Кіріспе

Рационалдық дәстүрді ығыстыруға бейім. Әлеуметтануда рационализация термині неміс әлеуметтанушысы, құқықтанушы және экономисі Макс Вебермен енгізілді. Рационализация (немесе рационализация) – қоғамдағы мінез-құлықтың қозғаушы күштері ретіндегі дәстүрлердің, құндылықтардың және эмоциялардың рационалдық пен ақылға негізделген ұғымдармен алмастырылуы. Рационалдық термині адамдар, олардың сөздері және/немесе іс-әрекеттері контекстінде қарастырылады. Бұл термин сөйлей алатын немесе кез келген әрекетті жасай алатын адамдарға қолданылуы мүмкін, сонымен қатар адамдардың рационалдығына қатысты көзқарастармен қатар, оны дүниетанымы немесе перспективасы (идея) сияқты нәрселер тұрғысынан да қарастыруға болады. Көптеген әлеуметтанушылар, сыншыл теоретиктер және қазіргі заманғы философтар рационализацияның, бұрмаланған түрде прогресс деп есептелгенімен, қоғамға теріс және адамгершіліксіз әсер еткенін, қазіргі заманды Ағартушылықтың негізгі принциптерінен алшақтатқанын дәлелдеді. Әлеуметтанудың негізін қалаушылар рационализацияға сыншыл тұрғыдан қарады: Маркс және Энгельс қазіргі қоғамның пайда болуын, ең алдымен, капитализмнің дамуымен байланыстырды; Дюркгейм үшін бұл, әсіресе, индустрияландырумен және осының нәтижесінде туған жаңа әлеуметтік еңбек бөлінісімен байланысты болды; Вебер үшін бұл ерекше ойлау тәсілі, рационалды есептеудің пайда болуымен байланысты, ол протестанттық этикамен байланысты (шамалы-көп мөлшерде Маркс пен Энгельс айтқан "эгоистік есептеудің мұздай толқындары" туралы).|авторы=Джон Харрис|дерегі=ХХ ғасырдың соңындағы капитализм 1992

Капитализм

Рационализация классикалық социологияның негізіндегі орталық ұғымды құрады, әсіресе антропологиямен салыстырғанда, қазіргі заманғы батыс қоғамдарының ерекшеліктеріне берілген басымдық тұрғысынан. Бұл терминді зор ықпал еткен неміс антипозитивисті Макс Вебер ұсынды, бірақ оның тақырыптары басқа да ғалымдардың модернизмге қатысты сындық пікірлерімен үндеседі. Бұл тұжырымдама диалектизмді және әлеуметтік-мәдени эволюцияны қабылдамайды. Вебер «Протестанттық этика және капитализм рухы» еңбегінде рационализацияны көрсетті, онда кальвинизм сияқты кейбір протестанттық теологиялардың мақсаттары «құтқарылу алаңдаушылығымен» күресу үшін экономикалық пайданың рационалды жолдарына қарай өзгергені көрсетілді. Оның пікірінше, осы ілімнің рационалдық салдары көп ұзамай діни бастауларымен қайшылыққа келіп, соңында олар тасталды. Вебер бюрократия және билік жіктелуі туралы зерттемелерінде, сондай-ақ кейінгі еңбектерінде осы мәселенің зерттеуін жалғастырды. Осы еңбектерінде ол рационализацияға қарайғы сөзсіз бетбұрылысқа сіңдірме жасады. Вебер рационалды-құқықтық билікке көшудің қажеттілігіне сенді. Харизматикалық билікте көшбасшының өлімі осы биліктің күшін жояды, ал биліктің сақталуы үшін оны рационалды және бюрократиялық негізде беру қажет. Рационализацияланған қоғамдағы дәстүрлі билік те тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін рационалды-құқықтық негізді дамытуға ұмтылады. (Толық мәлімет үшін: Биліктің үш түрлі жіктелуі) Вебер батыс мәдениетінің секуляризациясын ғана емес, сонымен қатар қазіргі қоғамдардың рационализация тұрғысынан дамуын көрсетті. Қоғамның жаңа құрылымдары капиталистік кәсіпорын мен бюрократиялық мемлекеттік аппараттың ұйымдық ядросы төңірегінде қалыптасқан екі функционалды байланысқан жүйенің ерекшеленуімен сипатталады. Вебер бұл процесті мақсатты рационалды экономикалық және әкімшілік әрекеттердің институционализациялануы ретінде түсіндірді. Осы мәдени және әлеуметтік рационализацияның әсерінен күнделікті өмірде ерте заманғы кезеңде негізінен кәсіптік белгілерімен ерекшеленетін дәстүрлі өмір салты жойылды.

Холокост, заманауилық және екітараптық

Зигмунд Бауман үшін рационализация, қазіргі заманның бір көрінісі ретінде, Холокост оқиғаларымен тығыз байланысты болуы мүмкін. «Заманауилық және екіұштылық» атты еңбегінде Бауман заманауи қоғамның бөтен адамға қатысты әртүрлі көзқарастарын түсіндіруге тырысты. Ол, бір жағынан, тұтынуға бағытталған экономикада жаңа және бейтаныс нәрселер әрқашан қызығушылық тудырады; түрлі тағамдар, сәндер мен туризм арқылы бейтаныс әлемнің тартымдылығын сезінуге болады. Дегенмен, осы ерекшеліктің жағымсыз жағы да бар. Бөтен адамды бақылауға және реттеуге болмайтындықтан, ол үнемі қорқыныш тудырады; ол әлеуетті қарақшы, қоғам шекарасының сыртында тұратын, қауіп төндіретін адам. Бауманның ең танымал кітабы – «Заманауилық және Холокост», осы қорқыныштардың қандай қауіпті екенін толыққанды көрсетуге жасалған әрекет. Ханна Арендт пен Теодор Адорноның тоталитаризм және ағартушылық туралы еңбектеріне сүйене отырып, Бауман Холокостты еврей халқының тарихындағы бір ғана оқиға деп қарастыруға болмайды, сондай-ақ бұл қазіргі заманға оралу деп санау да дұрыс емес. Оның пікірінше, Холокостты қазіргі заманмен және оның тәртіп орнатуға жасаған тырыстарымен байланысты қарастыру керек. Процедуралық рационалдылық, еңбекті ұсақ-ұсақ міндеттерге бөлу, түрлі түрлерді жіктеу, ережелерді сақтауды моральдық жақсылық деп қарау – барлығы Холокосттың орын алуына себепкер болды. Осы себепті Бауман қазіргі қоғам Холокосттан алынған сабақтарды толыққанды қабылдамағанын айтады; Бауманның метафорасын пайдаланғанда, оны қабырғадағы суреттей қарастырып, ондан көп нәрсе үйренбейміз. Бауманның талдауында, еврейлер Еуропада «бөтендерге» айналды; «Соңғы шешімді» ол қоғамның өзіндегі қолайсыз және анықталмаған элементтерді жоюға жасаған тырысының бір мысалы ретінде көрсетті. Бауман, философ Джорджо Агамбен сияқты, Холокост кезінде қолданылған шеттету процестері бүгінде де қайта орын алуы мүмкін екенін, және белгілі бір дәрежеде орын алып жатқанын айтты.

Адорно мен Хоркхаймердің "ағартушылық" деген анықтамасы

"Аң-түс алу" термині ойдың ең кең мағынадағы дамуын сипаттайды. Адам ағартушылыққа жеткенде, қорқыныштан босап, қоғамда "шебер" ретінде орнығады. Рационализациялау мағынасындағы бұл термин формальды логика арқылы ой-шашыраудың деңгейін жетілдіреді, рационалдылық шеңберінде пікірталас тудырады, себебі бұл енді бұрынғыдай маңызды болмайды, адамдар толыққанды рационалдылықты пайдаланудың орнына толық аң-түс алуға ұмтылады. Теодор Адорно мен Макс Хоркхаймер "Ағартушылық диалектикасы" (1944, 1947 ж. қайта қарастырылған) еңбегінде қазіргі батыс қоғамын талдау кезінде ағартушылықтың кең және пессимистік тұжырымдамасын жасады. Олардың пікірінше, ағартушылықтың қараңғы жағы бар: "фундаменталистік" философия арқылы наным-сенімдер мен мифтерді жоюға тырысқанда, ол өзінің "мифтік" негізін ескермеді. Оның толықтыққа және нақтылыққа ұмтылысы ақыл-оқтың құралға айналуына әкелді. Олардың ойынша, ағартушылықтың өзі ағартушылыққа ие болуы керек және әлемді 'мифсіз' көзқарас ретінде ұсынбауы керек. Марксистік философияда рационализация "тауар фетишизмі" ұғымымен тығыз байланысты, себебі өнімдер ғана емес, қызметкерлер де нақты міндеттерді орындау үшін жұмысқа алынады.

Тұтыну

Қазіргі заманғы тамақ тұтыну рационализация процесін көрсетеді. Дәстүрлі қоғамдарда тамақ дайындау көбірек еңбекті талап ететін және техникалық тұрғыдан тиімсіз болса, қазіргі қоғам оны жеткізу жылдамдығы мен дәлдігіне ұмтылады. Пайданы барынша арттыру үшін құрылған жылдам тамақтандыру орындары, құрылған сәтінен бастап толық тиімділікке ұмтылып, осы бағытта жұмыс істеуде. Тиімділіктің жоғары деңгейіне бірнеше жолмен қол жеткізілді, оның ішінде қызметкерлердің іс-қимылын қатаң бақылау, күрделі жүйелерді қарапайым, аз уақыт алатын жүйелермен алмастыру, құнды ұсыныстардың қарапайым нөмірленген жүйесі және автокөліктерге арналған терезелерді қосу. Рационализация дәстүрлі дүкендердің жаңа дүкендермен алмастырылуында да көрінеді, бұл дүкендер тұтынушыларға субъективті артықшылықтар ұсынуы мүмкін, мысалы, әлеуметтанушылар аз реттелген, табиғи орта деп санайтын орта. Ал заманауи дүкендер тұтынушыларға төмен бағалардың объективті артықшылығын ұсынады. Wal-Mart компаниясы осы өзгерістің жарқын мысалы болып табылады. Wal-Mart компаниясы дәстүрлі дүкендерді ығыстырғаны үшін көп сынға ұшырағанымен, бұл субъективті әлеуметтік құндылықтар кәсіпорынның кеңеюіне шектеу қоюда тиімді болған жоқ, әсіресе рационалдану деңгейі жоғары елдерде, себебі халық төмен бағаларды әлеуметтанушылар дәстүрлі дүкендерге жататын артықшылықтардан жоғары бағалайды. Әлеуметтанушы Джордж Рицер рационализацияның жалпы процесін ғана емес, жылдам тамақтандыру орындарының әрекеттерін де білдіретін «Макдональдизация» терминін қолданды. Рицер Макдональдизацияның төрт негізгі құрамын бөліп көрсетеді: тиімділік – міндетті орындаудың ең оңтайлы тәсілі; А нүктесінен В нүктесіне жетудің ең жылдам жолы. Макдональдизациядағы тиімділік дегеніміз – ұйымның барлық аспектісі уақытты барынша азайтуға бағытталған.