Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Статус тобы
Status group
Австрия дворяндығы (österreichischer Adel) – 1919 жылы Австрия-Мажарстанның құлауынан кейін ресми түрде таратылған статус тобы. Дворяндар әлі де Австрия қоғамының бір бөлігі болып табылады, бірақ олар енді ешқандай артықшылыққа ие емес. Австрияның дворяндық жүйесі Германия дворяндығына (неміс дворяндық) өте ұқсас болды, себебі екі ел де бұрын Киелі Рим империясының (962–1806) құрамына кірген. Габсбургтер билеген жерлерде тұрып, династияға, яғни императорға адал болған кез келген дворян Австрия аристократиясының бір бөлігі деп есептелді. Бұл Габсбургтердің иелігіндегі Богемия, Венгрия, Польша, Хорватия және басқа да дворяндықтардың барлық мүшелеріне қатысты. Этникалық топтарды ажырату, әсіресе Киелі Рим империясы және Австро-Венгрия монархиясы (1867–1918) дәуіріндегі дворяндар үшін қиын болуы мүмкін. Мысалы, Галициядан шыққан дворян, мысалы, граф Иордан Розвадовский (төмендегі "Дворян титулдары" бөлімін қараңыз), өзін поляк дворяны деп атауы мүмкін, бірақ ол сонымен қатар Австрия дворяндығына да толыққанды құқықталған. Австрия дворяндығының ішінде екі категорияны ажыратуға болады: Габсбургтер империясының аумағында өмір сүрген және 1918 жылға дейін сол әулет басшысына адал болған тарихи дворяндық және 1918 жылдан кейін Австрия дворяндығының ұрпақтары – атап айтқанда, Австрия азаматтығын сақтап қалғандар, олардың отбасы Австрияның өзінен, Оңтүстік Тирольден, Солтүстік Италиядан және Бургенландтан шыққан немесе Габсбургтер билігі кезінде кез келген уақытта дворяндыққа ие болған және өздерін осы статус тобына жатқызатын адамдар.
The Austrian nobility (österreichischer Adel) is a status group that was officially abolished in 1919 after the fall of Austria Hungary. The nobles are still part of Austrian society today, but they no longer retain any specific privileges. Austria's system of nobility was very similar to that of Germany (see German nobility), as both countries were previously part of the Holy Roman Empire (962–1806). Any noble living in the Habsburg ruled lands, and who owed allegiance to the dynasty and therefore to the emperor, was also considered part of the Austrian aristocracy. This applied to any member of the Bohemian, Hungarian, Polish, Croatian, and other nobilities in the Habsburg dominions. Attempting to differentiate between ethnicities can be difficult, especially for nobles during the eras of the Holy Roman Empire and the Austro Hungarian monarchy (1867–1918). A noble from Galicia, for instance, such as the Count Jordan Rozwadowski (see section "Noble titles" below under Graf/Gräfin (count/countess)), could call himself a Polish noble, but he also rightfully belonged to the Austrian nobility. Two categories among the Austrian nobility may be distinguished: the historic nobility that lived in the territories of the Habsburg Empire and who owed allegiance to the head of that dynasty until 1918, and the post 1918 descendants of Austrian nobility—specifically, those who retain Austrian citizenship, whose family originally come from Austria proper, South Tyrol, northern Italy and Burgenland, or who were ennobled at any point under Habsburg rule and identify themselves as belonging to that status group.
Императорлық дворяндар
1453 жылдан бастап Австрияның эрцгерцогы, сондай-ақ Зальцбург архиепискобы да, тәуелсіз аумақ болғандықтан, дворян емес адамдарға атақтар мен шен беру құқығына ие болды. Киелі Рим императорынан (1438 жылдан 1806 жылға дейін бұл лауазымды Габсбург әулетінің эрцгерцогы дерлік үздірілмей атқарып келді) басқа, Империя ішіндегі тек бірнеше аумақтық билеушілер ғана осы құқыққа ие болды. Абсолютизм дәуірінде қалаларда тұратын дворяндар бірте-бірте сарай дворяндарына (хофадел) айналды. Патша сарайында қызмет ету дворяндардың басты мақсатына айналды. Бұл өз кезегінде білімге және сарай мүдделеріне қызығушылықты күшейтті. Сарайдың ішінде, «100 отбасы» деп аталатын жақын шеңберде зор байлық пен жерлер шоғырланды. Олар сонымен қатар сарайда үлкен ықпалға ие болды, демек саясат пен дипломатияда маңызды рөл атқарды. 1806 жылы Киелі Рим империясы таратылғаннан кейін, 1804 жылдан бастап Австрия императорлары болған Габсбург билеушілері 1918 жылы монархия құлағанға дейін адамдарды дворяндыққа көтеруді жалғастырды. Кейбір дворян отбасылары тіпті Императорлық Кеңестің (Рейхсрат) жоғарғы палатасы – Герренхауста (Парламент Лордтарының палатасы) отыру құқығын алды. Солтүстік Италиядағы (Венеция, Мантуя, Милан) сияқты бұрын тәуелсіз мемлекеттердің дворяндары да билік тарапынан мойындалып, оларға өз атақтары мен құқықтарын сақтауға рұқсат берілді.
From 1453, the Archduke of Austria had the right to bestow titles and ranks upon non nobles, as did the Archbishop of Salzburg, as Salzburg remained an independent territory. Besides the Holy Roman Emperor (an office which was almost uninterruptedly held by the Archduke (of the House of Habsburg) from 1438 to 1806), only a few territorial rulers within the Empire had this right. In an era of Absolutism, the nobility residing in the cities slowly turned itself into the court nobility (Hofadel). Service at the court became the primary goal of the nobility. This in turn initiated an interest in education and the interests of the court. Within the court, a close inner circle, called the 100 Familien (100 families), possessed enormous riches and lands. They also had great influence at the court and thus played an important role in politics and diplomacy. After the end of the Holy Roman Empire in 1806, the Habsburg rulers, who were Emperors of Austria from 1804 onwards, continued to elevate individuals to nobility until the end of the monarchy in 1918. Some of the noble families even obtained the right to be seated in the Herrenhaus (House of Lords), the upper house of the Reichsrat (Imperial Council). Nobles from previously sovereign states such as those in northern Italy (Venice, Mantua, Milan) were also recognized by the authorities and were allowed to keep their titles and rights.
Бургенланд
1921 жылға дейін Венгрия Корольдігінің құрамында болған Бургенландтағы дворяндық мәртебесінің бұрынғы жағдайы туралы Венгрия дворяндығын қараңыз.
On the former status of nobility in Burgenland, which was part of the Kingdom of Hungary until 1921, see Hungarian nobility.
Яһуди ақсүйектері
Император Иосиф II-нің 1782 жылғы «Толеранттылық жарлығы» жарияланғаннан кейін, бірнеше өте бай еврей отбасылары ақсүйек атағына ие болды. Осы жарлық бойынша, өте бай еврей банкирлері, кейіннен кәсіпкерлер мен өнеркәсіпшілер – олардың кейбіреулері сарай еврейлері болған – өз қызметтері үшін ақсүйек атағын алуға мүмкіндік алды. Еврейлер көбінесе, барлық жаңадан ақсүйек болған отбасылар сияқты, төмен дәрежелі ақсүйек атақтарымен, сондай-ақ Фрайхерр (барон) сияқты теңдес атақтармен марапатталды. Ақсүйектер қатарына енген еврей отбасыларынан дінінен бас тарту талап етілмеді, бірақ олардың кейбіреулері қабылдануын арттыру үшін христиан дініне ауысты. Ақсүйек атағына ие болу азаматтық еңбектері мен қызметтері үшін мойындық тануды және әлеуметтік мәртебесінің жоғарылауын білдіргенімен, еврейлердің көпшілігі үшін әлі де тек «толеранттылықпен» қаралатынын өзгерте алмады. Еврейлер тұратын жерін және уақытын еркіндікпен таңдай алмады және үнемі билік органдарынан рұқсат сұрауға міндетті болды. Бұл еврей отбасыларына үлкен жүк болды, егер отбасының басшысы қайтыс болса, оның барлық туыстары қаладан кетуге мәжбүр болды. Еврейлерге, тіпті олар ақсүйектерге жатса да, жылжымайтын мүлікті сатып алуға тыйым салынды. Бұл ереже 1860 жылға дейін күшінде болды, содан кейін император Франц Иосиф I оны жойды және еврей азаматтарына тең құқықтар берілді. Банкир және өнерді қолдаушы Раймунд Карл Ветцлер фон Планкенстерн императрица Мария Терезиямен Рейхсфрейхерр (Империя бароны) атағына ие болғанда, ол әлі жас кезінде католицизмге ауысты. Оның Венадағы сарайы көркем өнер орталығы болды және ол Моцарттың жақын досы болды, ал оның ұлы Александр Людвиг ван Бетховенмен достық қарым-қатынаста болды. Осы қиындықтарға қарамастан, 1821 жылға қарай Венада кем дегенде он бір ақсүйек еврей отбасы тұрды: Ротшильд, Арнштейн, Эскелес, Гомперц, Куффнер, Либен, Аушпиц, Шей фон Коромла, Тодеско, Голуховский Глоховский, Вертхаймштейн және Виернес отбасылары. 1830 жылы еврей фон Нойманн отбасы ақсүйектер қатарына енді. Бай еврейлердің ақсүйек атағына ие болуы еврей отбасыларының Австрияның жоғарғы сыныбына ассимиляциялану процесін де бастады.
A few very wealthy Jewish families were ennobled after the Toleranzedikt vom 1782 ("1782 Edict of Tolerance") decreed by Emperor Joseph II. Under this Edict, very wealthy Jewish bankers, and later entrepreneurs and industrialists—some of them court Jews—could also be ennobled for their services. Jews had been ennobled mostly, as was common with all newly ennobled families, with lesser noble ranks, but also with peerages such as Freiherr (Baron). The few Jewish families elevated into the nobility were not required to forswear their faith, but some of these families converted to Christianity in order to become more accepted. Although elevation into the nobility meant recognition for civic contributions and services, and entailed a rise in social status, it did not alter the fact that Jews were, for the most part, still only "tolerated" at best. Jews could not freely choose the place and duration of their stay and had to regularly ask for permission from the authorities. This placed a huge burden on Jewish families; if the head of the family died, all his relatives had to leave the city. The right to purchase real estate was forbidden to Jews, even if they belonged to the nobility. This regulation stayed in place until 1860, when it was abolished by Emperor Franz Joseph I and Jewish citizens were given equal rights. When the banker and protector of arts Raymund Karl Wetzler von Plankenstern was created a Reichsfreiherr (Baron of the Empire) by Empress Maria Theresia, he converted to Catholicism while still young. His mansion in Vienna was a center of the fine arts and he was a close friend of Mozart, as his son Alexander was of Ludwig van Beethoven. Despite these difficulties, by 1821 there were at least eleven ennobled Jewish families living in Vienna alone: the Rothschild, Arnstein, Eskeles, Gomperz, Kuffner, Lieben, Auspitz, Schey von Koromla, Todesco, Goluchowski Glochowsky, Wertheimstein, and Wiernes families. In 1830 the Jewish von Neumann family were elevated into the nobility. The elevation into the nobility of wealthy Jews also started the process of assimilation of Jewish families into the Austrian upper class.
1919 жылы дворяндықты жою
Сол күні 1919 жылғы Габсбургтер заңы (“Габсбургтер заңы”), Габсбургтер императорлық үйінің мүлкін заңды түрде жойды, олар елден қуылды және мүліктері тәркіленді. 1919 жылғы 3 сәуірдегі Adelsaufhebungsgesetz (арбитраж актісі) (“Дворяндықты жою туралы заң”) Австрияда дворяндықты, сондай-ақ барлық дворяндық мәртебелерді, атақтар мен тегін жойды. Еуропаның басқа монархияларында австриялық дворян отбасылары өздерінің аты-жөнінде дворяндық атақтарын, сондай-ақ “фон” және “цу” сияқты дворяндық қосымшаларды қолдана алады және онда олар әлі де дворян мәртебесін сақтайды. Мысалы, Австро-Мажарстан тағына мұрагерінің аты Австрияда Карл Габсбург-Лотарингия болды, ал бұрын Карл фон Габсбург деп аталған еді; Бельгияда оны Австрияның эрцгерцогы Карл деп біледі. Бұл кейде шатастыру тудыруы мүмкін, себебі дворяндардың ұрпақтары шетелде дворяндық есімдермен танылуы мүмкін. Сонымен қатар, дворян отбасының мүшелері көбінесе бірнеше елдің азаматтығын иеленеді, мысалы Отто фон Габсбург (Австро-Мажарстанның соңғы императорының үлкен ұлы және Карл Габсбург-Лотарингияның әкесі) Германияның да азаматы болған. Австрия заңдары көркемдік, орындаушылық немесе сахналық есімдерге қатысты қолданылмайды, онда кейде “фон” қолданылады, мысалы дирижер Герберт фон Караян немесе музыкант Хьюберт фон Гойзерн сияқты. Дегенмен, сахналық есімдер ресми мақсаттар үшін ешқашан мойындалмайды. Әсіресе төменгі дворяндық (мысалы, мемлекеттік қызметкерлер) бұл радикалды қадамды өте қорлаушы және ар-ұятсыз деп санады, себебі дворяндық атаққа жету және оны алу олар мен олардың отбасылары үшін қоғамда жоғарылаудың бір жолы болған. Жоғары дворяндықтар бұл ресми жоюды оңай қабылдады. Олар өздерінің атақтары мен артықшылықтарынан айырылды, бірақ әлеуметтік байланыстарын, әдеп-иңлісін, беделін және байлығын сақтап қалды. Федералды президент Майкл Хайниш бұл заңның ресми түрде жойылғанын жариялады.
With the same date, the Habsburgergesetz of 1919 ("Habsburg Law"), which legally dethroned, exiled and confiscated the properties of the Imperial House of Habsburg, the Adelsaufhebungsgesetz (Arbitration Act) of 3 April 1919 ("Law on the Abolition of Nobility") abolished nobility as well as all noble privileges, titles and names in Austria. In other monarchies of Europe, Austrian noble families may use their noble titles as well as nobiliary particles such as von and zu in their names and they still retain noble status there. For example, the name of the heir to the Austro Hungarian throne became in Austria simply Karl Habsburg Lothringen instead of Karl von Habsburg; in Belgium, however, he is known as Archduke Karl of Austria. This may sometimes be confusing, as descendants of nobles are sometimes referred to with noble names abroad. Also, members of noble families often hold multiple citizenships, as was the case for Otto von Habsburg (eldest son of the last Emperor of Austria Hungary and father of Karl Habsburg Lothringen), who was also a citizen of Germany. The Austrian law does not apply to artistic, performer or stage names, where von is sometimes used, as in the case of conductor Herbert von Karajan or the musician Hubert von Goisern. However, stage names are never recognized for official purposes. Members of the lower nobility especially (such as civil servants) found this radical step of abolition degrading and humiliating, since working towards and finally earning a noble title was a way for them and their families to rise within society. Members of the higher nobility were able to absorb the formal abolition more easily. They lost their titles and privileges, but kept their social networks, manners, standing and riches. Federal President Michael Hainisch called the official abolition
Нацистік Германияға қосылу (Аншлюс, 1938–1945) кезінде де бұл заң күшін жойған жоқ, бірақ орындалмады, бұл австриялық дворяндарға атақтарын қайтадан еркін пайдалануға мүмкіндік берді.
The law abolishing nobility and titles was never repealed, even during the period of Austrofascism (1934–1938). Following the Anschluss to Nazi Germany (1938–1945), this law remained on the books, although it was not enforced, allowing Austrian nobles to use titles freely again.
Ағымдағы жағдай
Асыл тегі мен «фон» және «цу» қосымшалары енді заңды күшіне енбесе де, кейбір адамдар әлі де ресми емес түрде лауазымдарымен аталады. Мысалы, марқұм Карл Шварценберг бұқаралық ақпарат құралдарында кейде «Fürst zu Schwarzenberg» (Шварценберг князі) деп еске алынды; ол Австрия емес, Чехия және Швейцария азаматтығын иеленген. Богемия (Чехословакия), Польша, Ресей немесе бұрынғы Пруссия аумақтарындағы ақсүйектерден өзгеше, Австрия ақсүйектерінің жерлері мен байлықтары Австрияда тәркіленбеген (тек Габсбургтер императорлық үйінен басқа, олардың мүлігі 1919 жылы Австрия республикалық үкіметі тарапынан заңды түрде тәркіленді). Республикалық үкімет азаматтар арасында теңдікті арттыру және мемлекеттік жобаларды қаржыландыру мақсатында әлеуметтік шаралар енгізді, бұл дәстүрлі жер иеленуші дворяндар мен аристократияға қысым жасады, нәтижесінде көптеген сарайлар мен жерлер күтіп ұстаудың қымбаттығына байланысты мәжбүрлі түрде сатылды. Дегенмен, үкімет ақсүйектерді бағыттап, мүлкін алуға қатысты ешқандай шара қолданбады. Сондай-ақ, кейде ақсүйектерге басқа азаматтардан сәл өзгеше қаралатын жағдайлар болады. Австрия ақсүйектері Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін түсірілген фильмдерде (мысалы, «Сисси» және «Музыканың дыбысы») маңызды рөл атқарады және бұқаралық ақпарат құралдары мен әдебиетте жиі кездеседі. Ақсүйектердің қоғамдық шаралары таблоидтарда кеңінен жарияланады. Сонымен қатар, ақсүйектерге әртүрлі шараларда қатысқанда заң бұзылу жағдайлары жиі кездеседі: мысалы, Бад-Ишльдегі император Франц Иосифтің жыл сайынғы туған күнін тойлау кезінде бұрынғы императорлық Габсбургтер үйінің мүшелері «Императорлық және Корольдік Биліктері» деп аталады. Лауазымдарына тыйым салынғанына қарамастан, кейбір бұрынғы дворяндар Эстерхази, Майр Мельнхоф және Маутнер Маркхоф сияқты Австрияның ең бай отбасыларының құрамына әлі де кіреді. Бүгінде Австрия ақсүйектерінің көптеген өкілдері дипломатия, саясат салаларында жұмыс істейді, бизнес және қаржымен айналысады немесе қайырымдылықпен шұғылданады немесе қоғамдық өмірге белсенді қатысады. 2005 жылы шамамен 20 000 австриялық дворян бар екені есептелді. Сол жылы «Австрия ақсүйектерінің қауымдастығы» (Vereinigung der Edelleute in Österreich, V.E.Ö.) құрылды, ол өзін 1922 жылы құрылған, бірақ 1938 жылы нацистер тарапынан тыйым салынған «Австрия католик ақсүйектерінің қауымдастығы» (Vereinigung katholischer Edelleute in Österreich, V.E.Ö.) мұрагері деп санайды. Бұл мәселе «Ақсүйектерді жою туралы заңға» қарсы сотқа шағымдалынды.
Although noble titles and the particles von and zu are no longer legal, some persons are still unofficially referred to by their titles. For example, the late Karl Schwarzenberg was occasionally still referred to as Fürst zu Schwarzenberg (Prince zu Schwarzenberg) in the media; he held Czech and Swiss citizenship, not Austrian. Unlike the nobility in Bohemia (Czechoslovakia), Poland, Russia, or the former Prussian territories, the Austrian nobility never had its lands and riches confiscated in Austria (except the Imperial House of Habsburg, which had its properties legally confiscated by the Austrian republican government in 1919). Social measures were introduced by the republican government in order to create more equality amongst the citizens and finance public projects, which put a strain on the traditional land holding gentry and aristocracy, resulting in the forced sale of many palaces and lands due to the expense of their upkeep. However, there was no measure by the government specifically to target nobility and take away their possessions. Still, the nobility today are sometimes nonetheless treated slightly differently from other citizens. Austrian nobility still plays a large part in movies made after World War II (for example, Sissi and The Sound of Music), and is still featured regularly in the media and literature. The social events of nobles are still covered extensively in tabloids. Besides, the law is often broken on occasions when members of the nobility are addressed at various events: at the annual birthday celebration of Emperor Franz Joseph in Bad Ischl, for example, members of the former Imperial House of Habsburg are addressed as "Imperial and Royal Highness". Apart from the prohibition of their titles, some former nobles still make up some of the richest families in Austria, such as the Esterházy, Mayr Melnhof and Mautner Markhof. Many members of the Austrian nobility today work in the traditional fields of diplomacy, politics, have business and financial interests, or are philanthropists or socialites. It was estimated that there were about 20,000 Austrian nobles in 2005. That year, an association was founded, the Vereinigung der Edelleute in Österreich (Association of Austrian Nobles, or V. E.Ö. ), which sees itself as the successor of the Vereinigung katholischer Edelleute in Österreich (Catholic Association of Austrian Nobles, or V. E.Ö. ), founded in 1922 but banned under the Nazis in 1938. This was challenged under the Nobility Abolition Act.
Асыл атақтар
Төменде австриялық дворяндық отбасылардың толық емес тізімі, атақ дәрежесі бойынша реттелген. Император кейде отбасы мүшелеріне еңбегі үшін жоғары атақтар берген. Атақтар, стильдер және құқықтар тек монархтың өкімімен ғана берілуі мүмкін. Кей жағдайларда, олар ықпалдылығын жоғалту салдарынан қайтарылып алынуы да мүмкін.
Below is an incomplete list of Austrian noble families, listed by rank of title. Note that some members of a family were sometimes given higher titles by the emperor because of merit. Titles, styles, and rights could only be conferred by the monarch. In some cases, they could even be revoked because of fall from favour.
Фрейхерр/Фрейфрау/Фрейин (барон/баронша)
Ресми стиль болған жоқ, бірақ "Gnädiger Herr" (Ізгі мырза), "Gnädige Frau" немесе "Gnädiges Fräulein" (Ізгі ханым) деген тіл буру кең таралған. Қатаң айтқанда, атағы "Freiherr" болғанымен, жазу және ауызша қарым-қатынаста "Барон" дегені жиі қолданылды, тіпті бұл дұрыс болмаса да. "Freiin" атағы көбінесе "geborene (не) Baronin" деп алмастырылды, бұл да қате болды, себебі "Baronin" әлдеқашан үйленген болуы керек еді.
There was no official style, but "Gnädiger Herr" (Gracious Lord), "Gnädige Frau", or "Gnädiges Fräulein" (Gracious Lady) were common forms of address. Although strictly speaking the title was Freiherr, the usage of "Baron" in written and verbal communication was very common, even if incorrect. The title Freiin was also often replaced for "geborene (née) Baronin", which was strictly speaking also incorrect since a Baronin would have been married already.
Риттер (ат)
Ресми стиль болған жоқ, бірақ "Gnädiger Herr" деген тіл буру жиі қолданылатын. Бұл атақ тек ерлерге ғана арналған, әйелдерге арналған нұсқасы болмаған. Дегенмен, Риттер атағы бар отбасының әйел мүшелері көбінесе "Edle von" деп аталатын, бірақ егер отбасы Риттер дәрежесіне көтерілмес бұрын Эдлер құрметіне ие болмаса, бұл дұрыс емес еді.
There was no official style, but "Gnädiger Herr" was a common form of address. The title was for males only; no female version existed. Female members of a family with the title Ritter however were often addressed as "Edle von", which was incorrect unless the family already carried the Edler honour before being raised to the Ritter class.
Эдлер/Эдл
Эдлер шені ресми аталымға ие болмаған, бірақ «Gnädiger Herr» немесе «Gnädige Frau» деген тіл буру кең таралған.
The rank of Edler carried no official style, but "Gnädiger Herr" or "Gnädige Frau" were common forms of address.