Тибор Серли: Венгр музыкантының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Венгр музыканты Тибор Серли (; Лошонц, Венгрия Корольдігі, 25 қараша 1901 – Лондон, 8 қазан 1978) – венгр альтшісі, скрипкашысы және композиторы.

Өмір

Серли – Франц Листтің шәкірті, 19 ғасырдың соңғы онжылдығында әндер мен оперетталар жазған Лайос Серлидің ұлы, ол 1905 жылы отбасымен бірге Америкаға эмиграциялады. Серлидің алғашқы музыкалық білімі әкесінен басталды. Балалық шағының көп бөлігін Нью-Йорк қаласында өткізген Серли әкесі басқарған түрлі оркестрлерде скрипкада ойнады. 1922 жылы ол Венгрияға оралып, Будапешттегі Франц Лист атындағы музыка академиясына түсті, онда композицияны Золтан Кодайдан, скрипканы Йено Хубайдан, оркестрлеуді Лео Вайнерден оқыды. Бұл тырыстықтары Барток пен әріптестерінен мақтау алды. 1925 жылы орындаушылық және композиция бойынша үздік дипломмен академияны бітірген соң Серли Америкаға қайтып келді, онда 1926–1927 жылдары Цинциннати оркестрінде, 1928–1935 жылдары Филадельфия оркестрінде және 1937–1938 жылдары NBC оркестрінде виола тартып өтті. Осы жылдары Серли ақын Эзра Паунд пен Луи Зукофскимен жақын қарым-қатынас орнатты, олар Серлиге арнап өлең жазды, ол 1929 жылғы ақпандағы «Blues» авангард журналында жарияланды. Барток пен оның әйелі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Америкаға көшіп келгенде, Серли оларды докте қарсы алып, қолдау көрсетті. Барток 1945 жылы қайтыс болғаннан кейін, отбасы үшінші фортепиано концерті мен виола концертінің соңғы он жеті тактін оркестрлеу үшін Серлиге жүгінді. Серли эскиздерден орындалатын шығарма жасауға екі жылдан астам уақыт жұмсады. Бұл қазіргі таңда ең көп орындалатын виола шығармаларының бірі. Осы жобада жұмыс істеген кезде Серли Бела Бартоктың үйлестірген халық әндеріне арналған рапсодиясын жазды, ол оның ең танымал шығармаларының біріне айналды. Серли Нью-Йорктегі Джульярд мектебінде және Манхэттен музыка мектебінде композициядан сабақ берді (басқа да оқу орындарында) және Дания радио оркестрінің композиторы/дирижері болды. Ол Томми Такердің тобының трубашысы және аранжировщигі Карлайл У. Холлға оркестрлеуді үйретті; композитор Глад Робинсон Юз және Джуди Гарланд, Барбара Стрейзанд және Мерв Гриффинмен жұмыс істеген дирижер/аранжировщик/композитор Морт Линдси де Серлиден білім алды. Стровинский, Мильгауд, Прокофьев, Воган Уильямс, Барток және басқа композиторлардың шығармаларындағы гармонияның маңызды дамуын қайта қарастырып, Серли өзі «энгармонистік музыкалық тіл» деп атаған жаңа стильді жасады. «Modus Lascivus» (1975) атты кітабында ол 82 негізгі третидік аккордтар жиынтығын зерттеді. Серли кейінірек жазған бірнеше шығармаларын «in modus lascivus» деп атады, соның ішінде скрипка, виола және фортепианоға арналған сонаталар бар. Оның 3 x 3 концерті осы композициялық жүйені қолданады, бірақ ең бастысы формальды құрылымымен есте қалады: ол тоғыз бөлімнен тұрады, алғашқы үш бөлімі фортепианоға арналған соло, екінші үш бөлімі фортепианосыз оркестрге арналған, ал соңғы бөлімі бұрынғы бөлімдерді біріктіріп, бір уақытта орындалады. Өмірінің соңғы жылдары Серли екінші әйелі, пианист Мириам Молинмен бірге Лонгвьюге (Вашингтон штаты) көшті. Ол Лондон қаласында көлік соққаннан кейін жетпіс алты жасында қайтыс болды.

Serly was the son of Lajos Serly, a pupil of Franz Liszt and a composer of songs and operettas in the last decades of the 19th century, who emigrated to America in 1905 with his family. Serly's first musical studies were with his father. Spending much of his childhood in New York City, Serly played violin in various pit orchestras led by his father. In 1922, he returned to Hungary to attend the Franz Liszt Academy of Music in Budapest, where he studied composition with Zoltán Kodály, violin with Jenő Hubay, and orchestration with Leó Weiner. For the most part, these efforts received praise, both by Bartók and by colleagues. After graduating in 1925 with high honors in performance and composition, Serly returned to America, where he played viola with the Cincinnati Orchestra (1926–1927), Philadelphia Orchestra (1928–1935), and the NBC Orchestra (1937–1938). During these years, Serly formed close relationships with the poets Ezra Pound and Louis Zukofsky, who wrote a dedicatory poem to Serly, published in the avant garde magazine Blues in February 1929. When Bartók and his wife emigrated to America during World War II, Serly met them at the docks and provided support to them. After Bartók's death in 1945, the family turned to Serly to orchestrate the final seventeen measures of the Third Piano Concerto as well as the Viola Concerto, which took Serly more than two years to compile from sketches into a performable piece. It is now one of the most widely performed viola pieces. While working on this project, Serly composed the Rhapsody on Folk Songs Harmonized by Béla Bartók for Viola and Orchestra, which has become one of his most well known compositions. Serly taught composition at the Juilliard School and Manhattan School of Music in New York City (among other institutions) and was also a featured composer/conductor with the Danish Radio Orchestra. He taught orchestration to Carlyle W. Hall Sr., a trumpet player and arranger for Tommy Tucker's band; composer Glad Robinson Youse, and conductor/arranger/composer Mort Lindsey who worked with Judy Garland, Barbara Streisand, and Merv Griffin also studied with Serly. In the course of rethinking the major developments in harmony found in the work of Stravinsky, Milhaud, Prokofiev, and Vaughan Williams as well as Bartók and other composers, Serly developed what he referred to as an enharmonicist musical language. In his book Modus Lascivus (1975) he explored a set of 82 basic tertian chords. Serly titled several of his later works as being "in modus lascivus", including sonatas for violin, viola, and piano. His Concertino 3 X 3 uses this compositional system, but is most memorable for its formal structure: it consists of nine movements, the first three for piano solo, the second set of three movements for orchestra without piano, and the final set combining the previous sets, played simultaneously. In later life, Serly moved to Longview, Washington, with his second wife, the pianist Miriam Molin. He died at the age of seventy six after being struck by a car in London.