Кіріспе

Батыс Африка музыкасының тарихы зор, оның сан алуан үнділері аймақтың түрлі өңірлері мен тарихи кезеңдерінің ықпалын көрсетеді. Батыс Африканың дәстүрлі музыкасы Батыс Африканың географиялық ажыратылуына байланысты әртүрлі, бірақ оны екі ерекше санатқа бөлуге болады: ислам музыкасы және халықтық ән. Ислам дінінің Батыс Африка мәдениетіне кеңінен таралуы кем дегенде 9 ғасырға дейін жетеді, бұған Солтүстік Африка мен Батыс Африка арасындағы сауда жолдарына түйелердің енгізілуі себеп болды. Исламның ықпалымен Батыс Африка музыкасында көбінесе годже сияқты ішекті аспаптар қолданылады, ал халықтық дәстүрлі Батыс Африка музыкасында джембе сияқты барабандар жиірек кездеседі. Батыс Африкадағы заманауи музыка стильдері американдық музыкаға, африкалық джазға және госпел музыкасына қарыз. Африкалықтардың Атлантикалық құл саудасының нәтижесінде Америкаға мәжбүрлі түрде көшірілуі кейсо музыкасының пайда болуына әкеп соқты, ол Батыс Африкада кең танымал болған калипсо стиліне әсер етті. Гриоттар, сондай-ақ «саяхатшы музыканттар» деп те аталатын, дәстүрлі түрде Батыс Африка бойынша музыканы таратуда маңызды рөл атқарды, өйткені олардың мақсаты ауызша дәстүрді музыкалық оқиғалар арқылы тарату болды. Гриоттардың кіші этнолингвистикалық топтардың мәдениетін сақтаудағы рөлі әлі де маңызды.

Халықтық музыка

Батыс Африкадағы танымал музыканың дыбыстары Батыс, Латын Америкасы және дәстүрлі Африка музыкасының үйлесімдерімен салыстыруға болады. Highlife, Afro Calypso және African Jazz сияқты жанрлар осы синтезді көрсетеді. Highlife әдетте ағылшын тілінде орындалмайды. Highlife әнін әртүрлі аспаптардан тұратын биг-бендтер жиі орындайды. Қазіргі заманғы, көбінесе еуропалық аспаптардың кең таралғандығы 19 ғасырға дейін жетеді. Алтын жағалау құрылған кезде еуропалық миссионерлер мен саудагерлер аккордеон, қола аспаптар, гитаралар және гармоникалар әкелді. Бұл аспаптардың дыбыстары Батыс Африканың дәстүрлі барабанға негіделген музыкасымен бірігіп, Highlife деп аталатын синтезді құрады. 20 ғасырдың ортасында Highlife-тың танымалдылығының артуының басты себебі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көтеріңкі көңіл-күйді қалау болды. Afrobeat – Батыс Африкада кең таралған музыка жанры. 20 ғасырдың басында Ганада пайда болған Afrobeat 1960-шы жылдары танымал болды. Бұл өсімнің басты себебі «Afrobeat-тің әкесі» атанған Фела Кутидің және Тони Аллен, Эбо Тейлор сияқты маңызды өнерпаздардың үлкен даңқына байланысты болды. Afrobeat пальма шарабы музыкасы мен Гананың Highlife-ынан, сондай-ақ джаз, фанк және фуджиден әсер алды. Фела Кути 1968 жылы туған елі Нигерияда «Afrobeat» терминін енгізді. Afrobeat-тің алғашқы үнділері британдық продюсер Брайан Ино және американдық рэпер Талиб Квели сияқты батыстық өнерпаздарға әсер етті. Соңғысы Батыс Африкадағы танымал заманауи музыканы сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин. Afrobeats дыбысының ерекшелігі – барабан ырғақтарына баса назар аудару, олар көбінесе электронды түрде жасалады. Дэвидо, Визкид, Берна Бой, Текно – Батыс Африканың өте танымал Afrobeats орындаушылары.

Джембе

Батыс Африканың дәстүрлі музыкасының негізі – ырғақ, сондықтан оның дыбыстарын құруда соққы аспаптары маңызды рөл атқарады. Батыс Африканың дәстүрлі музыкасында түрлі соққы аспаптары қолданылады, олардың ең танымал – джембе. «Сиқырлы барабан» немесе «емдік барабан» деп те аталатын джембе Батыс Африка дәстүрінде рухани маңызы бар, себебі барабанның ішінде үш рух мекендейді деп есептеледі. Бұл рухтар – барабанның ағаш қаңқасын берген ағаш, барабанның басын жасауға терісін берген жануар және барабанды ойып жасаған немесе құрастырған шебер. Джембе дыбыстары төменгі бас дыбыстарынан (барабанның ортасын жайпақ қолмен соғу арқылы) тон мен шұлдыр дыбыстарына дейін өзгеріп отырады, олар жоғарырақ тембрге ие және барабанның жиегіне жақын, тек саусақ ұштарымен соғу арқылы шығарылады. Барабанның жиегіне жақын бетінің жоғары керілуі осы жоғары тембрді тудырады. Джембе дәстүрлі музыкада маңызды рөл атқарады, өйткені ол қоғамдық жағдайларда эмоциялық сезімдерді жеткізудің бір жолы ретінде қарастырылады. Гвинеяның сусу және мандинка халықтары да өздерінің дәстүрлі әндері мен билерінде балафонды жиі қолданады. Дыбыс шығару үшін бамбук конструкциясының үстіндегі ағаш пернелер резеңке таяқшалармен соғылады. Балафон әдетте 17-ден 21 пернеге дейін болады, олар пентатоникалық немесе диатоникалық қалыпта 3-тен 4 октаваға дейін құрайды. Балафондағы пернелердің саны олардың еніне және қалаған тембрге байланысты. Ені кең пернелер төмен тембрлі дыбыс шығарады, ал тар пернелер – жоғары тембрлі дыбыс шығарады. Балафонның артында көптеген күрделі әңгімелер жатыр, бірақ көптеген аймақтық әңгімелерде балафонды жоғарыдағы күштер белгілі бір ата-бабаға сыйлағандығы айтылады. Осы ата-баба музыкалық білімді кіші ұрпаққа жеткізген. Балафон музыкасы сөйлеуге өте ұқсас деп есептеледі, себебі ол адам дауысына ұқсас тембрларды шығарады. Осының салдарынан балафонды саяси немесе әлеуметтік мәселелерді талқылау үшін пайдалануға болады. Сонинке ауызша дәстүрлері олардың қолданылуы Гана империясының заманынан бұрынға дейін барып жететінін көрсетеді. Ол әдетте 21 ішекке ие, бірақ басқа аспаптар сияқты, аспаптың аймақтық шығу тегіне байланысты өзгерістер болады – Оңтүстік Сенегал мен Гвинея-Бисауда кураның 22 ішегі болуы дағды. Қалбаштан жасалған денесі мен шамамен бір метрге созылған мойны бар кура тік тұрып, отырған музыкант тарпынан тартылады, көбінесе адам немесе отбасы туралы өлеңдерге сүйенеді. Папа Суссо, Тумани Диабате және Джалиба Куяте – аспаптық шеберлігімен танымал кура ойнаушылары.

Ксалам

Ксалам – екі мелодиялық ішегі және екіден төрт октавалық қосымша ішегі бар лат. Ксалам Волаф халқынан пайда болған және көбінесе жұптап тартады. Оның ұзын, ағаштан жасалған корпусы бар, әдетте тікбұрышты немесе сопақ пішінде. Ішектердің астында корпустың үстіне сиыр терісі керіледі, ал осы мембрананың төменгі жағында дөңгелек тесік кесіледі. Ойнау позыциясы мен тәсілі гитарамен ойнауға ұқсас, бірақ аспаптың мойнын ұстап тұратын сол қол тек екі мелодиялық ішекті тарту үшін қолданылады.

Годже

Годже - бір-екі ішегі бар, садақпен тартылатын скрипка тәрізді аспап. Оның төркіні Хауса халқынан бастау алады, ал годже рухтармен байланысқа түсу қабілетіне ие деген сенімге байланысты мәдени тұрғыдан маңызды. Годже музыкасы туған күндерді, үйлену тойларын және саяси іс-шараларды тойлау үшін орындалады. Бұл – әйелдер мен ерлердің қатар тұрып, көзбен тілдесіп, бір-бірінің қолына және жүрек аймағына тиісетін, құштарлыққа баса назар аударатын баяу би. Бұл би Макруға айналады, ол осы құдалық биінің жылдамдатылған түрі және серіктен бөлек орындалады. Батыс Африканың көптеген аймақтарында дәстүрлі би – тілдің бір бөлігі саналады, өйткені ол тәжірибелерді аудару және жеткізудің бір жолы. Би – түрлі тілдік және мәдени топтардың өзін-өзі танытуы мен ерекшеленуіне мүмкіндік береді. Мысалы, Мбалак биі – Сенегалдың маңызды мәдени символы, ал Бата биі – Нигерияның оңтүстік-батысындағы йоруба халқының дәстүрлі биі. Батыс Африкадағы көптеген дәстүрлі билер нақты бір жынысқа арналған, сондықтан биші бидің мәнін толыққанды жеткізу үшін мұқият жаттығулар мен үйлесімділік қажет. Мысалы, Мбалак биінің бастауы ндут қалыпқа келтіру рәсімімен байланысты, сондықтан ол дәстүрлі түрде қасиетті процесс ретінде бағаланады.