Сепп Сеппала: Аляскалық мұзтұзғыш және сибир хаскиінің әкесі
Leonhard Seppala
Сепп Сеппала: норвежско-американский гонщик ездовых собак, герой сывороточной гонки в Номе 1925 года и участник Олимпиады-1932. Популяризатор сибирских хаски.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиялық-американдық санаулы иттер өсірушісі, жаттықтырушысы және мушер (1877–1967)
Norwegian American sled dog breeder, trainer, and musher (1877–1967)
Леонард "Сепп" Сеппала (14 қыркүйек 1877 ж. – 28 қаңтар 1967 ж.) – норвегиялық-фин-американдық санаулы иттер өсірушісі, жаттықтырушысы және мушер. Ол өз иттерімен 1925 жылы Ном қаласына сарысу жеткізуде маңызды рөл атқарды және 1932 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Сеппала сол кездегі Сибирьдің жергілікті халқы қолданған жұмыс иттерін американдық жұртшылыққа таныстырды; бұл тұқым ағылшын тілді елдерде Сибир хаскиі деп белгілі болды. Оның құрметіне санаулы иттерді күтудегі үздіктерді марапаттайтын Леонард Сеппала гуманитарлық сыйлығы тағайындалған.
Leonhard "Sepp" Seppala ('/l//ɛ//n//ər//d// /'/s//ɛ//p//ə//l//ə/; September 14, 1877 – January 28, 1967) was a Norwegian Finnish American sled dog breeder, trainer and musher who with his dogs played a pivotal role in the 1925 serum run to Nome, and participated in the 1932 Winter Olympics. Seppala introduced the work dogs used by Native Siberians at the time to the American public; the breed came to be known as the Siberian Husky in the English speaking world. The Leonhard Seppala Humanitarian Award, which honors excellence in sled dog care, is named in honour of him.
Өмірбаян
Сеппала Солтүстік Норвегияның Тромс аймағындағы Лингенде туды. Ол Исак Исаксен Сеппеланың (фин тегінен шыққан Швецияда туған) және Анне Хенрикке Хенриксдаттердің үлкен баласы еді. Әкесінің тегі – фин тегінен. Леонхард Квен халқынан екені есептеледі. Сеппала екі жасқа толғанда, оның отбасы Тромс округі ішінде, Скьервоя аралындағы Скьервой муниципалитетіне көшіп келді. Скьервойда әкесі темірші және балықшы болып жұмыс істеді, біраз мөлшерде мүлікті жинады. Сеппала бастапқыда әкесінің ізін басып, темірші және балықшы болды. Бірақ 1900 жылы Ном алтын асығы кезінде Аляскаға эмиграциялады. Оның досы Джафет Линдеберг Аляскадан оралып, Сеппаланы Номдағы өзінің кен компаниясында жұмыс істеуге көндірді. 1906 жылы ол АҚШ азаматы болды. Аляскадағы алғашқы қысында Сеппала Линдеберг компаниясы үшін күйме шананың жүргізушісі болды. Ол алғашқы жүрісінен бастап осы жұмысты ұнатып, өмірінің соңына дейін жақсы есте сақтады. Ол иттердің аяқтарының ырғақты соққысын және шананың қарда сырғанап келе жатқан сезімін ұнатты. Көптеген жүргізушілер 30 мильді (48 км) ұзақ сапар деп есептесе, Сеппала көбінесе күніне 50 миль (80 км) және 100 миль (161 км) аралығында жүретін. Бұл оның күніне 12 сағатқа дейін жұмыс істегенін білдірді. Ол жазда иттерін жақсы күйде ұстау үшін оларды шананың орнына дөңгелекті арбамен сүйретіп жүргізер еді. Сол кезде қар еріген кезде күйме итттерді жұмыс істеуге немесе олармен көп уақыт өткізу әдет емес еді. Ол келесі екі жылда да жарысты жеңіп алды, содан кейін "All Alaska Sweepstakes" жарысы 1983 жылға дейін тоқтатылды.
Seppala was born in the Lyngen, Troms, Northern Norway. He was the eldest child of Isak Isaksen Seppälä (born in Sweden of Finnish descent) and Anne Henrikke Henriksdatter. His father's family name is of Finnish origin. Leonhard is considered to have been Kven. When Seppala was two years old, his family moved within Troms county to nearby Skjervøy municipality on the island of Skjervøya. While in Skjervøy, his father worked as a blacksmith and fisherman, building up a relatively large estate. Seppala initially followed in his father's footsteps as both a blacksmith and a fisherman. However, in 1900, he emigrated to Alaska during the Nome gold rush. His friend Jafet Lindeberg had returned from Alaska and convinced Seppala to come to work for his mining company in Nome. He became a naturalized citizen in 1906. During his first winter in Alaska, Seppala became a dogsled driver for Lindeberg's company. He enjoyed the task from his first run, which he recalled clearly for the rest of his life. He expressed pleasure in the rhythmic patter of the dogs' feet and the feeling of the sled gliding along the snow. While most drivers considered 30 mile (48 km) a long run, Seppala travelled between 50 mile (80 km) and 100 mile (161 km) most days. This also meant he worked as long as 12 hours a day. He kept his dogs in form during the summer by having them pull a cart on wheels instead of a sled. It was unusual at that time to keep sled dogs working when the snow thawed, or to spend as much time with them as he did. He went on to win the race the following two years, as well, at which point the All Alaska Sweepstakes was suspended until 1983.
1925 жылғы "Ұлы мейірімділік жарысында" атқарған рөлі
1925 жылдың қысында Сеппаланың Аляска штатындағы Ном қаласында дифтерия індеті тарады. Бұрын бұл инфекцияға ұшырамаған балалар мен ересектердің өміріне қауіп төнді. Сеппаланың жалғыз баласы – сегіз жасар қызы Сигрид те қауіпте болды. 1925 жылы дифтерияға қарсы сарысу – антитоксин ғана қолданысқа ие болды. Бірақ қаладағы сарысутың қоры жеткіліксіз ғана емес, сонымен қатар мерзімі өткендіктен тиімділігі күмәнді болды. Антитоксин болмаған жағдайда, өлім-жітім көрсеткіші 75%-дан 99,99%-ға дейін жететін, бұл Ном үшін өлім жазасы сияқты еді. Соңғы 20 жылдың ең суық қысында Номға көбірек сарысу жеткізудің жалғыз мүмкіндігі – иттермен шанамен жүру болатын. Сарысуты жылдам жеткізу үшін тәжірибелі шана жүргізушілерден эстафета ұйымдастырылды, ал Сеппала (жетекші иті Тогомен бірге) жолдың ең қиын бөлігіне таңдалды.
A diphtheria outbreak struck Seppala's town of Nome, Alaska in the winter of 1925. Previously unexposed children as well as adults were at risk of dying from the infection. Seppala's only child—an eight year old daughter named Sigrid—was also at risk. The only treatment available in 1925 was diphtheria antitoxin serum. However, the town's supply was not only insufficient but also of presumably low efficacy, being past its expiry date. Without the antitoxin, estimated mortality rates stood anywhere from 75% to 99.99%, practically a killing blow to Nome. The only practical way to deliver more serum to Nome in the middle of the coldest winter in 20 years was by dog sled. A relay of respected mushers was organized to expedite the delivery, and Seppala (with lead dog Togo) was chosen for the most forbidding part of the trail.
Серомнан кейін
Серумдық жүгірістен кейін Сеппала 40-қа жуық итімен және эскимос бақташысымен бірге «Төменгі 48» аймалына гастрольдік сапар жасады. Оның сапары 1927 жылдың қаңтарында Мэн штатының Польша көктемінде өткен күміс шана жарысымен аяқталды, онда ол Жаңа Англияның күміс шана клубының негізін қалаушы және әйгілі «Чинук» итінің иесі Артур Уолденге қарсы жарысуға келісті. Жолда уақытты кетіретін бірнеше қиындықтарға қарамастан, Сеппала Уолден мен оның ізбасарлары басқаратын үлкен, баяу иттерге қарсы жарыста жеңіске жетті. Жаңа Англияда күміс шана жарысына деген ынта, серумдық жүгірістің жариялануы және Уолденді жеңу Сеппала мен серіктесі Элизабет Рикерге Польша көктемінде сібірлік күміс шана тұқымын өсіруге мүмкіндік берді. Бұл АҚШ пен Канадада сібірлік хаски тұқымының таралуының бастамасы болды. Ол Тогоны өсірді, ал оның ұрпақтары «Сеппала сібірлік күміс шана иті» тұқымын, сондай-ақ Жаңа Англияда және басқа жерлерде өсірілген стандартты күміс шана тұқымын дамытуға үлес қосты. 1928 жылы Сеппала өзінің тұрақты мекенін Алясканың Фэрбанкс қаласына көшірді. 1931 жылы Сеппала мен Рикердің серіктестігі аяқталды. 1932 жылы Лейк-Плэсидте өткен қысқы Олимпиада ойындарында күміс шана жарысы көрсету шарасы ретінде ұйымдастырылды, онда Сеппала осы жарыста күміс жүлдегер атанды. 1946 жылы ол әйелі Констанспен бірге Вашингтон штатының Сиэтл қаласына көшіп келді. 1961 жылы Сеппала американдық журналист Лоуэлл Томас шақырғаннан кейін Фэрбанкске және Алясканың басқа да аймақтарына қайта оралды, онда аляскалықтардың жылы қарсы алуын көрді. Ол әйелімен бірге 89 жасқа дейін Сиэтлде тұрды. Бірнеше жылдан кейін әйелі Констанс 85 жасында қайтыс болды. Екеуі де Алясканың Ном қаласында жерленген. Олардың қызы Зигрид Хэнкс олардан кейін қалды. Ном қаласында Сеппала драйв деп аталатын көше қаланы әуежаймен байланыстырады. Аляска әуекомпаниясы Леонард Сеппала атындағы гуманитарлық сыйлықты құрды. 1999 жылдың маусымында Скиботн қаласында оған ескерткіш орнатылды. 2019 жылы Дисней 1925 жылы Ном қаласына серум жеткізудегі Сеппаланың ерліктеріне негізделген «Того» атты фильмді шығарды, онда Сеппала рөлін Виллем Дефо сомдады.
After the Serum Run, Seppala and some 40 of his dogs toured the "lower 48" with an Eskimo handler. His tour ended in January 1927 with the dogsled race at Poland Spring, Maine, where he accepted the challenge to race against Arthur Walden, founder of the New England Sled Dog Club and owner of the famous lead dog, "Chinook". Despite a series of time consuming mishaps on the trail, Seppala won the race against the bigger, slower dogs driven by Walden and his followers. The enthusiasm for sled dog racing in New England together with the Serum Run publicity and the victory over Walden made it possible for Seppala and partner Elizabeth Ricker to establish a Siberian kennel at Poland Spring. This was the start of the spread of the Siberian Husky breed in the United States and Canada. He bred Togo, and the dog's descendants contributed to the "Seppala Siberian Sleddog", a sought after sled dog line, as well as mainstream show stock Siberian Husky lines bred in New England and eventually elsewhere. In 1928, Seppala moved his permanent home to near Fairbanks, Alaska. In 1931 the Seppala–Ricker partnership ended. Sled dog racing was a demonstration event at the Lake Placid Winter Olympic Games in 1932, where Seppala earned a silver in the event. In 1946, he and his wife Constance moved to Seattle, Washington. In 1961, Seppala revisited Fairbanks and other places in Alaska at the invitation of American journalist Lowell Thomas, enjoying a warm reception from the Alaskan people. He and his wife lived in Seattle until his death at the age of 89. His wife, Constance, died a few years later aged 85. Both are buried in Nome, Alaska. They were survived by their daughter, Sigrid Hanks. A street in Nome named Seppala Drive connects the town to its airport. Alaska Airlines has established the Leonhard Seppala Humanitarian Award. In June 1999, a memorial was erected to him in Skibotn. In 2019, Disney released a movie based on Seppala's feats in the 1925 serum run to Nome, titled Togo and starring Willem Dafoe as Seppala.