Кіріспе

1945 жылғы 25 сәуірде Германиядағы Торгау қаласының жанында Кеңес және Америка әскерлерінің кездесуі.

1945 жылғы 25 сәуірдегі Елба күні – Кеңес және Америка әскерлерінің Германиядағы Торгау маңында Елба өзенінде кездескен күні. Бұл Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына қарай маңызды қадам болды. Шығыстан жол ашқан Кеңес әскерлері мен батыстан жол ашқан Америка әскерлерінің арасындағы бұл байланыс Германияны екіге бөліп тастады. Елба күні ешбір елде ресми мереке болып жарияланбаған, бірақ 1945 жылдан кейін АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы суық соғыс кезеңінде осы достық кездесудің естелігі жаңа мағынаға ие болды.

Тарих

Америка және кеңестік патрульдер арасындағы алғашқы байланыс Стрела қаласының жанында болды, американдық солдат, бірінші лейтенант Альберт Коцебуэ үш адамымен бірге барлау-тыңшылық взводынан қайықпен Эльба өзенін кешіп өтті. Шығыс жағалауда олар полковник Александр Гордеев басқаратын Бірінші Украина майданының Кеңес гвардиялық атқыштар полкінің алдыңғы қатарларымен кездесті. Сол күні екінші лейтенант Уильям Робертсон, оның құрамында Frank Huff, James McDonnell және Paul Staub болған тағы бір патруль, Торгау қаласының қираған Эльба көпірінде лейтенант Александр Сильвашко басқаратын кеңестік патрульмен кездесті. 26 сәуірде Бірінші армияның 69-шы жаяу әскер дивизиясының командирі Эмиль Ф. Рейнхардт және 5-ші гвардиялық армияның 58-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының командирі Владимир Русаков Берлиннің оңтүстік-батысындағы Торгау қаласында кездесті. Келесі күні, 27 сәуірде, фотографтардың алдында Робертсон мен Сильвашко арасында ресми түрде "Торгау қол алысуы" өтті. Сол күні кешке Лондон, Мәскеу және Вашингтонда Кеңес, Америка, Ұлыбритания және Франция үкіметтері бірдей мәлімдеме жасап, одақтас державалардың Үшінші рейхті толықтай жоюға деген бекіністі ниеттерін растады.

Еске алу рәсімі

Торгау, Лоренцкирх және Бад-Либенверда қалаларындағы ескерткіштер Эльба күні АҚШ және Кеңес әскерлерінің арасындағы алғашқы кездесулерін еске алады. АҚШ-та Арлингтон ұлттық зиратында «Эльба рухы» тақтасы орнатылған. 1949 жылы Кеңес киностудиясы «Мосфильм» Эльба күнін «Эльбадағы кездесу» атты қара-ақ фильмде көрсетті. Суық соғыс кезінде екі армияның кездесуі екі қарсыласатын үлкен держава халқы арасындағы бейбітшілік пен достықтың символы ретінде жиі еске түсірілді. Мысалы, 1961 жылы танымал орыс әні «Орыстар соғыс қалай ма?» Эльба өзенінде құшақтасқан американдық және совет әскерлерінің естелігін ояндырды. Эльба күні совет әскерлерімен кездескен американдық солдат Джозеф Половский бұл оқиғаға терең әсер етіп, өмірінің көп бөлігін соғысқа қарсы күреске арнады. Ол туған қаласы Чикагода Эльба күнін жыл сайын атап өтті және 25 сәуірді «Әлемдік бейбітшілік күні» деп жариялау үшін БҰҰ-ға өтініш білдірді. Оның денесі Торгаудағы зиратқа жерленген. Америкалық әнші-күйші Фред Смолл «Эльбада» әнінде Джозеф Половский және Эльба күнін еске алды. 1988 жылы «Der Geist der Elbe» («Эльба рухы») деген тақташа Торгау маңында, АҚШ-тың 69-шы жаяу әскері мен Кеңес гвардиясының кездескен жеріне орнатылды. 1995 жылы Ресей Федерациясы Эльба күнінің 50 жылдығына арналған үш рубльдік монета шығарды. 2010 жылға қарай, оқиғаның 65 жылдығына орай, Торгаудағы Эльба күніне арналған шаралар жыл сайын 25 сәуірге ең жақын демалыс күндері өткізіліп, қалаға туристерді тартты. Сондай-ақ 2010 жылы АҚШ және Ресей президенттері Эльба күнін еске алу үшін 25 сәуірде алғаш рет бірлескен мәлімдеме жасады. Эльбадағы кездесу 2010 және 2011 жылдары шыққан, Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларына негізделген «R.U.S.E.» әскери стратегиялық ойынында бейнеленген.