Кіріспе

Солтүстік Македониядағы Скопье қаласының жанындағы археологиялық орын.

Скопи (Σκούποι, Skoúpoi) – Зайчев Рид (Зайчев Рид 'Қоян төбесі') мен Вардар өзені арасында, қазіргі Скопье қаласының орталығынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан археологиялық орын. Б.з.д. II ғасырында бұл жерде ежелгі дарданийлік елді мекенінің орнында римдік әскери лагерь құрылған. Кейін ол Colonia Flavia Aelia Scupi аталды және көптеген зейнеткер легионерлер сол жерге қоныстанды. Римдік қала Домициан (б.з. 81–96) тұсында салынды және Скопи Дарданияны римдік мәдениетке айналдырудың негізгі орталығына айналды. 518 жылы Анастасий I Дикор мен Юстин I арасындағы үзіліс кезінде болған жер сілкінісі қаланы қиратқаннан кейін тастап кетілді.

Тарих

Скупи біздің заманымыздан бұрынғы II ғасырда Наисстан Былазораға дейін созылған Дарданияның астанасы болды. Дарданиялықтар Македонияны римдіктер басып алғаннан кейін тәуелсіздігін сақтап қалды, себебі олар өз аумағын кеңейтуді үміттене отырып, римдіктерді қолдаған еді. Римдіктер Дарданияны қашан аннексиялағаны нақты белгісіз, бірақ Дарданияның тәуелсіздігін б.з.б. 28 жылы жоғалтқандығы ықтимал көрінеді. Скупи легионерлердің колониясы ретінде өсті, негізінен Домициан (б.з. 81–96 жж.) тұсында Легио VII Клаудияның ардагерлері, тіпті Красс әскерінің 29, 28 б.з.д. жылдарындағы бірнеше легиондары бұл аймақта ресми императорлық басқару орнатылар алдында қанағаттандырылған болуы мүмкін. Скупи б.з. 6 жылы провинция құрылғаннан кейін Моэзия Юпиерге қосылды. 272 жылдан бастап Дардания құрылғаннан кейін ол Рим провинциясы Дарданияның ішіндегі колония болды. Скупи бірнеше рет варварлардың шабуылына ұшырады, б.з. 269 жылы готтар, 5 ғасырда ғұндар және ақырында 518 жылы жер сілкінісінен толығымен қирады. Скупидегі өмір жер сілкінісінен кейін тоқтады және Скупи тұрғындары Скопье қаласының ортасындағы төбеде, Каледе қоныстануға көшкен деп есептеледі. Қаланың көшірілуі көбінесе Юстиниана Приманың құрылуымен байланысты. Юстиниана Прима – 527–565 жылдары Шығыс Рим империясын билеген Юстиниан I құрған аңызға толы қала. Бұл байланыс Скопье маңындағы Таор ауылының Юстиниан I-нің туған жері Таурезиум екендігі туралы болжамға және Прокопийдің Юстиниана Приманың Скопье бекінісіне (Кале), Ескі базарға және Скопьедегі әлі де сақталған ескерткіштер – су құбырына сәйкес келетін сипаттамасына негізделген. Сондықтан ол осы жерді төртбұрышты етіп, әр бұрышына мұнара орнатып, кішкентай периметрмен қамал салды және оны, шын мәнінде, Тетрапиргия деп атады. Осы жерге жақын ол өзінің есімімен аталатын маңызды қала салды, осылайша өзін тәрбиелеген жерге алғыс айтты. Ол сондай-ақ қалаға мол су жеткізу үшін суарна салды. Бұл қаланың негізін қалаушы көптеген басқа да ірі және ерекше назарға лайық жобаларды жүзеге асырды. Шіркеулерді санау қиын, ал әкімдердің резиденциялары, үлкен стоалар, әдемі базарлар, фонтандар, көшелер, моншалар және дүкендер туралы толық айту мүмкін емес. Қысқасы, қала үлкен, халыққа толы және барлық жағынан да сәнді. |Прокопий| Юстиниана Приманың «Салыныстар» еңбегінен алынған сипаттамасы.

Қазба жұмыстары

Археологиялық ескерткіштегі қазба жұмыстары екі дүниежүзілік соғыс аралығында басталды. Радослав Груич 1925 жылы ерте христиан базиликасын ашқан, ал ең маңызды жаңалықты серб археологы Никола Вулич ежелгі македониялық театрды тауып жасады. Никола Вулич Скупи туралы ең көп жариялаған археолог болды. 1959–61 жылдары Дуе Рендич Миочевич қазба жұмыстарын жүргізді, олар 1981 жылы жарияланды, ал Иван Микульчичтің жұмыстары 1971 және 1973 жылдары жарияланды. 1966 жылдан бастап Скопье қаласының мұражайы Милутин Гарашанин басшылығымен жаңа қазба және консервация жұмыстарын бастады. 1980 жылдан бастап қазба және консервация жұмыстарына жауапты тұлға – Душанка Корачевич. 2008 жылдың шілдесінде Римнің Венера қасиеттісінің жақсы сақталған мүсіні табылды. Мүсіннің биіктігі өлшенді. Иллириялық Альбаной тайпасы Скупидегі көне жерлеу жазуында кездеседі. Оны 1931 жылы Никола Вулич қазып шығарды, ал мәтіні 1982 жылы Борка Драгоевич Иосифовска жинақтап, жариялады. Латын тіліндегі жазуда: "POSIS MESTYLU F[ILIUS] FL[AVIA] DELVS MVCATI F[ILIA] DOM[O] ALBANOP[OLI] IPSA DELVS" ("Флавияның қызы Делус Мукатидің қызы Флавияның ұлы Позис Местилу, Албанополистен шыққан") деп жазылған. Бұл б.з. 1-ші ғасырының соңы мен 2-ші ғасырының басына жатады. Драгоевич Иосифовска қолданыстағы мәтінге екі жол қосты: VIVA P(OSUIT) SIBI/ ET VIRO SUO. Драгоевич Иосифовска олардың да Оңтүстік Иллириядан Македонияға қоныс аударғанын болжады.

Ғимараттар

Құрылыс төрт кезеңнен тұрады. Біріншісі – б.з.б. 168 жылы екі легионның лагері болған деген болжамға негіделген кезең. Екіншісі – Рим колониясының негізі қалануы, ол 269 жылы готтардың шапқынымен аяқталды. Үшінші кезең ең ерекше және бір азаматтық базиликаның, моншалар (терма) кешенінің және бір таунхаус қалдықтарымен сипатталады. Соңғы, төртінші кезең шамамен 472 немесе 489 жылдары остготтардың шапқынынан кейін басталады, оны ерте христиан базиликасының және апсидасы бар қала үйінің қалдықтары көрсетеді. Скупи 518 жылы толығымен қиратылды. Бүгінде ерте христиан базиликасы, азаматтық базилика, моншалар және жол бойындағы қала үйлері ғана көрінеді. Рим театры толығымен бұзылған.

Рим театры

Театрдың біздің заманымыздың 2-ші ғасырында салынғаны болжанып отыр, себебі орындықтардағы "Colonia Scupi Aelia" деген белгілер осыны көрсетеді. Бұл театр Балқан қалаларын аралаған Рим императоры Адриан үшін салынған деп есептеледі. Рим театрының безендірілуі сол кездегі әлемдегі ең жақсы үлгілермен салыстыратын жоғары деңгейде болған. Иван Микульчич 1000 жылдық ежелгі дәуірде Скупидегі рим театры сияқты өнердің жоғары деңгейіне жеткен басқа ғимараттың жоқ екенін жазады. Никола Вулич Скупидегі театр Стобидегі театрдан үлкен екенін алға тартады, ал Дуе Рендич Миочевич оны қазіргі Солтүстік Македония аумағындағы ең ірі театр деп санайды. Театр тек театрлық қойылымдар, комедиялар мен трагедиялар үшін қолданылған. Стобидегі театр сияқты, бұл театрдың гладиаторлар ойындары үшін пайдаланылғанына архитектуралық дәлелдер жоқ.