Абренский уезд: История и границы

Кіріспе

Латвияның Абренес аймағы – Латвия Республикасындағы аймақ. 1925 жылы Людзас аймағының солтүстік бөлігінен Жаңа Латгале аймағы (Jaunlatgales apriņķis) ретінде құрылған, бірақ 1938 жылы Абренес аймағы деп қайта аталды. Аймаққа Балви және Абрене қалалары мен 14 ауыл кірді, ал аймақты құрайтын азаматтық приходтар (лат. pagasti) үш рет қайта ұйымдастырылды (1929 жылы – 12, 1935 жылы – 13 және 1940 жылы – 15). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде алты шығыс азаматтық приход – Пурвмалас (Баково), Линавас (Линово), Кацену (Качаново), Упмалас (Упмала), Гауру (Гаври) және Аугшпилс (Вышгород), сондай-ақ Абрене қаласы (жалпы ауданы 1293,6 шаршы километр, 35 524 тұрғыны бар) 1944 жылы Ресейдің Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасына қосылды. Бұрынғы Абрене аймағының сол бөлігі қазір Ресейдің Псков облысындағы Пыталовский ауданы ретінде Латвиямен шекаралас. Қазіргі қолданыстағы «Абрен аймағы» Ресейге қосылған аумақты бүкіл аймақ деп қарастырады, бұл жаңылысқа салуы мүмкін, өйткені бұрынғы аймақтың үштен екі бөлігінен астамы Латвияда орналасқан. Алайда, шығыс приходтарының ауысуын сипаттағанда, көбінесе азаматтық приходтар бойынша емес, бүкіл аймақтың демографиялық статистикасын келтіреді.

Тарих

Абрена аймағы бұрыннан-ақ фин-ұғыр, балтық және славян тілдері, мәдениеттері, тайпалары мен елдері арасындағы байланыс және шиеленіс ошағы болды. Қала мен аймақтың орысша атауы – Питалово, мүмкін, фин-ұғыр тіліндегі *тульва* сөзінен шыққан, мағынасы – «тасқындау, су көтерілу»; аймақ бір кезде Мстислав Батырдың Смоленскіге қарасты (шамамен 1180 жылдан бастап) алым төлеген солтүстік латгалиялықтардың Толова (немесе Толова; латыш тілінде – Tālava) патшалығының құрамында болды. 1224 жылы бұл аймақ Ливонияның бір бөлігіне айналды. 1270 жылдары аймақ Ливония құрамына кірді. Вилякадағы биік тізбектен шығысқа қарай орналасқан балтықтар 15-16 ғасырларда бірте-бірте орысшаланды, бірақ 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында осы аймақта тіл білімі саласында зерттеу жүргізген филологтар Август Иоганн Готфрид Биленштейн мен Карлис Миленбахс, жергілікті орыстардың «орыс латыштары» деп атаған көптеген адамдардың әлі де жоғары латыш диалектісінде сөйлейтінін анықтады. Большевиктер қазіргі Латвиядан қуылғаннан кейін және Совет Ресейі Латвияның тәуелсіздігін мойындағаннан кейін, 1920 жылдың тамызында шекара этнографиялық принциптерге сәйкес салынбады: шекара келісілгеннен кейін (шекара 1923 жылдың 7 сәуіріне дейін бекітілмеді) ірі орыс және белорусь қауымдастықтары латыш жағында қалды. Сонымен қатар, Абрена аймағындағы маңызды теміржол түйінінің стратегиялық маңызы да рөл атқарды. Тарихшы Эдгарс Андерсонс (Latvijas vēsture 1914–1920 [Stockholm: Daugava, 1976]) былай түсіндіреді: «Әсіресе солтүстікте ресейліктер латыштардың стратегиялық талаптарымен келісті, этнографиялық принциптің ескерілмегеніне наразылық білдірмеді. Бірнеше азаматтық приходтар толығымен орыс тілінде болды». 1935 жылғы халық санауында ауданның тұрғындары этникалық құрамы бойынша былай бөлінді: 60 145 латыш, 45 885 орыс, 1 558 еврей және 648 белорусь. Виляка тізбегінің екі жағындағы демографиялық көрсеткіштер күрт өзгеше болды, ол ауданды екіге бөледі. Шығыс азаматтық приходтарда латыштар азшылықты құрады: Кацену приходында – 17%, Линавас приходында – 5%, Пурвмалас приходында – 32%, Аугшпилс приходында – 5% және Гауру приходында – 4%. Батыстағы азаматтық приходтарда латыштар басымдық құрды, Šķilbēnu приходында – 71%-дан, Вилякас приходында – 91%-ға дейін. Питалово теміржол станциясының маңында дамыған Абрена қалашығында 1242 адам тұрды, олардың 484-і латыш ұлтынан. Тұрғындар этникалық тегіне қарамастан, латыш азаматтығын иеленді. Парламенттік Латвия 1919 жылдан бастап азшылық тілдерінде білім беруді кепілдік беріп, көпмәдениеттіліктің либералды саясатын жүргізді. Латвия, орыс, белорусь, идиш және латгалия тілдерінде екі тілде білім беретін заманауи мектептер салынды (1936 жылға қарай ауданда 162 бастауыш мектеп және 3 орта мектеп болды). Авторитарлық президент Карлис Ульманис жүргізген латыштандыру саясаты 1934 жылдан кейін көпмәдениеттілікті шектеді. Көптеген азшылық мектептері жабылды. Абрена ауданы дін бойынша Латвияның көп бөлігінен ерекшеленді, сонымен қатар 48% православие, 38% католик және 12% лютеран дінін ұстанды. 1940 жылы Совет Одағының Латвияны басып алуы, 1941 жылы Германияның басып алуы, Холокост, 1944 жылы Совет әскерлерінің қайта оралуы және екі басқыншы державаның латыш азаматтарын заңсыз жұмылдыруы салдарынан демографиялық өзгерістер орын алды. Ауданның шығыс бөлігін РСФСР-ге беру туралы шешім Латвия КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының өтініші негізінде КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумының қаулысымен қабылданды, бұл тіпті Совет заңдарын бұзу болды (сонда күшіне енген 1936 жылғы конституция ішкі шекаралардағы өзгерістерді Президиум емес, КСРО Жоғарғы Кеңесі бекітуі керек еді). Ресми құжаттарда 1075,31 шаршы километр жер берілсе де, шын мәнінде 1293,6 шаршы километр жер берілді. Бұл келісім 1946 жылға дейін ресми түрде бекітілмеді. Аумақта күшпен ұжымдастыру жүргізілді, оған тонау мен қиратулар, шаруа қожалықтарын бұзу және малдың жаппай өлімі ілесіп кетті. Кулактар, ұлтшылдар және «бандиттер» (көбінесе Орман бауырлары деп айыпталғандар) отбасыларымен бірге (1949 жылдың басында 2728 адам және 1950 жылдың мамырында 1563 адам) негізінен Красноярскіге жер аударылды. Ресейден келген шенеуніктер тіпті ауыл деңгейінде жергілікті әкімшілердің орнын басып, тіпті кеңес үшін соғысқандар да қиын жағдайға түсті. Осы жағдайлардың нәтижесінде көптеген адамдар Латвия КСР-іне кетті. Бүгінде Балви мен Ригада бұрынғы тұрғындар мен олардың ұрпақтарының көптеген қауымдастықтары бар. Ресейге қосылған бұрынғы азаматтық приходтар толығымен дерлік делатвианизацияланды.

The Abrene region was long a point of contact and friction between the Finno Ugric, Baltic, and Slavic languages, cultures, tribes, and countries. The Russian name for the town and region, Pytalovo, probably derives from the Finno Ugric tulva, "tributary, flood"; the region was part of Tolowa (or Tholowa; Latvian: Tālava), a kingdom of the northern Latgalians, which for a period paid tribute to Mstislav the Brave of Smolensk (from ca. 1180); the area became part of Livonia in 1224. In the 1270s the area became a part of Livonia. The Balts east of a slight ridge at Viļaka were gradually russified from the 15–16th centuries, but the philologists August Johann Gottfried Bielenstein and Kārlis Mīlenbahs, conducting linguistic field research in the area in the late 19th and early 20th century, found that many people, called "Russian Latvians" by the local Russians, still spoke the High Latvian dialect. After the Bolsheviks were driven from what is now Latvia and Soviet Russia recognized Latvia's independence, in August 1920, the border was not drawn alongside ethnographic lines: once the frontier was negotiated (the border was not finalized until 7 April 1923) large Russian and Belarusian communities were left on the Latvian side. Strategic concerns also played a part, because of an important railway junction within the Abrene region. The historian Edgars Andersons explains (in Latvijas vēsture 1914–1920 [Stockholm: Daugava, 1976]):"Especially in the north, the Russians had agreed to the Latvians' strategic demands, not complaining about the ethnographic principle having been disregarded. Several civil parishes were completely Russian. "The population of the entire district in the census of 1935, divided by ethnicity, was as follows: 60,145 Latvians, 45,885 Russians, 1,558 Jews and 648 Belarusians. The demographics differed sharply on either side of the Viļaka ridge, which bisects the district – the eastern civil parishes had small ethnic Latvian minorities: 17% in Kacēnu pagasts, 5% in Linavas pagasts, 32% in Purvmalas pagasts, 5% in Augšpils pagasts, and 4% in Gauru pagasts. The civil parishes immediately to the west had strong Latvian majorities, ranging from 71% in Šķilbēnu pagasts to 91% in Viļakas pagasts. The town of Abrene itself, which developed around the Pytalovo railroad station, had 1,242 inhabitants, 484 of them ethnic Latvians. The inhabitants held Latvian citizenship regardless of ethnicity. Parliamentary Latvia pursued a liberal policy of multiculturalism, guaranteeing education in minority languages from 1919. Modern schools providing bilingual instruction in Latvian, Russian, Belarusian, Yiddish and Latgalian were constructed (by 1936 there were 162 primary schools and 3 secondary schools in the district). The Latvianization policies of the authoritarian president Kārlis Ulmanis resulted in curtailing multiculturalism after 1934. Many minority schools were closed. The Abrene district as a whole differed from most of Latvia by religion, too – it was 48% Orthodox, 38% Catholic, and 12% Lutheran. With the Soviet occupation in 1940, the German invasion in 1941, the Holocaust, the return of Soviet forces in 1944, and the illegal mobilization of Latvian citizens by both occupying powers, severe demographic changes took place. The transfer of the eastern part of the district to the RSFSR was decided by a decree from the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR, based on a request by the Presidium of the Supreme Soviet of the Latvian SSR, in violation of even Soviet law (the 1936 constitution then in force required that changes in internal borders be confirmed by the Supreme Soviet of the USSR, not the Presidium). Though the official documents transfer 1075.31 square kilometers, 1293.6 square kilometers were actually transferred. The transfer was not formally finalized until 1946. The territory was subjected to forcible collectivization, accompanied by rampant robbery and destruction, including the demolition of farmsteads and mass mortality among livestock. Kulaks, nationalists, and "bandits" (often those accused of being Forest Brothers) were deported with their families (2728 persons in early 1949 and 1563 persons in May 1950), primarily to Krasnoyarsk. Officials from Russia proper replaced local administrators even at the village level, and even some who had fought for the Soviets were mistreated. In these circumstances, large numbers of people left for the Latvian SSR. Today there are substantial communities of former residents and their descendants in Balvi and Rīga. The former civil parishes joined to Russia are almost totally delatvianized.

Шекаралық келісім

Латвия конституциясы Республика шекаралары халықаралық шарттармен белгіленеді деп айқындайды, ал үкімет 1920 жылғы Рига шартын әлі де күшінде деп есептейді. 1990 жылдың 4 мамырында Латвия КСР Жоғарғы Кеңесі тәуелсіздік жариялаған (1920 жылғы конституцияны ауысу кезеңімен қайта орнату) Латвия Республикасының Ресей Федерациясымен қарым-қатынасын келісім негізінде құруға ниеттенетінін мәлімдеді. 1991 жылдың қаңтар айында Ресей Федерациясы (әлі де КСРО құрамында бола тұра) және Латвия екітарапты қарым-қатынастарын реттейтін құжатқа қол қойды. Латвия делегациясы 1920 жылғы шартқа сілтеме жасауға тырысты, бірақ Ресей делегациясы қарсылық білдірді. Шын мәнінде, Ресей Латвияны жаңадан тәуелсіз мемлекет деп қарастырады және Латвияның оккупацияланғанын және КСРО-ға заңсыз қосылғанын мойындаудан жалтарды, ал Латвия 1940 жылы оккупацияланған Латвия мемлекетінің құқықтық жалғастығын қатыстырады. Соғыстан кейінгі саясаттағы Батыс елдерінің маңызды ойыншылары Латвияның КСРО-ға қосылуының заңдылығын мойындаған жоқ, тіпті күмәндандырды, бірақ екі елдің де мәселені шешуге бағытталған күші бар. Бұл олардың 20 ғасырдың басындағы Латвиядағы оқиғаларға қатысты ұстанымдарынан көрінеді. Мысалы, Еуропалық қауымдастық «танылғандық» терминін қолданбады, бірақ 1991 жылы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіргенде «суверенитет пен тәуелсіздікті қайта орнатуға» сілтеме жасады; АҚШ «КСРО-ның тәуелсіз Балтық мемлекеттерін күштеп қосып алуын 52 жыл бойы қабылдаудан бас тартуының шегіне» қатысты. (Мысалы, Роланд Ричтің мемлекеттік танудағы соңғы дамулар симпозиумындағы баяндамасын қараңыз). Латвия Сыртқы істер министрлігі «Латвияның Ресей Федерациясына аумақтық талаптары жоқ» екенін қайта-қайта айтады, бірақ Абране аймағын ресми түрде беруге қарсылық бар (әсіресе оңшыл партиялар арасында), сауалнамалар көрсеткендей, көптеген латыштар берілген аумақты Латвия қайта басқара алмайды деп санайды. Латвиядағы көптеген адамдар, әсіресе қазіргі Ресейдегі аудандардың бұрынғы тұрғындары, Ресей Федерациясынан өтемақы алуға мүдделі. Қазіргі уақытта Латвия Республикасы мүлікті жоғалтқандарға өтемақы төлейді. Бұрынғы тұрғындар отбасылық қабірлерге бару қиындығына шағымданып, Латвия мен Ресей үкіметтерінің шекаралық рәсімдерді жеңілдетуін сұрайды. Латвияның аумақтық талаптары жоқ екенін мәлімдегеніне қарамастан, Ресей президенті Владимир Путин Латвияның аймақты бақылауға алуға ниеттенгенін және мұндай талаптардың Еуропаның рухына қайшы келетінін мәлімдеді. 2005 жылдың 29 сәуірінде Латвия Ресеймен жоспарланған шекаралық келісіммен бірге түсіндірмелік декларацияға қол қоятынын хабарлады, бұл шекаралық келісім 1920 жылғы шарт бойынша «Латвия мемлекетінің және оның азаматтарының заңды құқықтарына» ешқандай әсер етпейтінін атап өтті. Соның салдарынан Ресей шекаралық келісімнен бас тартты, өйткені бұл «Абрене» мәселесін талқылауды ұзарту әрекеті деп қарады. 2007 жылдың қаңтар айында Латвия Парламенті 1920 жылғы шартқа тікелей сілтеме жасамай, келісімге қол қоюға келісті. 2007 жылдың соңына қарай шекаралық келісім екі тараптан да ратификацияланды.

The Latvian constitution stipulates that the borders of the Republic are set by international treaties, and the government considers the 1920 Treaty of Rīga to be still in force. The 4 May 1990 declaration of independence (reinstating the 1920 constitution subject to a transitional period) by the Supreme Soviet of the Latvian SSR affirmed that the restored Republic of Latvia would base its relations with the Russian Federation on the treaty principle. In January 1991, the Russian Federation (while still in the USSR) and Latvia signed a document regulating their bilateral relations. The Latvian delegation attempted to include a reference to the 1920 treaty but the Russian delegation objected. In essence, Russia views Latvia as a newly independent country and consistently refuses to acknowledge that Latvia was occupied and illegally incorporated into the USSR, while Latvia insists upon the legal continuity of Latvian state occupied in 1940. Key players in post war politics in the West never recognised or at least questioned the legality of the incorporation of Latvia into the USSR, but there is pressure on both countries to resolve the issue. This can be seen on the example of their attitude towards events from the beginning of the 20th century in Latvia. Thus, the European Community, for example, did not use the term "recognition" but referred to "the restoration of sovereignty and independence" when restoring diplomatic relations in 1991; the US to "the culmination of the USA’s 52 year refusal to accept the forcible incorporation of the independent Baltic States by the USSR". (See, for example, Roland Rich's paper for the Symposium on Recent Developments in State Recognition.). The Latvian Foreign Ministry has reiterated "that Latvia has no territorial claims to the Russian Federation", however, and though there is some opposition (particularly among right wing parties) to formally ceding the Abrene region, surveys show that most Latvians do not believe that the transferred territory will ever again be administered by Latvia. Many in Latvia – especially the former residents of the areas now in Russia – are interested in seeking compensation from the Russian Federation, though. Currently, the Republic of Latvia compensates those who lost property. The former residents also complain of the difficulty of visiting their family graves, asking that the Latvian and Russian governments facilitate border procedures. Despite Latvia's assurances that it makes no territorial claims, Russian president Vladimir Putin claimed that Latvian wishes to get control of the area and that such claims are against the spirit of Europe. On 29 April 2005, Latvia announced that it would sign an interpretative declaration in conjunction with the proposed border agreement with Russia, noting that the border agreement would in no way affect "the legal rights of the Latvian state and its citizens" under the 1920 treaty. As a consequence, Russia scrapped the border agreement, as it saw this as attempt to prolong debate on Abrene. In January 2007, the Latvian Parliament agreed to sign the treaty, making no open references to the 1920 treaty. By the end of 2007, the border treaty was ratified by both parties.