Кіріспе

1720 - 1757 жылдар аралығында Тибеттің рухани басшысы Келзаң Гьяцзо (; 1708–1757) Тибеттің жетінші Далай-ламасы, алтыншы Далай-ламаның нағыз қайта тууы ретінде танылып, жалған үміткерді қуылғаннан кейін таққа отырғызылды. Жетінші Далай-лама – зор ғалым, көп жазатын және өлең жазатын жазушы. Оның жинақталған еңбектері жеті томнан тұрады және көптеген түсіндірмелер, діни қызметтерге арналған еңбектер мен көптеген діни өлеңдерді қамтиды.

Ерте өмір

Келзанг Гьяцо Шығыс Тибеттің Литанг немесе Хам аймағында, қазіргі Сычуань провинциясының Гарзе Тибет автономиялық префектурасында дүниеге келген. Сол кезде Лхасадағы Далай-лама тағында Нгаванг Йешей Гьяцо отырған, оны Лха Бжанг Хан Цанян Гьяцоның орнына «нағыз 6-шы Далай-лама» деп тағайындаған болатын. Нгаванг Йешей Гьяцо осы лауазымды сақтап тұрған (бірақ көптеген тибеттіктер оны заңды Далай-лама деп санамаған), Литанг монастырындағы бір монах Нечұң оракулының күшімен Келзанг Гьяцзоны Цанян Гьяцоның қайта туғаны ретінде анықтады. Бұл Лха Бжанг Ханның Далай-ламасына қайшы келгендіктен, бала үшін қауіпті және даулы мәселе тудырды. Кейіннен Лхасадан келген делегацияның жетекшісі жасырын түрде баланың Цанян Гьяцоның қайта туғаны екенін растады. Бала қорғаныш пен білім алу үшін Литанг монастырына апарылды. 1715 жылы Канси императоры Келзанг Гьяцоның Кумбум монастырына қабылдануына көмектесті. Бұл қабылдану Далай-ламаға арналған ресми рәсімдермен белгіленді, сонымен қатар Лха Бжанг Ханның Далай-ламасына үлкен қарсылық білдірді. Оны Нгаванг Лобсанг Тенпай Гьялцен киелі қызметке бекітті. Ол 12 жасында билік құрды. Келзанг Гьяцо бала кезінен-ақ терең білімімен көзге түсті. Ол өлеңдерді спонтанды түрде құрастыру қабілетімен танымал болды. Ақын монах Цонкхапаның самбогакаялық көрінісінен шабыттанған Келзанг Гьяцо (жас кезінде) Тибеттің орталық аймағына сапар шегіп, мыңдаған адамдардың алдында уағыз айтты. «Біз, тибеттіктер, барлық Гьявала Ринпочелердің [Далай-ламалардың] ішінде жетіншісі, Кальзанг Гьяцоны ең көп құрметтейміз, өйткені ол өмірін Үш Қымбатқа арнады, өзі үшін емес, бүкіл халқы үшін жәрдем іздеді». 1717 жылы джунгарлар Тибетке басып кірді, Нгаванг Йешей Гьяцзоны тақтан түсірді, бұл кеңінен қолдау тапты, және Лха Бжанг Ханды өлтірді. Бірақ олар көп ұзамай Ласада тонау, зорлау және өлтіруге кірісіп, тибеттіктердің оларға деген жақсы ниетін жойды. Олар 1718 жылы Салвин өзені шайқасында Канси императоры жіберген шағын күшті де талқандады, бұл күш дәстүрлі сауда жолдарын қорғау үшін жіберілген еді. Көптеген Ньингмапа және Бонполар өлімге кесілді, ал джунгар шенеуніктеріне келген тибеттіктер тілдерін шығаруға мәжбүр болды, осылайша джунгарлар адамның үнемі мантралар оқып тұратынын (тіл қара немесе қоңыр түске енеді деп есептелді) анықтай алатын еді. Бұл оларға көптеген сиқырлы мантраларды оқитын Ньингмапа және Бонполарды таңдауға мүмкіндік берді. Адамды күтіп қабылдағанда тілді сыртқа созу арқылы құрмет көрсету әдеті соңғы уақыттарға дейін тибеттік дәстүр ретінде сақталды.

Таққа отырғызу

Кангси императоры жіберген екінші және үлкен экспедиция, Цанның Полхан (фо лха нас) және Батыс Тибет губернаторы Ганченни (канг чен нас) басшылығымен тибет әскерлерімен бірге 1720 жылы Дзунгарларды Тибеттен қуып шығарды. Олар Келзанг Гьяцого әкеліп келді. Ол 5-ші Панчен-лама Лобсанг Йешиден монахтық ант қабылдады, ол оған Келзанг Гьяцзо деген ат берді. 1726 жылы Лобсанг Йешиден Гелонг антты (толық діни бағышталу) алды. Ол Лобсанг Йешидің шәкірті, Гюмей монастырының абысынан және Шалу монастырының абысы Нгаванг Йонтеннен буддалық философияның барлық маңызды трактаттары бойынша білім алды, сонымен қатар сутра мен тантрада шеберлікке жетті. Ол ұлы ғалым болды және көптеген кітаптар жазды, әсіресе тантра туралы. Ол сондай-ақ белгілі ақын болды, 6-шы Далай-лама Цанян Гьяцзодан айырмашылығы, ол көбінесе рухани тақырыптарға ден қойды. 1727 жылы Ганченни Келзанг Гьяцзоның әкесі қолдаған ұлтшыл және қытайға қарсы министрлер тобының қолынан қаза болды. Оның әйелі мен қарындасы да қастандықшылар тарапынан қатыгездікпен өлтірілді. Бұл 1727-1728 жылдардағы азаматтық соғысқа әкелді, нәтижесінде Пхолан мен оның әскерлері, сондай-ақ Кангси императорының армиясы ұлтшылдарды жеңіп, көптеген қылмыскерлерді соттан кейін жазалады. Қалжанг Гьяцо көтеріліске қатыспағанмен, маньчжурлық қысыммен Пхольхань оны туған қаласы Камдағы Литангқа жер аударды. Ол 1729 жылғы наурыз айында сонда жетті. 1735 жылы оған Поталаға оралуға рұқсат берілді (Лучиано Питех, XVIII ғасырдың басында Қытай мен Тибет (Лейден: Брилл, 1972): 114-175). Кангси императоры (1654–1722; 1661–1722 жылдары билік еткен) Тибетті Цин империясының протектораты деп жариялады және 1727 жылы Лхасада екі жоғары комиссар, яки Амбан, және Қытайдан Цин әскерлерінің гарнизонын орнатты. Лхаса қабырғалары бұзылды және "Хам (Батанг, Литанг, Татсиенлу және т.б.) Қытайдың Сычуань провинциясына қосылды. Цин протектораты, Цин династиясының соңына дейін (1912) созылатын, құрылды".