Кіріспе
1606 жылдан 1632 жылға дейін Эфиопия императоры
Шығу тегі
Амхара тегінен таралған Сусеньос, Шиме ақсүйек әулетінен шыққан провинциялық басшының қызы Хамалмал Варқ және ханзада Абето Яэкобтың ұлы Абето Фасилден дүниеге келді. Абето Яэкобтың өз әкесі король Давит II (1507–1540 жылдары билеген) болған. Сусеньос анасының бес ұлының ең кішісі еді. Оның ағалары – Се’ела Крестос, Маке’д Крестос, Ямана Крестос және Афа Крестос оның билігі тұсындағы ең маңызды лауазымдарды иеленді.
Ерте өмір
Бала кезінде оны қарақшы Oromo тобы тұтқынға алып, әкесі Абето Фасилді және басқа да бірнеше адамды өлтірді. Сусеньос екі жылдан астам уақыт бойы оромолар арасында тұрып, олардың тілі мен әдет-ғұрыптарын үйренді. 1585 жылы оны дежазмах Асбо, өзінің ағасы император Сарса Денгел басқарған оромоларға қарсы әскери науқан кезінде құтқарып қалды. Сызбалы шифта әміршісі ретінде Сусеньос бірнеше адал ізбасарларымен бірге Годжам мен Шеваға бас сауғалап, Валаккадан партизан соғысын жүргізді. Бұл аумақты басқаруы 1595 жылы Вальд Сааламен, Валака мен Махрабете билеушілерінің ежелгі христиан отбасынан шыққан ханшайыммен некелесу арқылы күшейді. Сусеньос осы кезеңнің көп бөлігін атасының Годжам провинциясында шифта ретінде өткізді. Сусеньос Валаққа барғанда, губернаторға сол кезде провинцияға басып кірген оромоларға қарсы күресуге көмектесті. Алайда, Сусеньос көп ұзамай губернатордан бас тартып, провинцияға шабуыл жасауда Оромоға қосылды. Оромо оны қабылдағанда Сусеньос Валақаны өз билігіне алды. Соңғы провинциядан ол Дебра Селалоға барды, онда ол өздерінің стандарттарына көп ұзамай жиналған кейбір Oromo топтарына әсер етті. Ол өзінің жаңа Oromo ізбасарларымен бірге Шевадағы тау басындағы христиан шаруаларын тонағаннан кейін Валаққа оралып, үлкен сауда керванды аяусыз тонады. Мәсіхші шаруалар қай жерде оған қарсы көтерілсе, ол өз Оромо тобымен оларға шабуыл жасап, оларды шаруалар жеріне орналастырды. Оның бір кездері одақтасы және туысы император За Денгел Сусеньосқа және оның оромолық жақтастарына қарсы үлкен әскерді басқарды. Сусеньос өздерінің Оромо жауынгерлерімен бірге қашып кетті, ал За Денгел олардан алған олжаның көп мөлшеріне қанағат етуі керек болды. Император Годжамға қайтып оралғаннан кейін, Сусеньо онымен бірге жолға шықты. Абай өзенінен өтіп бара жатып Сусеньос ливандық Оромомен кездесті, оның қатарынан 400-ге жуық атлы әскер оған Годжамға қарай аттанған. Император За Денгельдің 13 желтоқсан 1604 жылы қайтыс болғаннан кейін, Сусеньосты император деп жариялады. 1608 жылы Дебре-Бизеннің маңында бүлікші пайда болды. Якубтың денесі Гол шайқасынан кейін табылмағандықтан, бұрынғы императордың шынымен өлгеніне күмән туды, ал кейбіреулер өзін өлген император Якуб деп жариялады. Ол жаудың тістері мен бетін ауыр жарақаттағанын айтып, бетінің бір бөлігін жауып, Яғұбқа ұқсамағанын жасыруға тырысты. Оромо қауіп-қатерінен арылған Сусеньо енді өзінің назарын Якобқа аудара алды; ол Ламалмо мен Вальдебба арқылы Аксумға қарай жүріп, 1608 жылы 18 наурызда Жоао Габриэль, Эфиопиядағы португалдардың капитаны, ресми түрде император болып тағайындалды. Алайда, Сеннарлық Бади I, Абд әл-Қадыр II ұлы және Адлан I-нің мұрагері, эфиопиялықтардан әкесіне Чилгада баспана бергеніне ашуланып, бұл байланыстарды бұзды. Екі патшалық арасындағы қақтығыс Мазаганың губернаторы, император Сусеньостың қызметшісі Алеко императордың бірнеше жылқысы мен соқпақтарымен Сеннарға қашып кеткеннен кейін күшейді. Сусеньос бұл туралы Бадиге шағымданады, ол жауап беруден бас тартады; оны одан әрі қорлайды. 1615 жылы Сусеньос, бұл жолы Сеннар сұлтандығының шекаралық жерлерінде Наил Велд Агебпен одақтасты. Император сол аймақтағы православие мәсіхшілігін қалпына келтіру үшін діни қызметкерлерді жіберді, бірақ миссионерлер ілімдер туралы дау-дамайға түсіп, жетістіктері шектеулі болған сияқты. Сусеньос ақырында Мандараға шабуыл жасауға Бахр Негус Гебре Мариамды жіберді, оның патшайымы Суакиннен стратегиялық керуендік жолды бақылады.
Oromo warriors and Za Dengel had to be content with the large amounts of loot he took from them. Once the Emperor returned to Gojjam, Susenyos followed him. While crossing the Abay Susenyos met the Liban Oromo from among whom about 400 cavalry joined him on his march on Gojjam. After the death of Emperor Za Dengel on December 13 1604, Susenyos was proclaimed Emperor on December 14 1604 by a faction led by Ras Atnatewos, however Za Selasse's faction restored his cousin Yaqob to the throne. In 1608, a rebel appeared near Debre Bizen. Because the body of Yaqob had never been found after the Battle of Gol, there had been some doubt that the previous Emperor was truly dead, and a pretender announced that he was the dead Emperor Yaqob. The pretender managed to disguise the fact he did not resemble Yaqob by keeping part of his face covered, claiming that he had suffered grievous wounds to his teeth and face from the battle. With the Oromo threat dealt with, Susenyos now could turn his attention to Yaqob the pretender; he marched to Axum by way of the Lamalmo and Waldebba, where he was formally crowned Emperor 18 March 1608, in a ceremony described by João Gabriel, the captain of the Portuguese in Ethiopia. Badi I of Sennar, son of Abd al Qadir II and successor of Adlan I, however, outraged by the shelter given in Chilga to his father by the Ethiopians, severed these ties, sending as an insult two lame horses and an army led by the Nail Weld Ageeb from Atbara, to pillage the border areas. The hostilities between the two kingdoms increased when the governor of the Mazaga, Aleko, who was a servant of Emperor Susenyos, fled to Sennar with a number of the Emperor's horses and kettledrums. Susenyos complained of this to Badi, who refused to reply; further insulting him. In 1615, Susenyos, this time allied with the Nail Weld Ageeb, on the Sennar Sultanate borderlands. The emperor sent priests to renew the Orthodox Christianity of the province, though the missionaries seem to have become mired in doctrinal disputes, and their accomplishments were limited. Susenyos finally sent Bahr Negus Gebre Mariam to attack Mandara, whose queen controlled a strategic caravan road from Suakin.
Католицизм
Сусеньостың билігі эфиопия тарихында католиктік христиан діні ресми дін болған қысқа кезең ретінде танымал. Кейбір эфиопиялықтар императордың католик шіркеуін ресми мемлекеттік дін деп жариялауын: сенімнің қорғаушысы ретіндегі лауазымын де-факто жоғалтып, жариялауды заңсыз етеді деп санайды, сондықтан кейбір эфиопиялықтар католик шіркеуі тіпті қысқа мерзімге болса да мемлекеттік дін ретінде ресми танылмаған деп есептейді. Император Педро Паэстің ықпалымен, сондай-ақ Португалия мен Испаниядан (Сусеньостың билік кезінде одақтас болған) әскери көмек күткендіктен католицизмге қызығушылық танытты. Осыдан бірнеше онжылдық бұрын, 1541 жылы Кристовао да Гама эфиопиялық император Гелаудевосты Ахмет Грагннің шабуылынан құтқару үшін әскери экспедиция ұйымдастырған еді. Сусеньос өзінің патшалығын қиратып жатқан Оромо тайпасына қарсы және үнемі болатын көтерілістерді басуға көмектесу үшін жақсы қаруланған еуропалық сарбаздардың жаңа тобын алуға үміттенді. Бұл дипломатиялық әрекеттің екі хаты сақталған, ол Паэске Еуропаға жіберуді тапсырды: біреуі Португалия короліне 1607 жылдың 10 желтоқсанында, ал екіншісі Рим папасына сол жылдың 14 қазанында жазылған; екеуінде де оның дінге өтуі туралы айтылмаған, бірақ екеуі де сарбаздар сұраған. Ол иезуит миссионерлеріне жер сыйлап, оларға құрмет көрсетті. Ең маңыздысы – Тана көлінің солтүстік жағасындағы туралқыда орналасқан Горгорадағы жерлер. 1613 жылы Сусеньос иезуит діни қызметкері Антонио Фернандестің басшылығымен Мадрид пен Римге миссия жіберді. Жоспар оңтүстікке қарай, қазіргі Кениядағы Үнді мұхитындағы Малинди портына жетуге тырысу еді, себебі Оттоман империясы Эфиопия империясын қоршап алған блокаданы Африканың оңтүстік шетінен айналып өту арқылы бұзуға үміттенді. Алайда, жергілікті христиандар миссияға қарсы болғандықтан олар Малиндиге жетпеді. Сусеньостың дінге өтуінің стратегиялық себептерімен қатар, кейбір тарихшылар Оромо дағдарысы феодализм мен діни ортодоксальдыққа негізделген дәстүрлі эфиопиялық әлеуметтік құрылымның заңдылығын әлсіреткенін атап көрсетеді. 1593 жылы Оромо туралы трактат жазған монах Бахрей олардың табысын феодализмнің сәтсіздігіне байланысты деп есептеді, ол көптеген жеңілдіктерге ие болған топтарды көбейтіп, жеткілікті жауынгерлерді даярлаған жоқ. Сусеньос өзінің сарайында дәстүрлі әлеуметтік және діни қағидалардан бас тартуға дайын екенін көрсетті. Сыншылар оның императорды қарапайым халықтың көзінен қорғау үшін перде артында қалу және оның алдында аяқ басқандарды талап ету сияқты тәжірибелерді тоқтату арқылы императорлық беделді төмендеткенін айтты. Ол ақсүйектердің ұлдарына берілген жеңілдіктерді алып тастап, шет аймақтардан келген иезуиттерде білім алған жігіттерге артықшылық берді. 1622 жылы Сусеньос католицизмге өтіп, алғашқы әйелі Велд Сааладан басқа барлық әйелдері мен кәнизактарынан бас тартты. Алайда, төзімді және сезімтал Педро Паэс көп ұзамай қайтыс болды, оның орнына 1624 жылдың 24 қаңтарында Массаваға келген Афонсо Мендес келді. Э.А. Уоллис Бадж бұл адам туралы қалыптасқан пікірді «қатал, келісімсіз, тар көзқарасты және төзімсіз» деп сипаттады. 1626 жылы Мендестің қоғамдық рәсімінен кейін күштеп өзгертуге қарсы наразылықтар мен көтерілістер басталды, ол Римнің басымдығын жариялады және сенбілік демалыс пен жиі ораза ұстау сияқты жергілікті дәстүрлерді айыптады. Дегенмен, эфиопиялықтардың біразы католицизмді қабылдады: Ричард Панкхерст Дембия мен Вегерадағы 100 мың тұрғынның дінге өтті деп хабарлады. Ең ауыр жауап Сусеньостың жартылай інісі Имена Крестос, Кефла Вахад есімді евнух және оның інісі Юлийден тұратын үштік басшылықпен ұйымдастырылды. Сусеньос сотында оны өлтіруге жасалған алғашқы әрекеттен құтылды, бірақ ол Сеннарға қарсы науқан жүргізген кезде олар көтеріліс ұйымдастырып, өздеріне «александриялық сенімді жақтағандардың барлығын» шақырды. Алайда Сусеньос көтерілісшілер күткеннен бұрын Дембияға оралып, Юлийді өлтірді. Имена Крестос Годжамдағы Мелька Амбада біраз уақыт тұрды, содан кейін Аф Крестос оны тұтқынға алып, Сусеньостың лагері болған Данказға алып келді; мұнда императордың інісі сотталып, қуғынға кесілді. Кейіннен тағы да көтерілістер болды, кейбіреулерін дәстүрлі эфиопия шіркеуінің жақтастары басқарды. Сусеньостың барлық күш-жігерін басып тастауға қарсылық көрсеткен бір көтеріліс Ластадағы Агав тайпасы болды. Олардың алғашқы басшысы Мелька Крестос болды, ол Соломон әулетінің алыс туысы еді, және Агав тайпасы оны өздерінің басшысы етіп тағайындаған. Сусеньостың оларға қарсы алғашқы науқаны, 1629 жылдың ақпанында Годжамда 30 000 сарбаз жинаумен басталды, жеңіліске ұшырады және оның күйеуі Гебре Крестос қаза тапты. Мелька Крестостың жеке күзетшісі де Семиен Гондерді тонау кезінде 4000 сарбазбен бірге көп ұзамай қаза тапты, сонымен бірге Ласта халқы Сусеньостың аумағына сәтті шабуыл жасады. Сусеньос Ластадағы көтерілісшілерге қарсы екінші экспедиция ұйымдастырғанда, оның сарбаздарының рухы соншалықты төмендегенін байқады, оларға дәстүрлі сәрсенбі күнгі оразаны сақтауға рұқсат беруге мәжбүр болды, бұл католик патриархынан дереу айыптауға әкелді. Сусеньос өзін әдемі түрде қорғағанмен, Брюс осы сәттен бастап «Социниос шіркеу тәртібі мен басқаруына қатысты, алғашқыда Рим дінін қабылдаған кездегіден өте қарсы идеялар тудырғанын анық көрсетеді» деп жазды. Осы жеңілдікке қарамастан, және олар Мелька Крестостың штаб-пәтеріне жеткеніне қарамастан, оның әскерлері тықсыруға түсіп, Сусеньос ешқандай нәтижесіз Данказға қайта оралуға мәжбүр болды. Сусеньос көтерілісшілерге қарсы тағы бір науқанға тырысты, бірақ оның сарбаздары бүлік көтерді. Олар Ластаға нәтижесіз экспедициялардың соңына көріне алмады және Эфиопияға католицизмді күштеп енгізу үшін қолданылған жазалау шараларына куә болды. Брюс бұл мәселеге қатысты күдікпен қарағанын айтса да, корольдық жылнамасы оның ұлы сарбаздарға Ластада жеңіске жетсе, император дәстүрлі эфиопия тәжірибесін қайта жасайтынын айтқанын хабарлайды. Алайда, олар Сусеньостың артынан Ластаға барып, оның барлаушылары Мелька Крестостың 25 000 сарбазбен Ластадан түскенін хабарлады. 1631 жылдың 26 шілдесінде екі армия шайқасты, көтерілісшілердің 8000-і қаза тапты және Мелька Крестос шайқас алаңынан қашқан. Шайқас алаңына қарап, Сусеньостың ұлы Фасилидес былай деді:
«Сендер көріп тұрған жерде жатқан бұл адамдар – біз қуанғандай өлуіміз керек емес, мұсылман немесе бұтқа табынушы емес, жақында сендердің поддандыларың және отандастарың болған христиандар еді, олардың кейбіреулері сендердің туыстарың еді. Бұл жеңіс емес, өзімізге қарсы жеңіс. Бұл адамдарды өлтіру арқылы, сендер қандауырды өз ішектеріңе қадап жатырсыңдар. Қанша адамды өлтірдіңдер? Тағы қаншасын өлтіруге керек? Біз бұл соғысты жүргізу және, олардың айтуынша, аталарымыздың дінінен тайып кету үшін бұтқа табынушылар мен мұсылмандар арасындағы мақалға айналдық».
Бір жылдан кейін, 1632 жылдың 14 маусымында Сусеньос католик дінін қабылдағандарға осы дінді қабылдауға рұқсат берілгенін, бірақ ешкімді осы дінді қабылдауға мәжбүрлемейтінін жариялады. Осы сәтте патриарх Мендес бұл императордың, оның қорғаушысының нағыз ниеті екенін растады. Католик Эфиопиясы аяқталды.
These men, whom you see slaughtered on the ground, were neither Pagans nor Mahometans, at whose death we should rejoice—they were Christians, lately your subjects and your countrymen, some of them your relations. This is not victory, which is gained over ourselves. In killing these, you drive the sword into your own entrails. How many men have you slaughtered? How many more have you to kill? We have become a proverb, even among the Pagans and Moors, for carrying on this war, and apostatizing, as they say, from the faith of our ancestors. Less than a year afterwards, on 14 June 1632 Susenyos made a declaration that those who would follow the Catholic faith were allowed to do so, but no one would be forced to do so any further. At this point, all Patriarch Mendes could do in response was to confirm that this was, indeed, the actual will of the Emperor, his protector. Catholic Ethiopia had come to an end.
Мұрагерлік
1630 жылы, бірнеше жылдық көтерілістен кейін, Бегемдердің вице-патшасы Сарса Крестос Сусеньостың ұлы Фасилидиді император деп жариялады; Сарса Крестос дереу тұтқындалып, дарға асылды. Бұл оқиғаға қарамастан, әкесі мен ұлы жақсы қарым-қатынаста қалды. Өзінің төзімділік туралы жарлығын жариялағаннан кейін Сусеньос Фасилидтің пайдасына тақтан бас тарды. Ол Геннета Иясус шіркеуіне жерленді.
Жұбайы
Сусеньостың бір ресми некесі болды, Валақа және Махрабете билеушілерінің ежелгі христиан отбасынан шыққан ханшайым Вальд Сааламен.
Ұрпақтар
Вальд Сааламен некелескеніне қарамастан, монарх жиырмадан астам ұлды (олардың барлығы Фасилидтің бұйрығымен өлтірілді) және көптеген қыздарын түрлі кәнизақтардан тудырды. Оның жеті ұрпағының есімдері тарих беттерінде қалды. Канафра Крестос (1602 жылға дейін туған) – Сусеньостың нағашы әйелінен туған үлкен ұлы, ол әкесінен көп жыл бұрын, 1615/1616 жылдары қайтыс болды. Фасилид – Сусеньостың тағына мұрагер болды. Ол Сусеньостың екінші ұлы және Вальд Сааланың үлкен ұлы еді. Ол отыз бес жылдан астам императорлық билік жүргізді. Гелаудев – оның үшінші ұлы. Ол Бегемдер облысының әкімі болды. 1640 жылы, бауыры Фасилидке қарсы көтеріліс жасағаннан кейін, ол үй қамауына алынып, содан кейін Вехниге ауыстырылды. Оның 2 ұлы мен 1 қызы болды. Қызы босанғанда қайтыс болған кезде ол ашуланып, ағасы Фасилидпен жанжалдасып, оған қарсы көтеріліс жоспарын ашты. Оның ұрпақтары Бегемдерді Zemene Mesfanit кезеңіне дейін басқарды, сол кезде олардың билігі әлсіреді. Оның қазіргі ұрпағы Ато Абеназер Аберра Лондондағы Майда Вейлде қарапайым өмір сүреді. Маркос – оның төртінші ұлы. Маркос 1626 жылы Сусеньостан бұрын қайтыс болды. Вангелавит – Сусеньостың үлкен қызы. Ол бірнеше рет үйленді, алғашқы некесі бұзылды және ол әкесінің адал қызметшісі Бела Крестосқа ұсынылды. Оның үшінші некесі 1628 жылы өлім жазасына кесілген Такла Гиоргиспен болды. Вангелавит 1652 жылы қайтыс болып, ұрпақтарын қалдырды. Малакотавит – оның екінші қызы. Ол Рас Йольёстың әйелі болды, ол бір кездегі ықпалды қызметші, кейін бүлікшіге айналды. Ол ұрпақтарын қалдырып қайтыс болды. Галилавит – оның үшінші қызы. Ол Такла Гиоргиске үйленді (ол бір кезде оның үлкен әпкесі Вангелавитқа да үйленген еді). Баласыз қайтыс болды.