Кіріспе

Еуропалық суретшілердің 19 және 20 ғасырларда жапон өнерін еліктеуі.

Жапонизм – француз термині, ол 1858 жылы Жапонияда шетелдік сауданың күштеп қайта ашылуынан кейін 19 ғасырдағы Еуропалық суретшілер арасында жапон өнері мен дизайнының танымалдығы мен ықпалын көрсетеді. Жапонизмді алғаш рет француз өнер сыншысы және коллекционері Филипп Берти 1872 жылы сипаттады. Бұл үрдістің әсері ең көбінесе бейнелеу өнерінде байқалса да, архитектура, ландшафттық және бағбандарлық, киім-кешек салаларына да тарады. Тіпті сахналық өнерге де әсер етті; Гилберт пен Салливанның «Микадо» операсы осының ең көрнекті мысалы. 1860 жылдардан бастап, ukiyo-e, яғни жапондық ағаш кесіндісінен жасалған гравюралар, көптеген еуропалық суретшілерге шабыт көзі болды. Бұл гравюралар Жапонияның коммерциялық нарығы үшін жасалған. Жапондық декоративтік өнер, соның ішінде керамика, эмаль, металл және лактан жасалған бұйымдар, графикалық өнермен бірдей ықпалды болды. Мэйдзи дәуірінде (1868–1912) жапон керамикасы бүкіл әлемге экспортталды. Самурайлар үшін қару жасаудың ұзақ тарихынан бастап, жапондық металл өңдеушілер металл қорытпаларын біріктіріп, өңдеу арқылы түрлі-түсті экспрессивті гаммаға қол жеткізді. Жапондық клоазон эмалі 1890–1910 жылдар аралығында «алтын ғасырына» жетті, бұрынғыдан дамыған бұйымдар жасалды. Бұл бұйымдар 19 ғасырлық Еуропада кеңінен танымал болды: әлемдік көрмелер миллиондаған адамдарға жапондық декоративтік өнерді көрсетті, ал галереялар мен сәнді дүкендер оларды сатып алды. Сыншылардың, коллекционерлердің және суретшілердің жазбаларында осы «жаңа» өнерге зор қызығушылық білдірілді. Зигфрид Бинг және Кристофер Дрессер сияқты коллекционерлер осы туындыларды көрсетіп, олар туралы жазды. Осылайша, жапондық стильдер мен тақырыптар еуропалық суретшілер мен қолөнершілердің жұмыстарында қайта пайда болды.

Жеке бас (16391858)

Эдо дәуірінің көп бөлігінде (1603-1867) Жапония оқшауланған кезеңде болды және тек бір халықаралық порты ғана белсенді болды. Токугава Иемцу Нагасаки жағалауында Деджима аралын салуға бұйрық берді, осы арқылы Жапония импортты қабылдай алатын болды. Жыл сайын голландтықтар батыс тауарларымен толы кемелермен Жапонияға келіп, сауда жасады. Жүктемелердің ішінде голланд суретшілерінің көптеген еңбектері мен бірнеше гравюралар болды. Оқшауланған кезеңде жапон тауарлары еуропалық элиталардың іздеген сұлулығына айналды. Корей құмыршыларын Кюсю аймағына әкелгеннен кейін XVII ғасырда жапон фарфорының өндірісі артты. Иммигранттар, олардың ұрпақтары және жапондықтар каолин саз кендерін тауып, жоғары сапалы керамика жасауды бастады. Дәстүрлердің үйлесуі Имэри және Какиемон сияқты стильдермен ерекше жапон өнеркәсібін құрады. Кейіннен олар еуропалық және қытайлық құмыршыларға әсер етті. Порцеланды үйде көрнекті орынға қоюдың бір жолы – экзотикалық бұйымдарды көрсету үшін сөрелермен жабдықталған порцелан бөлмесін жасау еді. Азия лак өнерін еуропалықтардың бейімдеуі Japanning деп аталады.

Қайта ашылу (19 ғасыр)

Каэй дәуірінде (1848-1854) 200 жылдан астам уақыт бойы оқшауланғаннан кейін, түрлі ұлттардың сауда кемелері Жапонияға келе бастады. 1868 жылы Мейдзи қайта жаңғыруынан кейін Жапония ұзақ жылдар бойы сақтаған ұлттық оқшаулануын тоқтатып, Батыстан импортқа, оның ішінде фотосуретке және баспа техникасына есіктерін ашты. Осы сауданың жаңа мүмкіндіктерінің арқасында жапон өнері мен бұйымдары Париж мен Лондонның шағын қызығушылық дүкендерінде пайда бола бастады. Жапонизм – жапон өнерін, әсіресе укийо-эді жинауға деген құмарлықтан бастау алды. Укийо-э өнерінің алғашқы үлгілері Парижде көрінді. Осы кезеңде еуропалық суретшілер қатаң еуропалық академиялық тәсілдерге балама іздеді. 1856 жылы француз суретшісі Феликс Бракемонд өзінің баспашысы Огюст Делатрдың шеберханасында Хокусай Манганың эскиздер жинағының көшірмесімен кездесті. Осы жаңалықтан кейін жапондық гравюраларға қызығушылық арта түсті. Олар қызығушылық дүкендерінде, шай сататын қоймаларда және ірі дүкендерде сатылды. Олар және басқа дүкендер жапон өнері мен техникасы туралы ақпарат таратуға көмектесетін жиналыстар ұйымдастырды.

Винсент ван Гог

Винсент ван Гогтың жапондық гравюраларға деген қызығушылығы The Illustrated London News және Le Monde Illustré журналдарында Феликс Регамейдің иллюстрацияларын көргеннен кейін басталды. Регамей жапон техникасын қолданып, ағаштан гравюралар жасады және көбінесе жапон өмірінен көріністерді бейнеледі, мысалы Хиросиге және Кунисада сияқты белгілі суретшілердің туындыларындағыдай. Жапон ағаш гравюраларының және олардың жарқын түс палитраларының ықпалымен Ван Гог өзінің туындыларына да сондай-ақ көріктілік қосты.

Альфред Стивенс

Бельгиялық суретші Альфред Стивенс Парижде жапон өнерінің ерте коллекционерлері мен жақтастарының бірі болды. Стивенстің студиясындағы заттар оның жапон және экзотикалық бұйымдар мен жиһаздарына деген құштарлығын көрсетеді. Стивенс Мане мен Джеймс МакНилл Уистлермен жақын байланыста болды.

1860 жылдардың ортасынан бастап, жапонизм Стивенстің көптеген картиналарында маңызды элементке айналды. Оның ең танымал жапонизм әсерімен жазылған туындыларының бірі – «La parisienne japonaise» (1872). Ол кимоно киген жас әйелдердің бірнеше портретерін жасады, сондай-ақ жапондық элементтер оның көптеген басқа картиналарында да кездеседі, мысалы, ертедегі «La Dame en Rose» (1866), ол интерьерде әсем киінген әйелдің бейнесін жапондық заттарды егжей-тегжейлі қарастырумен үйлестіреді, ал «The Psyché» (1871) картинасында креслода жапондық гравюралар бейнеленген, бұл оның өнерге деген құмарлығын көрсетеді.

Эдгар Дега

1860 жылдары Эдгар Дега Париждегі «Ла Порт-Шиноиз» және басқа да шағын баспа дүкендерінен жапондық гравюраларды жинауды бастады. Оның құрбылары да гравюраларды жинауға кіріскен, осылайша оған шабыт алу үшін көптеген мүмкіндіктер ашылды. Әйел суреттерінің бұрынғыдан өзгеше композициясы және гравюраларындағы шындыққа ұмтылысы оны Хокусай, Утамаро және Сукенобу сияқты жапон суретшілерімен жақын қылды. Дега картиналарында көлемділік пен кеңістікті бөліп көрсету үшін де сызықтарды қолдануын жалғастырды.

Джеймс МакНилл Уистлер

Жапон өнері 1850 жылдардың басынан бастап Ұлыбританияда көрсетілді. Бұл көрмелерде түрлі жапондық заттар ұсынылды, оның ішінде карталар, хаттар, тоқымалар және күнделікті өмірден алынған заттар бар еді. Бұл көрмелер Ұлыбритания үшін ұлттық мақтанышқа айналды және жалпылама "Шығыс" мәдени тілінен бөлек, жеке жапондық ұлттық санасын қалыптастыруға көмектесті. Джеймс Эбботт МакНилл Уистлер – негізінен Ұлыбританияда жұмыс істеген американдық суретші. 19 ғасырдың соңында Уистлер өзінің замандастары ұнатқан реализм стилін қабылдаудан бас тартты. Оның орнына ол жапондық эстетикада қарапайымдылық пен техникалық шеберлікті тапты. Уистлер нақты суретшілер мен туындыларды көшірудің орнына, жапондық бейнелеу және композиция әдістерімен әсерленді, оларды өзінің туындыларына енгізді.

Жапон бақшалары

Жапон бақшаларының эстетикасы ағылшын тілді әлемге Жосия Кондердің «Жапониядағы ландшафтық бағдарламалау» (Келли және Уолш, 1893) еңбегі арқылы таныстырылды, бұл батыстағы алғашқы жапон бақшаларының пайда болуына себеп болды. 1912 жылы осы еңбектің екінші басылымы жарық көрді. Кондердің принциптерін сақтау кейде қиындық тудырды: Тасса (Сабуро) Эйда бірнеше әсерлі бақшалар жасады, олардың екеуі 1910 жылы Лондонда өткен Жапония-Британия көрмесі үшін, ал біреуі Уильям Уокерге, 1-ші барон Уэвертриге төрт жылдың ішінде салынды. Соңғысын бүгінгі күнге дейін Ирландияның ұлттық тұқымдық шаруашылығында көруге болады. Сэмюэл Ньюсомның «Жапон бақшасын салу» (1939) еңбегі тау бақшаларын салудағы түзету ретінде жапондық эстетиканы ұсынды. Бақша тарихы қоғамы мәліметінше, жапондық ландшафт дизайнері Сеймон Кусумото Ұлыбританияда 200-ге жуық бақшаны дамытуға қатысқан. 1937 жылы ол Челси гүл шоуында тасты бақшаны көрсетті және Богнор Регистегі Бернгрейв есімді иелікте, Гертфордширдегі Коттердегі жапон бақшасында, сондай-ақ Лондондағы Дю Кайн сотындағы аулаларда жұмыс істеді. Импрессионист суретші Клод Моне өзінің Живерни бағының кейбір бөліктерін жапондық элементтерден шабыт алып жасады, мысалы, лилиялардың тоғанынан өтетін көпірді, оны ол көптеген рет суреттеді. Осы серияда ол көпір немесе лилиялар сияқты бірнеше таңдалған детальдарды толық сипаттап, оның үлкен коллекциясы болған укийо-э гравюраларындағы дәстүрлі жапондық визуалды әдістердің ықпалына түсті. Ол сонымен қатар экзотикалық сезім беру үшін көптеген жапондық өсімдіктерді отырғызды.

Мұражайлар

АҚШ-та жапон өнеріне деген қызығушылық коллекционерлер мен мұражайлардың маңызды коллекцияларын құруына әкелді, бұл коллекциялар әлі де сақталып келеді және көптеген суретшілер буынына әсер етті. Осының орталығы Бостон қаласы болды, бұл Исабелла Стюарт Гарднердің, азия өнерін жинауды бастаған алғашқы коллекционердің ықпалынан туындады. Осының нәтижесінде Бостонның Көркем өнер мұражайы Жапониядан тыс жапон өнерінің ең толық жинағына ие екенін мәлімдейді. Фрир өнер галереясы мен Артур М. Саклер галереясы АҚШ-тағы ең ірі азия өнері зерттеу кітапханасын қамтиды, онда олар Уистлердің жапондық стильде салған туындыларымен бірге жапон өнерін сақтайды.