсартулар енгізілді, мысалы, әр тіреудің астындағы тас негіздер темір бетон тіреулермен ауыстырылды. 1909 жылы күтпеген электр дауілі мен су тасқыны Рубио павильонын қиратты және қараушылардың бір баласын лайға көмді. Жарақат алған ата-аналар павильонның қираған қиындыларында қалып, көп жыл ауруханада жатып емделді. Көлденең вагондарды қалай басқаруды білген үш бала еңіске қашып құтылды. 1928 жылы Санта-Ана желі күшті болды және обсерваторияны құлатты. Сол кездегі мұрағатшы, Маунт-Лоу фотографы Чарльз Лоуренс құлаудан шамалы ғана қашып құтылды. Әйгілі болғанымен, ол алдын ала қымбат линзаларын жинап алған. Аспап қазір Санта-Клара университетінде қайта орнатылды. 1925 жылы «Ye Alpine Tavern»-ге үлкен кірпіштен жасалған қосымша ғимарат салынды және нысан «Mount Lowe Tavern» деп аталды. 1936 жылдың қыркүйегінде таверна электр тогынан өртеніп, топыраққа сіңді. 2005 жылы Стейси Кэмп Эхо тауының бір бөлігінде жұмысшылардың казармасы болған жерде археологиялық қазба жұмыстарын бастады. Қазба Кэмптің докторлық диссертациясының бөлігі болып табылады және Стэнфорд университетінен алынған грант арқасында жүзеге асырылуда, сонымен қатар Орман шаруашылығы қызметімен де үйлестірілуде.