Кіріспе

Қытайдың Шығыс Хан әулетінің әскери генералы және саясаткері (б.з.д. 14 – 49 ж.) Ма Юань (Ма Юань; б.з.д. 14 – 49 ж.), әдептілік есімі Венюань, сондай-ақ ресми лауазымы Фубо Цзянцзюнь (伏波将军; «Толқындарды бағындырған генерал») – Шығыс Хан әулетінің қытай әскери генералы және саясаткері. Ол Трунг әпкелердің көтерілісін жеңуде маңызды рөл атқарды. Оның әскери және саяси жетістіктері Император Гуангуға империяны біріктіруге көмектесу, сондай-ақ Трунг әпкелерінің (қазіргі Цзяочжиде, қазіргі Вьетнамда) және Вулин тайпаларының (қазіргі шығыс Гуйчжоу мен солтүстік-батыс Хунаньда) көтерілістерін басуды қамтиды. 49 жылы қазіргі Хунаньға жасаған жорық кезінде ауырып, көп ұзамай қайтыс болды. Осыған дейін Ма Юань Император Гуангудың қазіргі шығыс Гансу аймағын бақылаған Вэй Сяо (隗囂) әскербасын жеңуіне үлкен үлес қосты.

Ерте өмір

Ма Юань қазіргі Шаньси провинциясының Синпин қаласында туған, Соғысқан мемлекеттер дәуірінің генералы Чжао Шэнің ұрпағы.

Цян жорығы

Ол Цянды да бағындырды. 34 жылы Сяньлиан Цян және басқа да тайпалар Цзиньчжэнь және Лонгси округтеріндегі қытайлық бекіністеріне шабуыл жасап, Хан әскерлерінен жеңілді. Бірнеше айдан кейін Лай Си Гонсун Шуға қарсы жорықта қаза тапты, бірақ оның көмекшісі Ма Юань, Лонгси округінің бас әкімшісі, Цянға қарсы әрекеттерді жалғастырды. 35 жылы Сяньлиан тайпасы тағы да жеңілді, бірінші Лонгсидегі Линтаода, содан кейін Цзиньчжэнь округіндегі Синин өзені бойында. Екі жекелеген жорықта Ма Юань он мыңнан астам жылқы, мал және қой, сондай-ақ көп мөлшерде астық қорларын жаулап алды. Ол соңғы шайқастардың бірінде аяғынан жарақаттанды, жауды толыққанды жоя алмады, бірақ оларды Цзиньчжэнь аңғарынан ығыстырып шығарды. Ол императорлық мақтаумен және өзі жаулап алған бірнеше мың малмен марапатталды. Цян тайпаларының мүшелері шекарадан қашқанмен, Ма Юаньның 35 жылғы жеңістері Сяньлиан тайпасының күшін жойды және ескі шекарадағы қытайлық бекіністерін қайта орнатуға мүмкіндік берді.

Трунг әпке-қарындастарының көтерілісі

Ма Тхунг әпке-қарындастарының көтерілісін басу жорығына қолбасшы етіп тағайындалды. Гуандуннан Ма Юань жағалау бойымен көмекші кемелер флотын жіберді, содан кейін оның абыройы қайта жаңғырды.

Ескерткіштер

Ма Юань Қытай мен Вьетнамдағы көптеген ғибадатханаларда құдай ретінде құрметтеледі. Хунань провинциясының Чжучжоу округі мен Гуанси провинциясының Хенг округіндегі Фубо ғибадатханалары ең танымалдарының қатарында. Гуанси провинциясының Гуйлин қаласындағы Фубо тауы мен Фубо паркі де оның құрметіне аталған. Хан әулетінің генералына арналған вьетнамдық ғибадатханалар 19 және 20 ғасырларда Ко Лоа, Тан Хо провинциясы, Фу Йен провинциясы және Бак Нин провинциясында болған. 1956 жылы Ву Джан Мин мен Нгуен Фу Хойдың "Француздық Экстремалды Шығыс мектебі" кітабында ғибадатханада Ма Юаньға арналған мүсін болғандығы сипатталған, ал Ханой әкімшілігінің Мәдени істер басқармасы 1984 жылға дейін ғибадатханада Ма Юаньға арналған мүсін бар екенін құжаттаған. Тарихшы Ольга Дрор екі мүмкін нұсқаны ұсынады: Бак Маға алғашқыда 17 ғасырдан бергі жаңа қытай қоныс аударушылары ескі қытай және Kinh қауымдастықтарымен біріккенге дейін ғибадатханадағы ескі қытай және Kinh қауымдастықтары құлшылық еткен; немесе Ма Юань бастапқыда ғибадатханада құлшылық етілген, бірақ Солтүстік Билеудің үшінші дәуірінен кейін ұмытылып, Бак Ма культімен ауыстырылған. Ма Юань екі қытайлық чэнъюй идиомасының бастауы болды. Біріншіден, "денені жылқы терісіне орау" (馬革裹屍) – адамның өз міндеттеріне адал екендігін, майдан даласында өліп, денесін жылқы терісіне орауға дайын екендігін білдіреді. Ма осы фразаны әскери қызметін жалғастыруды қалаған себебін түсіндіре отырып, достасына айтқан. Екіншісі, "тигрді дұрыс салмай, итке ұқсату" (畫虎不成反類犬) – ол жүріс-тұрыстарында сақтық танытуға және сол кездегі әйгілі батыр Ду Баоға (杜保) еліктемеуге шақырған кеңесі. Егер біреу Дуға еліктеуге тырысса, бірақ оның батылдығына жете алмаса, нәтижесінде бекершілікке берілген адамға айналады.