Сұлтан Хусайн Байықара: Әмір Темұрдың соңғы билеушісі, өнер мен ғылымды қолдаған меценат. Хераттың көрнекті қайраткері, Екінші Темұрид Ренессансының кезеңі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гераттың Тимурид билеушісі (шамамен 1469–1506)
Timurid ruler of Herat (c.1469–1506)
Сұлтан Хусейн Байқара Мирза (سلطان حسین بایقرا Husayn Bāyqarā; маусым/шілде 1438 – 4 мамыр 1506) 1469 жылдан 4 мамыр 1506 жылға дейін, 1470 жылы қысқа үзіліспен Гератты билеген Тимурид болды. Шебер саясаткер Сұлтан Хусейн Байқара өнерге деген ынтасымен әйгілі болды және өзінің мемлекетінде білімді қолдаушы және демеуші ретінде танымал болды, оның билігі екінші Тимурид қайта жаралуы деп жарияланды. Ол «Трансоксианадағы кейінгі кезеңнің көрнекті Тимурид билеушісі» деп сипатталған, ал оның мәдениетті сарайы мен жомарт өнерге деген қамқорлығы, әсіресе туысы, Моғол императоры Бабурдың қызығушылығын тудырды. Сұлтан Хусейн Байқара Хорасандағы соңғы маңызды Тимурид билеушісі болды.
Sultan Husayn Bayqara Mirza ( سلطان حسین بایقرا Husayn Bāyqarā; June/July 1438 – 4 May 1506) was the Timurid ruler of Herat from 1469 until May 4, 1506, with a brief interruption in 1470. A skilled statesman, Sultan Husayn Bayqara was best known for his interest in the arts and was renowned as a benefactor and patron of learning in his kingdom, with his reign being heralded as the second Timurid Renaissance. He has been described as "the quintessential Timurid ruler of the later period in Transoxiana" and his sophisticated court and generous artistic patronage was a source of admiration, particularly from his cousin, the Mughal emperor Babur. Sultan Husayn Bayqara was the last Timurid ruler of consequence in Khorasan.
Мерв және Хоразм аймақтарында
Хусейн Байқара осы қарсыластарымен бәсекелесе алмай, жалдамалы өмірді қабылдады және Мервтің Сұлтан Санжар Мирзаға қосылды, ол оны өз қызы Бека Сұлтан Бегумға үйлендірді. Сұлтан Санжар Мирза мен Хусейн Байқара жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ 1457 жылдың маусым-шілде айларында Санжар Хусейнді қала басқаруға тағайындағанда, ол билікті алуға тырысты. Бұл оның бас ақсақал Хасан Арлаттың өліміне қастандық жасап жатқанына күдіктенгенінен болды. Санжарға адал әмірлер көтеріліс жасады, бірақ әрекет сәтсіз аяқталды. Хусейн Байқара бес аттымен қашып құтылуға мәжбүр болды. Бірақ қала сыртында оған Иранжи секторындағы сауда керуендерінің қауіпсіздігіне жауапты Хасан Чаркас және оның 200 адамы қосылды. Осылайша Хусейн Байқараның алғашқы жалдамалы әскері құрылды. Санжар Мирза оны Қарақұм шөліне дейін қуып жетеді. Ол үздіксіз қудаланды, соңынан Хорезмге қарай жол тартты, Марв пен Хива шөлдері арасында қалды. Бірақ Әбу Саид Мирза мұны қабылдай алмады, келіссөздерден кейін Жаханшах аумақтық шекараны Шахрух заманына қайтаруға келісті. Осылайша Хурасан, Мазандаран және Джуржан Темуридтерге қайтарылды, Әбу Саид Мирза қайта оралып, 1458 жылдың 22 желтоқсанында Хератты екінші рет басып алды.
Husayn Bayqara, unable to compete with these rivals, adopted the life of a mercenary and joined Sultan Sanjar Mirza of Merv who married him to his daughter, Beqa Sultan Begum. Sultan Sanjar Mirza and Husayn Bayqara got along well, but in June/July 1457 when Sanjar appointed Husayn in charge of the city while he was absent, Husayn tried to take power. This was due to him suspecting that the chief dignitary, Hasan Arlat was plotting to kill him. Amirs loyal to Sanjar revolted and the attempt failed. Husayn Bayqara was forced to escape with just five horsemen. But outside the city he was joined by the head of security of trade caravans of Iranji sector, Hasan Charkas and his 200 men. This would become Husayn Bayqara's first mercenary force. He was chased by Sanjar Mirza to Karakum Desert. He was continuously pursued until he was forced to march towards Khwarazm, where he remained between the deserts of Marv and Khiva. But Abu Sa'id Mirza could not tolerate this and after negotiations, Jahan Shah decided to return territorial demarcation to Shah Rukh's times. Thus, Khurasan, Mazandaran and Jurjan were returned to the Timurids and Abu Sa'id Mirza returned and took Herat a second time on December 22, 1458.
Әбу Саид Мирзамен қақтығыс
Хусейн Байқара 1000 сарбаздық әскер жинап, 1458 жылдың 19 қазанында Қара Қойлыдан Джуржанды басып алды. Әбу Саид Мирза Джуржанға шабуыл жасады, Хусейн Байқара оны асығыс тастап, тағы да Хорезмге қарай қашып кетті. Әбу Саид Мирза өз ұлы Махмуд Мирзаны Джуржанның губернаторы етіп тағайындады. Хусейн Байқара Әбу Саид Мирзаның туысы Мұхаммед Жүкінің бүліктерін басу үшін Гератты қалдырғанын естіген соң, ол қайтадан Джуржанға шабуыл жасады және 1461 жылдың мамыр айында Джаузи Вали шайқасында Махмуд Мирзаны жеңіп, Абдал Рахман Арғұнды аймақтың губернаторы етіп тағайындады. Дегенмен, ол 1461 жылдың тамыз-қазан айларында Гератты қоршағанда осы жеңісін нығайта алмады. Әбу Саид Мирза қайтып келді, ал Хусейн Байқара тағы да Хорезмге қарай қашып кетті, ол жерден Хорасанға қарақшылық шабуылдар жасауды бастады; бұл шабуылдар 1464 жылдан бастап белсенді түрде жүзеге асырылды. Әбу Саидтан өзін қорғау үшін ол өзбектерден көмек сұрады. Бірақ ол көмекке ие болмады, себебі 1468 жылы өзбек басшысы Әбулхайыр хан қайтыс болды. Бұл 8-10 жылдық кезең Хусейн Байқараның өміріндегі ең қиын кезең болды. Ол бір жерден екінші жерге көшіп, кейде өте ауыр жағдайда болды.
Husayn Bayqara had now mustered a force of 1,000 men and took Jurjan on October 19, 1458 from the Kara Koyunlu. Abu Sa'id Mirza invaded Jurjan, which Husayn Bayqara hastily abandoned and fled towards Khwarazm again. Abu Sa'id Mirza appointed his son, Sultan Mahmud Mirza as Jurjan's governor. When Husayn Bayqara learned that Abu Sa'id Mirza had left Herat to crush the rebellion of his relative Muhammad Juki, he attacked Jurjan again and at the Battle of Jauzi Wali in May 1461, he defeated Sultan Mahmud Mirza and appointed Abdal Rahman Arghun the territory's governor. However, he could not follow up this victory when he besieged Herat from August–October 1461. Abu Sa'id Mirza returned and Husayn Bayqara again fled towards Khwarazm, from where he began making pillaging raids into Khurasan; these raids were conducted in earnest starting in 1464. Seeking to protect himself against Abu Sa'id, he requested the help of the Uzbeks. But that help never came since Abul Khayr Khan, the Uzbek leader died in 1468. This period of 8 to 10 years was the worst in Husayn Bayqara's life. He wandered from one place to the next at times in dire straits.
Хурасанның билеушісі болу
Әбу Саид Мирза Ақ Қоюнлуға қарсы соғысқа шыққанда, Қарабақ шайқасында жеңіліп, тұтқынға түсті. Ақ Қоюнлудың басшысы Ұзын Хасан оны 19 жастағы Тимурид Ядгар Мұхаммед Мирзаға тапсырды, ол оны өлімге жіберді. Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін Тимурид империясы құлдырады. Әбу Саид Мирзаның болмауынан пайдаланып, Хусейн Байқара тағы да Хурасанға кіріп, Гератты қоршады және 1469 жылдың 24 наурызында оны басып алды. Осылайша ол Хурасанның билеушісі атанды. Кейіннен қайтыс болған Әбу Саид Мирзаның ұлдары оған қарсы жорыққа шығуға тырысты, бірақ Хусейн Байқара қаладағы билігін нығайтқан ғана емес, сонымен қатар әкелерінің жеңілген әскері оған қосылғанын естіген соң кері қайтты.
When Abu Sa'id Mirza went to war against the Aq Qoyunlu, he was defeated at the Battle of Qarabagh and captured. The leader of the Aq Qoyunlu, Uzun Hasan handed him over to the 19 year old Timurid Yadgar Muhammad Mirza, who had him executed. Upon Abu Sa'ids death, the Timurid Empire collapsed. Taking advantage of Abu Sa'id Mirza's absence, Husayn Bayqara had again entered Khurasan and besieged Herat which he finally captured on March 24, 1469. Thus he became the ruler of Khurasan. The sons of the late Abu Sa'id Mirza attempted to march against him, but turned back when they learned that not only had Husayn Bayqara consolidated his control over the city, but the defeated army of their father had joined him.
Ақ Қоюнлы мен Ядгар Мұхаммед Мирзамен қақтығыс
Осы арада Ұзын Хасан өзінің қолдаушысы Ядгар Мұхаммед Мирзаны Хурасанды басып алуға жіберді. Хусейн 1469 жылдың 15 қыркүйегінде Ченаран шайқасында Ядгарды жеңіске жеткізді, бірақ оған қосымша күштер жіберілді. Ұзын Хасан Хусейннен оған қашқан түрлі Қара Қоюнлу шенеуніктерін беруді талап етті, бірақ Хусейн бұл талаптан бас тартты. Сондықтан Ядгар шабуылдарын жалғастырды, ал Хусейн көптеген әскерлердің дезертирлеуі салдарынан оның күштеріне қарсы тұра алмады. Ол 1470 жылдың 7 шілдесінде жаулап алынған Гераттан қашып кетті. Алты аптадан кейін Хусейн жаңа әскер жинап, аймаққа енуге тырысқан Әбу Саидтің ұлдарын жеңіп, қаланы қайта басып алды. Ол Ядгарды тұтқындап, өлім жазасын орындады. Хусейннің империясы енді қауіпсіздікке ие болды. Ақ Қоюнлу оған қарсы ешқандай әрекет жасаған жоқ, ал Трансоксианадағы Тимуридтер ішкі жанжалдардан әлсіреп, оның аумағына енуге мүмкіндік таппады. Оның Ақ Қоюнлумен шекарасы Каспий теңізінің оңтүстік жағасынан басталып, оңтүстікке, содан кейін Дашт-э-Луттың солтүстігінен шығысқа қарай Хамун көліне дейін созылды. Тимуридтермен шекарасы Окс өзенінен өтті. Ол екі шекараны да сақтап, бұрынғы жауларынан Трансоксиананы басып алуға тырысып, солтүстікке қарай жылжудан бас тартты. Ол өзбектердің аймаққа төндіретін қаупін сезінген болуы керек, сондықтан осы қауіпті тайпалармен шекара құруға бармады.
Meanwhile, Uzun Hasan sent his protege, Yadgar Muhammad Mirza, to conquer Khurasan. Husayn defeated Yadgar at the Battle of Chenaran on September 15, 1469, but the latter was sent reinforcements. Uzun Hasan demanded that Husayn hand over various Kara Koyunlu officials who had fled to him, a demand which Husayn refused. Yadgar therefore continued his assault, and Husayn was unable to match his forces due to mass desertions. He ended up fleeing Herat, which was occupied on July 7, 1470. Six weeks later, Husayn reoccupied the city after raising a fresh force and defeating the sons of Abu Sa'id, who were attempting to advance into the region. He captured Yadgar and executed him. Husayn's empire was now secure. The Aq Qoyunlu made no further attempts against him, and the Timurids in Transoxiana were too weakened by internal conflicts to advance into his territory. His boundary with the Aq Qoyunlu started on the southern edge of the Caspian Sea, running south, then east across the north of the Dasht e Lut, ending at Lake Hamun. His border with the Timurids was the Oxus River. He more or less respected both borders, refusing to cross north in an attempt to capture Transoxiana from his former enemies. He was probably aware of the Uzbek threat to the region, and was wise enough not to pursue a border with this dangerous tribal people.