Кіріспе

Агеда (ˈaɣɨðɐ) – Португалиядағы қала және муниципалитет. Португалияның 2011 жылғы халық санауы бойынша Агеда муниципалитетінің халқы 47 729 адамды құрайды, ал қаланың өзінде 14 504 адам тұрады (2001 жылғы мәліметтер). Қалған халқы Baixo Vouga аймақтық бөлімінің 11 ауылдық округіне таралып орналасқан.

Тарих

Агеда 1834 жылдан бері муниципалитет орталығы болып табылады және 1985 жылдан бастап ресми қала мәртебесіне ие. Оның негізі б.з.т. 370 жылдан бері кельт, турдул және лузитан тайпаларының қоныстануымен қалыптасқан. Бұл аймақтағы ежелгі қоныс орны қола дәуіріне дейін жетеді, оны түрлі мегалитикалық ескерткіштер көрсетеді, соның ішінде Кабесу-ду-Вуга археологиялық ескерткіші – Олиссипо (Лиссабон) мен Бракара Августа (Брага) қалаларын байланыстырған маңызды римдік әскери бекінісі.

Экоөңірлер/қорғалған аймақтар

Pateira de Fermentelos, немесе қысқаша Pateira, Агеда, Авейро және Оливейра-ду-Байрру муниципалитеттерінің үшбұрышында, Сертима және Агеда өзендерінің бірігуінен бұрын орналасқан табиғи көл. Бұл Иберия түбегіндегі ең ірі табиғи көл, және ол әртүрлі құстар, балықтар мен су өсімдіктеріне толы.

Адам географиясы

1991 және 2001 жылдар аралығында Агеуда тұратын халық саны 11,3%-ға өсті; бұл өсім негізінен Сегадаес (32,9%), Агуада-де-Сима (32,8%) және Рекардаес (20,8%) қауымдарында байқалды, ал халық саны 32,9%-ға төмендеді. Халық тығыздығы Агеда, Рекардаес, Агуада-де-Байшу, Ферментелуш және Трофа қауымдарында артты, ал ішкі аймаққа жақын қауымдар (мысалы, Агадау, Прештиму, Каштанхейра-ду-Воуга және Масьейра-де-Алкоба) сирек қоныстанды. Атауы Ауданы (км²) Халық саны (2011) Орталығы Aguada de Cima 28,39 4 013 Aguada de Cima Águeda e Borralha 36,03 13 576 Águeda Barrô e Aguada de Baixo 10,19 3 209 Barrô Belazaima do Chão, Castanheira do Vouga e Agadão 88,09 1 611 Castanheira do Vouga Fermentelos 8,58 3 258 Fermentelos Macinhata do Vouga 31,95 3 406 Macinhata do Vouga Préstimo e Macieira de Alcoba 41,73 808 Préstimo Recardães e Espinhel 19,92 6 036 Recardães Travassô e Óis da Ribeira 11,12 2 305 Travassô Trofa, Segadães e Lamas do Vouga 16,07 4 630 Trofa Valongo do Vouga 43,20 4 877 Valongo do Vouga

Экономика

Агеда – өте құнарлы аймақта орналасқан маңызды сауда және өнеркәсіп орталығы. Баиррада деп аталатын гастрономиялық және экономикалық аймақ, жергілікті азаматтық округтердің көп бөлігін қамтиды және жүзімдіктері мен шарап өнеркәсібімен, сондай-ақ Баиррадаға тән жас шошқаның қуырылған етімен (Leitão Assado à Bairrada) әйгілі. Сонымен қатар, ол негізінен моторлы және қарапайым велосипедтерді өндіруге, сондай-ақ азаматтық құрылыс саласына негізделген дамыған өнеркәсіпке ие. 2001 жылы тұрғындардың 60%-ы екінші секторда жұмыс істесе, 1991 мен 2001 жылдар аралығында үшінші секторда жұмыс істейтіндердің саны 53%-ға артты, ал екінші сектордағы жұмыспен қамтылғандардың саны муниципалитет бойынша 78,4%-ға азайды.

Көлік

Жағалау аймағының бір бөлігі болатын бұл өңірді Порту-Лиссабон автожолының солтүстік-оңтүстік бағытындағы бөліктері кесіп өтеді. Ішкі муниципалитет жолдары Albergaria a Velha (солтүстікте), Oiã (оңтүстікте) және A25, EN333 автожолдары арқылы, сондай-ақ өңірге үлкен көлік ағынын жеткізетін EN1/IC2 магистралімен байланыстырады. Агедаға жету үшін үш негізгі бағыт бар: EN230 (Авейроны Карамлуломен байланыстырады), EN333 (Оианы Талхадастағы A25 автожолымен байланыстырады) және EN230 арқылы Мортагуаға дейін созылатын EN336. Сонымен қатар, муниципалитеттің солтүстігінен Авейро мен Вилар Формосоны байланыстыратын A25 автожолы өтеді, бұл EN1/IC2 және EN333 автожолдарындағы қозғалысты азайтады. Муниципалитет ішінде Авейро мен Сернада-ду-Вуганы байланыстыратын Воуга теміржол желісі өңірдегі теміржол стансаларына күнделікті тікелей қатынайтын жолаушылар тасымалын жүзеге асырады.

Сәулет

Муниципалитет аумағында туризмді дамыту мақсатында жергілікті билік сақтап келген, мәдени маңызы бар бірнеше нысан мен ландшафттар бар. Осы жергілікті мұра үлгілерін сақтау үшін инфрақұрылым мен қызметтер енгізілді.

Азаматтық

Кабечо-ду-Вуга археологиялық ескертімі (Estação arqueológica do Cabeço do Vouga), сонымен қатар римдік Castelium Marnelis деп те аталады, Вуга өзенінің төменгі ағысындағы ерте римдік қалалардың археологиялық қазбасы болып табылады (Ламас-да-Вугадағы Кабечо-да-Мина, Кабечо-Редонда және Кабечо-ду-Вуга).

Діни

Санто Антонио монастыры (Convento de Santo António) Серемде орналасқан, оның құрылысын 1634 жылы Оливарес графы/герцогы Диого Соарес Санто Антонио провинциясынан оншақты францискан монахтарын орналастыру үшін бастады. 1635 жылдың 16 сәуірінде іргетасы қаланды, құрылыс графтың қаражатында 1640 жылдың желтоқсанына дейін созылды. Құрылыс 1641 жылы жалғасты, және 1658–59 жылдарға дейін аяқталды, бірақ қаржы тапшылығы салдарынан қысқа уақытқа тоқтады, бұл бастапқыда монастырь, хор және бірнеше шаруашылық үй-жайларын салуды тоқтатты. 1834 жылы діни ордендер таратылғаннан кейін, монастырь Хосе Энрикес Феррейраның, содан кейін Аугусто Гоместің меншігіне өтті, ол кейбір құрылыстарды жақсартты. Санта-Мария-де-Ламас монастыры (Convento de Santa Maria de Lamas) 957 жылы Пасал аймағында Эндркина Пала салған, кейін оны Визеудің Сантиссимус Сальвадорға (Визеудің Ыстық Құтқарушысына) арнады, бірақ 961 жылы Лорвао монастырына сыйлады. 17 ғасырда монастырь қайта жаңартылып, ескерткіш қабырғасы қосылды, ол кейін Ламас-ду-Вуга приход шіркеуіне көшірілді. 18 ғасырда монастырь шіркеуі нашарлап, Ламас қауымында жаңа шіркеу салуға әкелді. Бастапқы монастырь мен шіркеуден Пасал аумағында көзге түспейтін бір ғана орын қалды.

Мәдениет

Өзінің дәстүрлі қолөнер бұйымдарының арасында аймақ дәстүрлі қыш ыдыстарымен, қолмен тоқылған себеттермен, тоқыма өнер туындыларымен және былғары өнімдерімен танымал. Баиррада стиліндегі сорлы қошқар еті – аймақтың гастрономиясына ең маңызды үлес, алайда тәттілер де шегініп кетпейді: пастеиш де Агеда, баррига де фрейра, фузиш және секвильуш, сондай-ақ падаш да Вейга. Бұл аймақтағы тағы да бір танымал тағамдар: шанфана, рожонш, карне а лампонтана немесе кальдейрада де пейш, бәрі де жергілікті шараптармен және Баиррада аймағының шарап қоймаларынан шыққан газдалған сусындармен бірге берілетін тамаша тағамдар. Қолөнер өндірісінен және гастрономиясынан бөлек, Агеда мәдени дәстүрлерімен де әйгілі. Көптеген этнографиялық топтар мен мәдени қауымдастықтар бар, олар көптеген жергілікті ауылдық округтерді және сондай-ақ Орфеао де Агеда сияқты маңызды хорларды ұсынады.

Спорт

Муниципалитет Агеда қауымдастықтарында халықтың қатысуын арттыру және денсаулықты нығайту мақсатында көптеген спорттық іс-шараларды ұйымдастырады. Бұл шараларға жаяу және жүгіру бағдарламасы (Centro Municipal de Marcha e Corrida), қала шегіндегі көптеген спорттық клубтар мен лигаларға көмек көрсету, сондай-ақ жергілікті тұрғындарға арналған муниципалды бассейннің күтімі мен жұмыс істеуі кіреді.

Белгілі спортшылар

Антонио дос Сантос Баптиста – Агуада да Симадан шыққан Антонио, велосипед спортына қосқан үлесі үшін күміс тақтамен марапатталды және оның құрметіне жол аталды. Оның жетістіктеріне бірнеше аймақтық чемпионаттар, «Тур де Франс», «Вуэльта а Эспанья», «Тур де Марокко» және «Вуэльта а Андалусия» жарыстарына қатысу кіреді, онда ол жеке рекордтар жасады және көбінесе алғашқы бестікке кірді. Антонио Мануэль Оливейра Монтейро – Агеда қауымының тумасы, бірнеше каноэ чемпионаттарына қатысты, мысалы, Рибадеселладағы (Испания) Халықаралық регатта, Милан регаттасы, Еуропа жасөсперімдер және ересектер чемпионаттары, Иберия турнирі және Барселона жазғы Олимпиада ойындары. Ол бірнеше бірінші орын жүлдесін жеңіп алды. Эрнан Феррейра да Силва – (1 қыркүйек 1931 – 5 сәуір 2001), Агеда қауымында туған футболшы. Туған жері «Рекреио де Агеда» клубында ойнай бастаған Эрнан, 1950 жылы «Ф.С.Порту» клубының назарын аударды және сол клубқа ауысты. Әскери қызметке шақырылғандықтан және «Ф.С.Портуға» қарсы ойнамау шартымен 1952–1953 маусымында «Эсторил Прайя» клубында (солтүстікке) ойнағандығын қоспағанда, ол 1964 жылға дейін клубтағы барлық карьерасын өткізді. Ол Португалия ұлттық құрамасы сапында 28 матч өткізіп, 6 гол соқты. Жеңістеріне қатысты айтар болсақ, ол 2 рет Ұлттық чемпион атанды және 2 рет Португалия кубогын жеңіп алды. Көрнекті ойыншы саналған ол «Ф.С.Порту» клубының тарихындағы ең танымал ойыншылардың тізіміне кіреді (253 матч, клуб үшін 127 гол) және Португалия спорт газеті «Record» оны Португалияның ең үздік 100 футболшысының бірі деп таныды. Марио Леандро Сильва Галхано (1982 жылы туған), «Лига де Хонра» лигасындағы «C.D. Feirense» футбол клубының қорғаушысы.