Кіріспе

Өтпелі екі тілді білім беру – бұл екі тілді білім берудің бір түрі, онда оқушылар екінші тілді меңгергенге дейін ана тілінде еркін сөйлеу және жазу дағдыларын жетілдіреді, яғни тілдік қабілеттілігін (сөйлеу сияқты) және сауаттылығын (оқу және жазу сияқты) арттырады. Бұл, оқушылардың екінші тілге толыққанды батырылатын екі тілді білім беруден өзгеше. Өтпелі екі тілді білім беру АҚШ-тың мемлекеттік мектептерінде ең көп қолданылатындардың бірі болып табылады. АҚШ-та өтпелі екі тілді білім беруді қолдану Чикано және Латино халықтарының мәдени ерекшеліктерін ресми мойындауға бағытталған Білім беру актісінің қабылдануымен байланысты. Өтпелі екі тілді білім беру бағдарламалары балабақшада басталып, 6-шы немесе 7-ші сыныпқа дейін жалғасуы мүмкін. Қосымша оқыту мақсатында кейде ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқыту курстары да ұсынылады. Өтпелі екі тілді білім беру бағдарламалары екі санатқа бөлінеді: ерте шығу және кеш шығу. Ерте шығу бағдарламалары оқушылардың ана тілінде күшті қолдаумен басталады, бірақ бұл қолдау тез азаяды. Ал кеш шығу бағдарламалары, керісінше, ана тіліндегі қолдауды ұзақ сақтайды. Бұл екі модельдің арасындағы басты айырмашылық – бағдарламаның мерзімі.

Ертерек оқудан шығудың екі тілді білім беру жүйесі

Ерте шығу бағдарламаларының басты мақсаты – екінші тілді меңгеруді жеделдету, соның арқасында тіл үйренушілер ана тілінде сөйлейтін оқушылармен бірге оқуға мүмкіндік алады. Басқа пәндердегі үлгерімге көбірек мән берілмейді. Бірінші тілді дамытуға да аса маңыздылық танытылмайды. Бағдарламада бірден үш жылға дейін оқығаннан кейін оқушылар екінші тілді жеткілікті меңгеріп, тек екінші тіл оқыту құралы ретінде қолданылатын сыныптарға ауыстырылуы күтіледі. Оқушылардың бірінші тіліндегі сабақтардың мөлшері олардың тілдік біліктілігіне байланысты, әдетте, кіші жастағы балалар ана тілінде көбірек оқытуды қажет етеді. Балабақшада бірінші тілдегі сабақтың орташа ұзақтығы күніне шамамен бір сағатты құрайды. Бірінші және екінші сыныптарда бірінші тілде оқытуға жұмсалатын уақыт айтарлықтай азаяды. Оқушыларға алдымен бірінші тілдің грамматикасы мен құрамы үйретіледі, себебі бірінші тілді білу екінші тілдегі білімді игеруге көмектеседі деп есептеледі. Олар сонымен қатар, екі тілдің тілдік өнерін бір уақытта үйренуі мүмкін. Екінші тілде оқуға оқыту әдетте оқушылар бірінші тілде оқу стандарттарына жеткенше бастаылмайды. Оқушылардың ана тілі басқа пәндерді оқытуда аз қолданылады. Оқушылар екінші тілде үлгерімге жеткен сайын, ол біртіндеп оқу жоспарына енгізіліп, бірінші тілдің орнын басады. Мәдени білім сыныптық іс-шаралар мен оқу материалдары арқылы таратылады.

Кейінгі кезеңдегі екі тілді білім беру

Кейінгі шығу бағдарламаларының мақсаты – студенттердің ана тілін қолдануын сақтай отырып, барлық пәннің мазмұнын түсінуін қамтамасыз ету, соның арқасында студенттер екінші тілді жайлап үйрену үшін ұзақ мерзімдік кезеңге ие болады. Ассимиляциялық көзқарасты ұстанатын мұғалімдер оқушыларды ана тілінен бас тартуға көндіруі мүмкін, себебі оның құндылығы шамалы немесе мүлдем жоқ деп саналады. Оқытушылар студенттердің ана тіліндегі оқу сағатын азайтуға бейімделуі мүмкін, өйткені олар екінші тілге көшудің ең оңай жолы – сол тілді тұрақты қолдану деп есептейді. Тілдік білім беру сыныптарындағы тағы бір мәселе – оқытушылар студенттерге мақсатты тілді қолдануға мүмкіндік беретін ортаны сирек жасайды. Осының салдарынан Калифорния, Аризона және Массачусетс штаттары АҚШ-тың басқа аймақтарында кең таралған көшбасқы екі тілді білім беру бағдарламаларының орнына, толыққанды ағылшын тіліне енгізу бағдарламасын қолдануға міндетті.