Кіріспе

Адам емес жануарлардың жыныстық мінез-құлқы

Жануарлардың жыныстық мінез-құлқы әр түрлі формаларда кездеседі, тіпті бір түрдің ішінде де. Көбінесе жұптасу немесе көбеюге бағытталған жүйелерге моногамия, полигиния, полиандрия, полигамия және еркін қарым-қатынас жатады. Басқа жыныстық мінез-құлықтар көбеюге қатысты болуы мүмкін (мысалы, зорлық-зомбылық немесе мәжбүрлеу нәтижесінде туындаған жыныстық қатынас, жағдайға байланысты жыныстық мінез-құлық) немесе көбеюге қатыспауы мүмкін (мысалы, гомосексуалды жыныстық мінез-құлық, бисексуалды жыныстық мінез-құлық, түрлер арасындағы жыныстық қатынас, заттардан немесе орындардан жыныстық қозғандық, өлген жануарлармен жыныстық қатынас және т.б.). Жануарлардың жыныстық мінез-құлқы көбеюге бағытталған жағдайда, оны көбінесе жұптасу немесе қоспасу деп атайды. Көптеген адам емес сүтқоректілерде жұптасу және қоспасу эструс кезінде (сүтқоректілердің аналығының көбею циклындағы ең құнарлы кезең) жүзеге асады, бұл сәтті ұрықтану мүмкіндігін арттырады. Кейбір жануарлардың жыныстық мінез-құлықтары бірнеше аталар арасында бәсекелестікке, кейде тіпті төбелес тудыруы мүмкін. Аналықтар көбінесе күшті және өзін қорғауға қабілетті көрінетін аталарды жұптасуға таңдайды. Төбелесте жеңіске жеткен аталық көбірек аналықтармен жұптасып, гендерін ұрпақтарына жеткізе алады. Бұрынғыда, тек адамдар мен басқа да аз ғана түрлер көбеюден басқа жыныстық әрекеттер жасайды деп есептелген, ал жануарлардың жыныстық мінез-құлқы инстинктивті және қарапайым «стимул-жауап» реакциясы деп саналған. Алайда, гомосексуалды мінез-құлықтан басқа, көптеген түрлер мастурбация жасайды және оған көмектесу үшін заттарды пайдаланады. Жыныстық мінез-құлық халық арасындағы күрделі әлеуметтік байланыстарды құруға және сақтауға байланысты болуы мүмкін, бұл олардың көбеюге қатыспайтын жолдармен табысқа жетуіне көмектеседі. Көбеюге қатысты және қатыспайтын мінез-құлықтардың екеуі де басқа жануарларға үстемдік танытуға немесе қиын жағдайда өмір сүруге байланысты болуы мүмкін (мысалы, зорлық-зомбылық немесе мәжбүрлеу арқылы жыныстық қатынас).

Моногамия

Моногамия бір еркек пен бір ұрғашы ғана бір-бірімен жұптасқанда пайда болады. Моногамды жұптасу жүйесі – бұл жеке тұлғалар ұзаққа созылатын жұптар құрып, ұрпақ тәрбиелеуде ынтымақтасады. Мұндай жұптар өмір бойы бірге бола алады, мысалы, көгершіндерде, немесе кейде бір жұптасу маусымынан екіншісіне ауысып, мысалы, император пингвиндерінде өзгеруі мүмкін. Турнирлік түрлерге қарағанда, осы жұп құруға бейім түрлерде еркектердің агрессиясы, бәсекелестігі және жыныстық ерекшеліктері аз болады. Зоологтар мен биологтар қазір жануарлардың моногамды жұптары әрқашан жыныстық тұрғыдан толықтай бір-біріне адал болмайтынын дәлелдеген. Жұп болып, ұрпақ өсіретін көптеген жануарлар, жұптан тыс серіктестермен жыныстық қатынасқа түседі. Бұған бұрынғы мысалдар, мысалы, аққулар да кіреді. Кейде, мұндай жұптан тыс жыныстық қатынастар ұрпаққа әкеледі. Генетикалық тесттер жиі бір жұптың ұрпағының бір бөлігінің аналықтың жұптан тыс еркек серіктесімен жұптасуынан туындайтындығын көрсетеді. Осы жаңалықтар биологтарды моногамия туралы жаңа көзқарас қалыптастыруға итермеледі. Ульрих Райхардтың (2003) пікірінше:

Әлеуметтік моногамия – еркек пен әйелдің бірлесіп өмір сүру тәртібі (мысалы, аумақты ортақ пайдалану, әлеуметтік жұп екенін көрсететін мінез-құлық және/немесе еркек пен әйелдің жақын болуы), ешқандай жыныстық қарым-қатынас немесе көбею үлгілерін білдірмейді. Адамдарда әлеуметтік моногамия моногамды неке түрінде көрінеді. Жыныстық моногамия – жыныстық қарым-қатынастарды бақылау негізінде әйел мен еркек арасындағы эксклюзивті жыныстық қатынас. Соңында, генетикалық моногамия термині ДНК-талдаулар еркек-әйел жұбының бір-бірімен ғана көбейетінін растағанда қолданылады. Терминдердің үйлесімі қарым-қатынас деңгейлері сәйкес келетін жағдайларды көрсетеді, мысалы, социосексуалдық және социогенетикалық моногамия сәйкес әлеуметтік және жыныстық, сондай-ақ әлеуметтік және генетикалық моногамиялық қатынастарды сипаттайды. Жануарлар жұбын әлеуметтік моногамды ету, оларды міндетті түрде жыныстық немесе генетикалық моногамды ете бермейді. Әлеуметтік моногамия, жыныстық моногамия және генетикалық моногамия әртүрлі комбинацияларда кездесуі мүмкін. Әлеуметтік моногамия жануарлар әлемінде сирек кездеседі. Әлеуметтік моногамияның нақты жиілігі эволюциялық ағаштың әртүрлі тармақтарында кеңінен өзгереді. Құстардың 90% -дан астамы әлеуметтік моногамды. Бұл сүтқоректілермен салыстырғанда ерекше. Сүтқоректілердің тек 3% -ы ғана әлеуметтік моногамды, бірақ приматтардың 15% -ы солай. Патриция Адайр Говати есептеуінше, әлеуметтік моногамды әнші құстардың 180 түрінің тек 10% -ы ғана жыныстық моногамды. ДНК саусақ іздері арқылы анықталатын генетикалық моногамияның жиілігі түрлер арасында кеңінен өзгереді. Кейбір сирек түрлер үшін генетикалық моногамияның жиілігі 100% -ды құрайды, барлық ұрпақ әлеуметтік моногамды жұппен генетикалық байланысты. Бірақ басқа түрлерде генетикалық моногамия өте төмен. Бараш пен Липтон атап өтеді:

<blockquote style="background:none; margin right:0; margin left:0; border left:solid 8px #ccc; padding:.5em 1em;">
Қосымша жұптасудың ең жоғары жиілігі әулие жұлдыздар арасында кездеседі, бұл әдемі тропикалық жаратылыстар техникалық түрде Malurus splendens және Malurus cyaneus деп аталады. Барлық жұлдызшалардың 65%-дан астамы топтан тыс еркектерден туады. Турнирлік түр – бұл "жұптасу көбінесе көп әйел алуға бейім және еркектер арасындағы зорлық-зомбылық пен бәсекелестіктің жоғары деңгейін қамтиды" деген түр. Турнирлік мінез-құлық көбінесе жыныстық ерекшеліктердің жоғары деңгейімен байланысты, мысалы, шимпанзелер мен бабуиндар. Көптеген көп әйелді түрлер жоғары деңгейдегі турнирлік мінез-құлықты көрсетеді, бірақ боноболар ерекше жағдайды құрайды.

Көптілік

Полиандрия бір аналықтың бірнеше аталықпен жұптасуға эксклюзивті құқық алғанда пайда болады. Кейбір түрлерде, мысалы, қызыл ерінді бленнилерде, полигиния да, полиандрия да кездеседі. Кейбір терең теңіз шарапбалықтарының аталықтары аналықтарынан әлдеқайда кішідірек болады. Олар аналықты тапқанда оның терісіне тістеп, ауыз терісі мен денесін қорытатын фермент бөліп шығарып, жұпты қан тамырлары деңгейіне дейін біріктіреді. Содан кейін аталық біртіндеп деградацияланады, алдымен ас қорыту органдарын, содан кейін миын, жүрегін және көздерін жоғалтады, нәтижесінде тек жұп жыныс бездері қалады, олар аналықтың қан ағынындағы гормондарға жауап ретінде сперма бөліп шығарады, бұл жұмыртқаның дайын екенін көрсетеді. Бұл ең жоғары деңгейдегі жыныстық диморфизм аналық ұрық шығаруға дайын болғанда, оның бірден жұптасуға дайын болатынын қамтамасыз етеді. Бір шарапбалық аналық осылайша көптеген аталықпен "жұптаса" алады.

Көппәтерлік

Полигинандрия – бірнеше еркек пен бірнеше әйел арасында еркексіз жұптасу кезде пайда болады. Еркектер мен әйелдердің саны тең болуы міндетті емес, сондай-ақ омыртқалы жануарлардың қазірге дейін зерттелген түрлерінде әдетте еркектердің саны аз болады. Приматтардағы жүйелердің екі мысалы – шимпанзелер мен боноболардың еркін жұптасуы. Бұл түрлер бірнеше еркек және бірнеше әйелден тұратын әлеуметтік топтарда өмір сүреді. Әрбір әйел көптеген еркектермен жұптасады, және керісінше. Боноболарда еркін жұптасудың деңгейі ерекше жоғары, себебі боноболар жыныстық қатынасты әлеуметтік шиеленістерді азайту үшін де, көбею үшін де пайдаланады. Бұл өзара еркін жұптасу – шағын балықтардың көбею жүйесіне ең көп қолданылатын тәсіл, және бәлкім, «балықтардың бастапқы жұптасу жүйесі». Көптеген әйелдерге қосымша репродуктивтік жүктеме түседі, себебі ата-аналық қамқорлық көбінесе немесе толығымен олардың үлесінде болады. Осылайша, әйелдердің репродуктивтік сәттілік мүмкіндіктері шектеулі. Теңіз жылқылары мен жаканалар сияқты, көбею шығындарын көбірек мойындайтын түрлерде жағдай керісінше болады, әйелдер еркектерден ірі, агрессивті және жарқырап көзге түсетін болады. Екі жынысты жануарларда ата-аналық қамқорлыққа жұмсалатын шығындар жыныстар арасында тең бөлінеді, мысалы, жасыл құрттарда. Планарлардың кейбір түрлерінде жыныстық мінез-құлық «пенис қоршауы» түрінде көрінеді. Бұл түрінде жұптасу кезінде, бірінші жыныстық мүшесімен екіншісіне енген жеке тұлға, екіншісін әйел рөліне мәжбүрлейді, осылайша көбеюдің басым бөлігін мойындайды. Жұптасқаннан кейін, банан шырыштары кейде өз серіктерінің пенисін шайнап қояды, бұл сперма үшін бәсекелестік актісі, «апофалация» деп аталады. Бұл олардың жазылуын қажет етеді және еркек және әйел рөлінде әрекет ете алатын өз түрлеріне құштарлықпен көбірек энергия жұмсауды талап етеді. Бір гипотеза бойынша, бұл шырыштар еркек функциясын жоғалтуды әйел функциясына бағытталатын энергияны аудару арқылы өтеуге қабілетті. Сұр шырышта шығындарды бөлісу керемет көрініске алып келеді, онда жұптастар шымшықты жіптен жоғары асылып, ешқайсысы жұмыртқа көтерушінің міндетін орындаудан бас тарта алмайды.

Маусымдық

Көптеген жануар түрлерінің белгілі бір жұптасу (немесе көбейту) кезеңдері болады, мысалы (маусымдық көбейту), соның салдарынан балалары немесе шабақтары ең қолайлы уақытта туады немесе жарық көреді. Қозғалыс қабілеті шектеулі және сыртқы ұрықтандыруға бейімделген коралл, теңіз жұлдыздары және моллюскілер сияқты теңіз түрлерінде, ортақ шашырау уақыты – жыныстық мінез-құлқының жалғыз сыртқы белгісі болып табылады. Алғашқы өнімділіктің үздірімді түрде жоғары болатын аймақтарда кейбір түрлер жыл бойы бірнеше көбейту маусымын бастан кешіреді. Бұл, әсіресе, тропикалық және субтропикалық аймақтарда тіршілік ететін приматтарға тән. Кейбір жануарлар (мүмкіндікті пайдаланушылар) жыл мезгіліне қарамастан, қоршаған ортаның басқа да жағдайларына байланысты көбейеді.

Сүтқоректілер

Жұптасу маусымы көбінесе үйір немесе топ құрылымындағы өзгерістермен және мінез-құлықтағы өзгерістермен, оның ішінде жеке тұлғалар арасындағы территориялық дауға байланысты. Бұл өзгерістер жыл сайын (мысалы, қасқырларда), екі жыл сайын (мысалы, иттерде) немесе одан да жиі (мысалы, жылқыларда) болуы мүмкін. Осы кезеңдерде көптеген сүтқоректілердің ұрғалары жыныстық қатынасқа қатысуға психикалық және физикалық жағынан көбірек дайын тұрады, бұл ғылыми тұрғыдан эструс деп аталады, бірақ көбінесе "маусымында" немесе "қызыл күнінде" деп сипатталады. Жыныстық мінез-құлық эструстан тыс уақытта да кездесуі мүмкін, және мұндай әрекеттер әрқашан зиянды бола бермейді. Кейбір сүтқоректілер (мысалы, үй мысықтары, қояндар және түйе тұқымдастары) "стимуляциялық овуляцияға" ұшырайтын жануарлар деп аталады. Бұл түрлерде ұрғалар циклдік немесе өздігінен овуляция жасамайды, керісінше, жұптасу кезінде немесе оған жақын уақытта сыртқы факторлардың әсерінен овуляция жасайды. Стимуляциялық овуляцияны тудыратын факторларға жыныстық қатынас, сперматозоидтар және феромондар жатады. Үй мысықтарында пенис тікендері болады. Мысықтың пенисін шығарып алғанда, тікендер ұрғаныңың қынап қабырғаларын сызып алады, бұл овуляцияны тудыруы мүмкін.

Құмтазылар

Көптеген қосмекенділер үшін жылдық көбейту циклі тән, ол әдетте қоршаған ортаның температурасымен, жауын-шашынмен, жер бетіндегі судың болуымен және тамақ көзімен реттеледі. Бұл көбейту маусымы орташа белдеулерде айқын байқалады, ал соры климатта көбейту маусымы көктемде бірнеше қысқа күнге ғана шоғырланады. Кейбір түрлер, мысалы, Rana clamitans (жасыл бақа) маусымнан тамызға дейін өз аумақтарын қорғаумен айналысады. Осы аумақтарды қорғау үшін олар бес түрлі дыбыс сигналдарын қолданады.

Балық

Көптеген коралл рифтерінде тіршілік ететін жандар сияқты, клоун-балықтар да табиғатта ай толу кезінде шағылысады. Клоун-балықтар тобында қатаң үстемдік иерархиясы бар. Ең үлкен және ең агрессивті аналық басында тұрады. Бір топта екі ғана клоун-балық – аталық және аналық сыртқы ұрықтандыру арқылы көбейеді. Клоун-балықтар тікелей жыныс өзгертуге қабілетті, яғни алдымен аталыққа айналып, кейін жетілген соң аналыққа айналады. Егер аналық клоун-балық топтан алынып тасталса, мысалы, өліп қалса, ең үлкен және ең үстем аталықтардың бірі аналыққа айналады. Қалған аталықтар иерархияда жоғарылап, бір сатыға көтеріледі.

Мотивация

Жануарларда әр түрлі нейрогормондар жыныстық тілектуды күшейтеді. Жалпы, зерттеулер дофаминнің жыныстық мотивацияға, окситоцин мен меланокортиндердің жыныстық тартылысқа, ал норадреналиннің жыныстық оянуға қатысы бар екенін көрсетті. Вазопрессин де кейбір жануарлардың жыныстық мінез-құлқына әсер етеді.

Құс тұяғының жұптасу жүйесіндегі нейрогормондар

Далалық тышқандардың жұптасу жүйесі моногамды; жұптасқаннан кейін олар өмір бойына берік байланыс құрайды. Керісінше, таулық тышқандарда полигамды жұптасу жүйесі бар. Таулық тышқандар жұптасқанда, олар күшті байланыстар жасамайды және жұптасқаннан кейін ажырасып кетеді. Бұл екі түрдің миын зерттеулер екі нейрогормон мен олардың рецепторлары жұптасу стратегияларындағы осы айырмашылықтарға жауапты екенін көрсетті. Еркек далалық тышқандар серігімен жұптасқаннан кейін вазопрессин бөліп шығарады, содан кейін олар серігіне деген байланысты дамытады. Аналық далалық тышқандар серігімен жұптасқаннан кейін окситоцин бөліп шығарады, сондай-ақ серігіне деген байланысты дамытады. Таулық тышқандардың еркек және әйелдері жұптасқан кезде окситоцин мен вазопрессиннің жоғары мөлшерін бөліп шығармайды. Тіпті осы нейрогормондарды енгізгенде де, олардың жұптасу жүйесі өзгермейді. Алайда, егер далалық тышқандарға нейрогормондар енгізілсе, олар тіпті жұптаспаса да, өмір бойына берік байланыс құруы мүмкін. Екі түрдің нейрогормондарға реакциясының өзгешелігі окситоцин мен вазопрессин рецепторларының санындағы айырмашылыққа байланысты. Далалық тышқандарда таулық тышқандарға қарағанда окситоцин мен вазопрессин рецепторларының саны көп, сондықтан олар осы екі нейрогормонға сезімтал. Рецепторлардың саны, гормондардың санынан гөрі, екі түрдің жұптасу жүйесі мен байланысын анықтайды деп саналады.

Окситоцин мен тышқанның жыныстық қатынасы

Аналық тышқандар босанғаннан кейінгі эструс кезеңін басынан өткізеді, бұл оларды жұптасуға өте ынталандырады. Дегенмен, олардың жаңа туған балаларын қорғауға деген қажеттілігі де зор. Осының салдарынан, аналық тышқан еркектерді ұяға шақырады, бірақ сонымен бірге өз жас ұрпағын қорғау үшін оларға қарсы агрессивті болады. Егер аналық тышқанға окситоцин рецепторларының антагонисін енгізсе, олар енді аналық сезімдерін сезінбейді. Пролактин тышқандардың әлеуметтік байланысына әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, өмір бойы моногамдық қарым-қатынаста болатын маймылдардағы окситоцин деңгейі, жалғыз маймылдарға қарағанда жоғары. Сонымен қатар, жұбайлардың окситоцин деңгейі арасында оң корреляция бар; біреуінің окситоцин секрециясы артқанда, екіншісінікі де артады. Окситоциннің жоғары деңгейі маймылдардың құшақтасу, күтім жасау және жыныстық қатынас сияқты мінез-құлықтарын көбірек көрсетуімен байланысты, ал окситоциннің төмен деңгейі осы әрекеттерге деген ынтаны азайтады. Жануарлардың миындағы окситоциннің рөліне қатысты зерттеулер, оның бұрынғыдай махаббат пен құрмет көрсетудегі рөлі одан да аз екенін көрсетеді. "Окситоцин алғаш рет 1909 жылы ашылғанда, оның ананың босану кезіндегі жатыр жирылыстары мен сүт шығаруға әсер ететіні ойластырылған. Бірақ 1990 жылдары далалық егеуқұйрықтармен жүргізілген зерттеулер, оларға окситоцин дозасын беру болашақ серігімен байланыс орнатуға көмектесетінін көрсетті (Азар, 40)." Окситоцин содан бері бұқаралық ақпарат құралдарында сүтқоректілердің "махаббат және жұптасу ойынындағы" жалғыз қатысушы ретінде қарастырылып келеді. Алайда, бұл көзқарас жалған болып шықты, өйткені "көптеген гормондар мінез-құлыққа тікелей әсер етпейді. Керісінше, олар ойлау мен эмоцияларға өзгермелі түрде әсер етеді (Азар, 40)." Сүтқоректі жануарлардың жыныстық мінез-құлқында окситоцин мен вазопрессиннен гөрі түсіндіруге болатын көп нәрсе бар.

Коинофилия

Коинофилия – «қалыпты» немесе фенотиптік жиі кездесетін (грек тілінде κοινός, koinós, «әдеттегі» немесе «жалпы» деген мағынаны білдіреді) сүйіспеншілік. Бұл термин 1990 жылы ғылыми әдебиетке енгізілді және жұптасуға дайын жануарлардың серігінде ерекше, есімдік немесе бұрмаланған белгілердің болмауын қалауға бейімділікті көрсетеді. Дегенмен, жануарлардың жыныстық безендірулері қашып кететін таңдау арқылы дами алады, ол әдетте әйелдердің стандартты емес белгілерге басымдық беруімен қозғалады.

Түсіндірудің бұрмалануы

Адам емес түрлердің жыныстық мінез-құлқын зерттеу саласы ұзақ жылдар бойы тыйым салынған тақырып болып келді. Бұрынғы зерттеушілер кейде өз алдын ала пікірлеріне сай келмейтін жыныстық мінез-құлықты байқамай қалған, қате жіктеген немесе дұрыс сипаттама бермеген. Олардың көзқарастары қазір консервативті жыныстық нормалар деп аталатын нәрсені қолдауға ұмтылған. Мысал ретінде, жырафтардың жұптасуын қарастырайық: он жұптасудың тоғызы еркектер арасында болғанда, "әр еркек әйелді иіскеген сайын жыныстық қатынас деп хабарланған, ал еркектер арасындағы оргазммен жүзеге асқан анальдық қатынас тек үстемдік, бәсекелестік немесе амандасу ретінде сипатталған".

Жұптау

Копуляция – еркек және әйел жыныс мүшелерінің бірігуі, еркек спермасын әйел денесіне жеткізуге бағытталған жыныстық қатынас.

Құрбылық

Балықтар сияқты, шағылысу үлкен және агрессивті еркектердің басымдығымен жүзеге асылатын түрлерде, кіші еркектердің "басқа біреудің ұрығын салуына" мүмкіндік беретін баламалы стратегиялар дами алады. "Басқа біреудің ұрығын салу" – полиандрияның бір түрі және жасырын шағылысушылармен байланысты. Жасырын шағылысушы – шағылысатын жұптың шағылысу кезіне араласуға асыққан еркек. Шағылысу кезінде балықтардың қарқынды жылдамдықпен, көбінесе тік көтеріңкі беткеймен қозғалып, ең жоғарғы нүктеде гаметаларын шығарып, содан кейін көлдің немесе теңіздің түбіне немесе балық жиынтығына тез қайтуы байқалады. Жасырын шағылысатын еркектер ұсыну рәсіміне қатыспайды. Мысалы, лосось және форельде "кіші" еркектер жиі кездеседі. Бұл – стандартты, үлкен, иілген мұрынды еркектермен бірге өзен ағысымен жоғары қарай жылжып, жұптасқан жұппен бір уақытта сперма шығару үшін шағылыс ошағына жасырын кіріп шағылысатын кішкентай күміс түсті еркектер. Бұл мінез-құлық – эволюциялық тұрақты стратегия, себебі ол ірі еркектердің "стандартты" стратегиясы сияқты табиғи іріктеу арқылы қолдау табады.

Гермафродитизм

Гермафродитизм – түрдің жеке бір өкілінде еркек және әйел репродуктивті мүшелерінің болуы немесе біріншісінен екіншісіне кезекпен ауысу қабілеті болғанда пайда болады. Гермафродитизм омыртқасыздарда кең таралған, бірақ омыртқалыларда сирек кездеседі. Оны гонохоризммен салыстыруға болады, онда түрдің әрбір жеке өкілі өмірі бойы еркек немесе әйел болып қалады. Балықтардың көпшілігі гонохористтер, бірақ гермафродитизм 14 телеост балықтар отбасында кездеседі. Көбінесе гермафродиттер реттік болады, яғни жынысын өзгерте алады, әдетте әйелден еркекке (протогиния). Мұндай жағдай әйелдер тобынан үстем еркек алынғанда туындауы мүмкін. Гаремдегі ең ірі әйел бірнеше күн ішінде жынысын ауыстырып, үстем еркектің орнына келе алады. Еркек әйелге ауысуы (протандия) сирек кездеседі. Гермафродитизм күрделі жұптасу жүйелеріне мүмкіндік береді. Желтеңгелер үш түрлі жұптасу жүйесін көрсетеді: полигиноздық, лек сияқты және еркін жұптасу жүйелері.

Жыныстық каннибализм

Жыныстық каннибализм – аналық жануардың көбейтілу алдында, барысында немесе кейін еркекті өлтіріп жеуі. Жыныстық каннибализм еркек және аналыққа тіршілік етуге қабілеттіліктің артықшылықтарын береді. Жыныстық каннибализм жәндіктер, өрмекшілер және амфиподтар арасында кең таралған.

Жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу

Күш көрсетілген немесе көрінеу мәжбүрлеу ортасындағы жыныстық қатынас түрлердің әртүрлілігінде тіркелген. Кейбір шөппен қоректенетін мал түрлерінде немесе аталықтары мен аналықтары мөлшері жағынан күрт ерекшеленетін түрлерде, аталық жыныстық үстемдікті күш пен дене мөлшері арқылы жүзеге асырады. Құстардың кейбір түрлерінде жыныстық қатынас зорлық-зомбылықпен үйлескені байқалған; олардың ішінде үйректер мен қаздар бар. Қызыл тұмсықты ары жегіштерде күштеп жыныстық қатынас жасау орын алады. Аналықтар ұядан шыққанда, аталықтар кейде оларды жерге құлатып, жұптасады. Мұндай күштеп жасалған жыныстық қатынас көбінесе жұмыртқа туғызып жатқан аналықтарға жасалады, осылайша олар аталықтан ұрықтанған жұмыртқалар туады. Оңтүстік Африкадағы жас еркек пілдердің мүйізбұрыштарды жыныстық мәжбүрлеу арқылы өлтіргені туралы хабарлар бар. Алайда, бұл интерпретацияны зерттеу авторларының бірі жоққа шығарды, ол "бұл шабуылдарда ешқандай жыныстық сипат жоқ" деді.

Партеногенез

Партеногенез – ұрықтың ұрықтандырылмастан өсіп-дамуымен жүзеге асатын жыныссыз көбеюдің бір түрі. Техникалық тұрғыдан алғанда, партеногенез мінез-құлық емес, алайда жыныстық мінез-құлықтар қатысуы мүмкін. Биязықұйрықты кекіректің ұрғалары партеногенез арқылы көбейе алады, сондықтан оларда еркектер сирек кездеседі және жыныстық көбею қалыпты емес. Ұрғалары овуляцияны стимуляциялау үшін "жалғанқосылу" (псевдокопуляция) жасайды, олардың мінез-құлқы гормоналды циклдарымен байланысты; эстроген деңгейі төмен болғанда бұл (ұрғашы) кекіректің өзі "еркек" жыныстық рөлін атқарады. Ал қазіргі уақытта эстроген деңгейі жоғары жануарлар "ұрғашы" жыныстық рөлдерді атқарады. Жыныстық ритуалды орындайтын кекіректің өнімділігі, оқшауланғандарға қарағанда жоғары болады, себебі жыныстық мінез-құлықтардың нәтижесінде гормондардың өндірісі артады. Демек, жыныссыз биязықұйрықты кекіректің популяциясында еркектер болмаса да, жыныстық стимулдар көбеюге қабілеттілікті арттырады. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, бұл ұрғалары өздерінің толық генетикалық кодын барлық ұрпақтарына береді, ал жыныстық көбеюде гендердің жартысы ғана беріледі. Балықтарда нағыз партеногенез сирек кездеседі, онда ұрғалары еркектердің қатысуынсыз ұрғашы ұрпақтарды туады. Барлық ұрғашы түрлеріне Техас күміс балығы (Texas silverside), Menidia clarkhubbsi және мексикалық моллилердің кешені, сондай-ақ балғаша бас ақшарлар, қара ұштар, қосмекенділер және кекіректің түрлері кіреді.

Бір жыныстылық

Бір жыныстылық – бір түрдің толығымен еркек немесе толығымен әйел жынысты болуы. Бір жыныстылық кейбір балық түрлерінде кездеседі және күрделі нысандарға ие болуы мүмкін. Португалия мен Испанияның бірнеше өзен алаптарында таралған Squalius alburnoides, толығымен еркектерден тұратын түр сияқты көрінеді. Бұл түрдің болуы балықтардағы жұптасу жүйелерінің қаншалықты күрделі болу мүмкін екенін көрсетеді. Бұл түр екі түрдің араласуынан пайда болған, диплоидты, бірақ екіұрысты емес. Оның триплоидты және тетраплоидты нысандары болуы мүмкін, соның ішінде гибридтегенез арқылы көбейетін толығымен әйелдерден тұратын нысандар да бар.

Басқалар

Аралас тұқым алу: Екі түрлі, бірақ жақын туысқан ата-ана түрлерінің екі ағзасының жұптасуынан гибридті ұрпақ пайда болуы мүмкін, бірақ нәтижесінде туған ұрпақ әрқашан құнарлы бола бермейді. Альфред Кинсидің сөзіне сәйкес, жабайы жануарлар популяцияларындағы генетикалық зерттеулер түрлер аралық гибридтердің "көптегенін" көрсеткен. Ғасырлық құмарлық: Жануарлар кейде жыныстық қызметпен айналысады деген хабарлар бар. Пингвиндер тобындағы бірнеше жұп құрған аналықтар, жұптас емес еркекпен жыныстық қатынасқа түскеннен кейін ұя салуға арналған материалды (тастарды) алған. Зерттеуші: "Мен мұны мүмкіндігінше бақылап отырдым, сондықтан оның қаншалықты жиі кездесетінін нақты айта алмаймын". "Тай Ұлттық саябағында өмір сүретін шимпанзелер тобы етті жыныстық қатынасқа саудалайды" деп хабарланған. Павловтық шартталу: Жануарларды өсіру саласында заттардың немесе орындардың сексуалды түрде қабылдануы танылған. Мысалы, еркек жануарлар бұрын сексуалды қатынасқа рұқсат етілген жерге келгенде немесе жасанды қын сияқты сексуалды белсенділікпен байланысты стимулдарды көргенде сексуалды қоздырылуға ұшырауы мүмкін. Тышқандарда белгілі бір сигналдарға сексуалды қалау жасанды түрде иіс немесе заттарды олардың ерте сексуалды тәжірибелерімен байланыстыру арқылы туындауы мүмкін. Бұл мінез-құлықтың негізгі себебі Павловтық шартталу болып табылады, ал байланыс ерекше "сыйлықпен" байланысты шартты реакцияға (немесе байланысқа) байланысты. Тұтқындағы пандаларды жұптастыру қиын мәселе. Жастар пандаларға "панда порнографиясын" көрсету Қытайдағы тұтқындағы пандалардың санының өсуіне ықпал еткені айтылады. Бір зерттеуші осы жетістікті жазбалардағы дыбыстарға байланыстырды. Жыныстық қатынас кезінде жарақаттану және травматикалық ұрықтандыру: Жұптасу кезінде серіктің жыныс жолдарына зақымдану кемінде 40 таксонда, жеміс шыбындарынан адамдарға дейін кездеседі. Алайда, оның жасырын сипаты және сырттан көрінбейтін ішкі жараларының болуы салдарынан көбінесе назардан тыс қалады.

Ұрықтанбауға бағытталған жыныстық қатынас

Жануарлар жыныстық ниетпен жасалатын, бірақ ұрпақ алуға әкелмейтін әртүрлі мінез-құлықтарды көрсетеді. Олар:

Мастурбация: Кейбір түрлерде еркек және әйел жануарлар серігі бар кезде де, жоқ кезде де мастурбация жасайды. Ауызбен жыныстық қатынас: Бірнеше түрлер аутофеляция және ауызбен жыныстық қатынасқа түседі. Бұл қоңыр аюларда, тибет макактарында, қасқырларда, ешкілерде, приматтарда, жарғақтарда, мыс жер шатырлы білгірлерде және қойларда тіркелген. Үлкен қысқа мұрынды жеміс-жидек жарғағында еркектермен жұптасу дорсовентральді болып келеді, ал әйелдер еркектің жыныстық мүшесінің ошағын немесе негізін созады, бірақ қапшықшаны емес, ол бұрыннан аналық безге енген. Әйелдер мұны жасағанда, жыныстық мүше кері тартылмайды және зерттеулер жыныстық мүшені жалаудың ұзақтығы мен жыныстық қатынас ұзақтығы арасындағы оң байланысты көрсетті. Жұптасқаннан кейін жыныстық мүшелерді тазалау да байқалады. Гомосексуализм: Бір жынысты жыныстық мінез-құлық түрлердің, әсіресе әлеуметтік түрлердің, теңіз құстары мен сүтқоректілердің, маймылдардың және ірі маймылдардың арасында кездеседі. 1999 жылғы ғылыми әдебиетте кем дегенде 471 жабайы түрде гомосексуалды мінез-құлық туралы хабарламалар бар. «Табиғатқа қарсы?» көрмесін ұйымдастырушылар «Гомосексуализм 1500 түрдің арасында байқалды, олардың 500-і толыққанды зерттелген» деді. Жыныстық мүшелерді үйкеу: Бұл бір жануардың жыныс мүшесін екінші жануардың жыныс мүшесіне үйкеуі. Бұл «бонобоның ең әдеттегі жыныстық мінез-құлқы, басқа ешқандай приматта кездеспейді». Түрлер арасындағы жұптасу: Кейбір жануарлар басқа түрдің өкілдерімен мүмкіндікті пайдаланып жұптасады. Жастардың жыныстық қатынасы: Еркек тұқымдар кейде өз түрінің жас аналықтарымен жұптасады. Бұл олардың репродуктивті биологиясының табиғи бөлігі – жүктілік мерзімі кешіктіріледі, сондықтан бұл әйелдер келесі жылы толық жетілген кезде туады. Жас қарапайым шимпанзелер жетілмеген шимпанзелерге мініп, жұптасқандары тіркелген. Бонобо қоғамдарындағы нәрестелер көбінесе жыныстық мінез-құлыққа қатысады. Некрофилия: Бұл жануардың өлі жануармен жыныстық қатынасқа түсуін сипаттайды. Бұл сүтқоректілерде, құстарда, бауырымен жорғалаушылар мен бақаларда байқалған. Бисексуалдық: Бұл жануардың еркек және әйелге қатысты жыныстық мінез-құлық көрсетуін сипаттайды. Ұзартылған әйел жыныстық қабілеті: Бұл әйелдердің ұрықтану кезеңінен тыс еркектермен жұптасуы. 15 аквариумдағы ғалымдар үш түрдің 90 теңіз жылқысын зерттеді. 3168 жыныстық қатынастың 37%-ы бір жынысты қатынастар болды. Флирт кең таралған (күнде екі жыныстың 25-ке дейін әлеуетті серіктесі); тек бір түр (британдық тікенді теңіз жылқысы) адал өкілдерді қамтыды, ал олардың 5-і 17-нің ішінде адал болды, 12-сі адал емес. Бисексуалдық мінез-құлық кең таралған және «көп таң қалдырды және шоқ қылып тастады», екі жыныстың ірі қарны бар теңіз жылқылары серіктес таңдауын көрсетпеді. 1986 жағдай еркек-әйел, 836 әйел-әйел және 346 еркек-еркек арасында болды. Приматолог Франс де Вааль боноболар қақтығыстарды шешу үшін жыныстық қатынасты пайдаланады деп санайды. Керісінше, жетілмеген боноболар жайбарақаттағанда жыныстық мүшелермен байланыс жасайды. Бұл ләззат үшін жасалады деп есептеледі, себебі тік тұрған еркек екінші еркекке мініп, итеріледі. Жыныстық қабылдауды қызыл бет және айқайлау арқылы да көрсетуге болады.

Дельфин

Еркек дельфиндер бірнеше апта бойы әйел дельфиннің қозғалысын қадағалап немесе шектеу үшін жұп болып жұмыс істейтіні байқалды, оның жыныстық қабілетіне жететін сәтке дейін күтеді. Сол жұптар бір-бірімен қарқынды жыныстық ойындар ойнағаны да көрілді. Джорджтаун университетінің биология және психология профессоры Джанет Манн, аталық дельфин бұзаулары арасындағы бір жынысты мінез-құлық байланыс орнатуға қатысты және түрдің эволюциясына пайдалы екенін айтады. Зерттеулер көрсеткендей, дельфиндер өмірінің кейінгі кезеңдерінде екі жынысты болып келеді, ал гомосексуализм арқылы құрылған еркектер арасындағы байланыстар қорғануға, сондай-ақ көбейтуге жарамды әйелдерді табуға көмектеседі. Сотта дельфиннің өз мүшесімен суға түскен адамдарды іліп, сүйреп жүретіні анықталғаннан кейін ол кінәсіз деп танылды. Мұны жеңілдету үшін олардың симпатикалық және парасимпатикалық жүйке жүйелері көбелек мүшелеріне қатысты ішінара кері бұрылуы мүмкін деген болжам бар.

Сүтқоректілер

Сүтқоректілер қынап арқылы жұптасады. Бұл үшін аталық әдетте аналыққа арт жағынан мінеді. Аналық лордозды көрсетуі мүмкін, ол жыныстық мүшеге енуді жеңілдету үшін арқасын құрсаққа қарай иеді. Құрлықтағы сүтқоректілердің арасында, адамдардан басқа, тек боноболар ғана бетпе-бет жұптасады, себебі аналық анатомиясы осыны көрсетеді. Кейбір теңіз сүтқоректілері құрсақтарымен құрсаққа тіресіп жұптасады. Кейбір түйе тұқымдастары жатып жұптасады. Көптеген сүтқоректілерде эякуляция бірнеше енгізілгеннен кейін болады, бірақ көптеген приматтарда жұптасу бір қысқа енгізілгеннен тұрады. Көптеген шайнаушы жануарлар түрінде жыныстық қатынас кезінде бір рет жамбас итеріледі. Көптеген бұғы түрлерінде жыныстық қатынас кезінде секірулер де болады. Жұптасу кезінде фосса, канидтер және жапон мысықтары сияқты сүтқоректілерде "жұптасу байлауы" пайда болады. "Жұптасу құлпы" Galago senegalensis сияқты кейбір примат түрлерінде де кездеседі. Көптеген сүтқоректілердің жыныстық мінез-құлқына сперма бәсекесі әсер етеді. Кейбір аналықтар өздерінің құнарлы екенін жасырады, бұл еркектерге аналықтың құнарлы екенін анықтауды қиындатады. Бұл шығынды, өйткені эякуляция көп энергия жұмсайды. Жылбырлар садақ атқаннан кейін жұптасып, жұптасу процесінің бөлігі ретінде сперма алмасады. Сүйіспеншілік садақтары сперманың тіршілігін жеңілдететін гормонға ұқсас затты қамтитын шырышпен қапталған. Пенис қоршауы - Pseudobiceros bedfordi сияқты жазық құрттардың кейбір түрлерінің жұптасу мінез-құлқы. Бұл тәжірибеге қатысатын түрлер гермафродиттер, оларда жұмыртқа және сперма өндіретін ұрықтары бар. Бұл түр "қарсыласады", екі басты пышақ тәрізді, сүйір, ақ түсті пенистерін қолданады. Бір организм екіншісін ұрықтандырады. Сперма терідегі тесіктер арқылы сіңіріліп, ұрықтандыруға әкеледі. Коралдар гонохористикалық (бір жынысты) және гермафродиттік болуы мүмкін, олардың әрқайсысы жыныстық және жыныстық емес жолмен көбейе алады. Көбею коралдарға жаңа жерлерге қоныстануға да мүмкіндік береді. Коралдар көбінесе жыныстық жолмен көбейеді. 25% герматиптік коралдар (тасты коралдар) бір жынысты (гонохористикалық) колониялар құрайды, ал қалғаны гермафродиттер. Барлық герматиптік коралдардың шамамен 75% -ы гаметаларды, яғни жұмыртқалар мен сперматозоидтарды суға жіберу арқылы "тарату арқылы" көбейеді, осылайша ұрпақтарын таратуға болады. Гаметалар ұрықтану кезінде планула деп аталатын микроскопиялық дернәсілді құрайды, әдетте алқызыл және эллипстік пішінде болады. Корал рифінде синхронды ұрықтандыру өте кең таралған, тіпті бірнеше түрлер болған кезде де, барлық коралдар бір түні ұрықтанады. Бұл синхрондық қатынас еркек және әйел гаметаларының кездесуі үшін маңызды. Коралдар гаметаларды суға жіберудің дұрыс уақытын анықтау үшін әр түрге байланысты қоршаған ортаның белгілеріне сүйенуі керек. Бұл белгілер айдың өзгеруіне, күннің бату уақытына және мүмкін химиялық сигналдарға байланысты. Көбелектер жұптас іздеуге көп уақыт жұмсайды. Еркек жұптас тапқанда, жақындап ұшып, феромондарды бөліп шығарады. Содан кейін ол аналықтарды тарту үшін арнайы жұптасу биін орындайды. Егер аналық биді ұнатса, оған қосылуы мүмкін. Содан кейін олар денелерін бір-бірімен біріктіреді. Мұнда аталық сперманы аналықтың жұмыртқа салу түтігіне жібереді, ол жақын арада спермамен ұрықтанады. Көптеген жануарлар жұптасқаннан кейін аналықтың тесігін жабу үшін шырышты тығындар жасайды. Әдетте мұндай тығындарды еркек бөліп шығарады, бұл келесі серіктестерді тоқтату үшін. Өрмектерде аналық бұл процеске көмектесе алады. Өрмектердің жыныстық қатынасы ерекше, өйткені аталық спермасын кішкентай мүшелер арқылы аналыққа жібереді. Олар осы мүшелерді өз жыныс мүшелерінен сперма жинап, оны тікелей жыныстық қатынасқа түспей, аналықтың жыныстық тесігіне енгізеді.

Адамда түрлер аралық жыныстық қатынастың генетикалық дәлелі

Адам эволюциясын зерттеу, кейбір жағдайларда түрлер арасындағы жыныстық белсенділік жаңа түрлердің пайда болуына (түрленуге) себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жануарлар гендерін талдау нәтижесінде, адамдар басқа маймылдардан бөлініп шыққаннан кейін де түрлер аралық шағылысу белгілі бір гендерді жаңа ген қорында өзгертуге жеткілікті жиілікпен жүргенін көрсететін деректер табылды. Зерттеушілер адам мен шимпанзелердің Х хромосомалары басқа хромосомалардан шамамен 1,2 миллион жыл бұрын айырылғанын анықтады. Мүмкін болған түсіндірмелердің бірі – қазіргі адамдар адам мен шимпанзе популяцияларының араласуынан пайда болған. 2012 жылғы зерттеу бұл түсіндірмеге қарсылық білдіріп, "автосомалық деректерді түсіндіру үшін күрделі факторларды қатыстыруға нақты себеп жоқ" деген қорытынды жасады.

Ішінде тұқым алудан аулақ болу

Жақын туыстар жұптасқанда, ұрпақтарында туыстық депрессияның зиянды әсерлері байқалуы мүмкін. Туыстық депрессия негізінен рецессивті зиянды аллельдердің гомозиготалы экспрессиясынан туындайды. Уақыт өте келе, туыстық депрессия туыстықтан аулақ болу мінез-құлқының қалыптасуына әкелуі мүмкін. Алда жақын туыстардың жұптасуын және туыстық депрессияны азайтатын жануарлардың мінез-құлқының бірнеше мысалдары келтіріледі. Көбейгіштікке белсенді жалаңаш тышқан әйелдері көбінесе таныс емес еркектермен (әдетте туыс емес) байланысқа түседі, ал көбейгіштікке белсенді емес әйелдер айырма жасамайды. Көбейгіштікке белсенді әйелдердің таныс емес еркектерге басымдық беруі туыстықтан аулақ болуға бейімделу ретінде қарастырылады. Табиғи ортада егеуқырлар жақын туыстарымен жұптасқанда, ұрпақтардың тіршілік етуіне елеулі зиян келтіреді. Үй егеуқырларында негізгі зәр ақуызы (MUP) гендер кластері генетикалық сәйкестіктің жоғары полиморфты иіс сигналын қамтамасыз етеді, бұл туыстықты тану мен туыстықтан аулақ болудың негізін құрайды. MUP гаплотиптерін бөлісетін егеуқырлар арасында кездейсоқ жұптасу болған жағдайда күтілетіннен азырақ жұптасулар байқалады. Сурикат әйелдері өз туыстарының иісін туыс емес туыстарының иісінен ажырата алады. Туыстықты тану пайдалы қабілет, ол туыстар арасындағы ынтымақтастықты және туыстықтан аулақ болуды жеңілдетеді. Сурикаттардың туыстарымен жұптасуы жиі туыстық депрессияға әкеледі. Туыстық депрессия әртүрлі белгілерде көрінді: балалардың туғаннан кейінгі салмағы, артқы аяқтың ұзындығы, тәуелсіздікке дейінгі өсу және жас ұрпақтың тіршілік етуі. Сұр бетті құс (Myodes rufocanus) инцесттік жұптасудан аулақ болу үшін еркектердің таралуын көрсетеді. Parus major (үлкен сүйірқұйрық) құсының табиғи популяцияларында туыстықтан аулақ болу туған жерінен таралу арқылы қамтамасыз етіледі, бұл жақын туыспен жұптасу мүмкіндігін азайтады. Бақалар көбейтін орындарын сақтайды, көптеген қосмекенділер сияқты. Туған орындарына оралатын жеке тұлғалар көбейтін кезеңде туысқандарымен кездесуі мүмкін. Инцест мүмкін болғанымен, Bufo americanus бауырлары сирек жұптасады. Бұл бақалар жақын туыстарын жұптасқан серік ретінде таниды және олардан белсенді түрде аулақ болады. Еркектердің дауыстық сигналдары әйелдерге туыстарын тануға көмектесетін сигналдар ретінде қызмет етеді.