Кіріспе

Кедейлікті күшейтетін жағдай – әлеуметтік көмектің жұмыспен қамтуға қалай әсер ететінін түсіндіретін теория, Ұлыбританияда "кедейлік тұзағы" деп аталады. Экономикада кедейлік немесе кедейлік тұзағы дегеніміз – кедейлік мұра болып берілгендей сезілетін және келесі буынның одан шығу мүмкіндігі болмайтын жағдай. Бұл өзін-өзі нығайтатын механизмдердің нәтижесінде пайда болады, яғни кедейлік туғаннан кейін, сыртқы араласу болмаса, жалғаса береді. Бұл жағдай буыннан буынға беріліп, дамып келе жатқан елдерде "даму тұзағы" деп те аталады. Кедей адамдарда кедейліктен шығу үшін қажетті ресурстар жетіспейді, мысалы, қаржылық капитал, білім немесе байланыстар. Кедейліктің салдарынан олар экономикалық және әлеуметтік ресурстарға қол жеткізе алмайды. Бұл жағдай кедейлікті одан әрі күшейтеді, нәтижесінде кедей адамдар өмір бойы кедей болып қалуы мүмкін. "Кедейлікті түсінуге арналған құрылым" атты кітаптың авторы, даулы білім беру психологы Руби К. Пэйн, жағдайлық кедейлікті – адамның немесе оның отбасы мүшелерінің өміріндегі нақты оқиғаға байланысты туындайтын кедейлік деп, ал буындық кедейлікті – буыннан буынға берілетін цикл деп ажыратады. Ол буындық кедейліктің өзіне тән мәдениеті мен сенімдері бар екенін айтады. Әлеуметтік мобильділікті өлшеу кедей адамдардың байып, балаларының ата-аналарынан байырақ немесе жоғары табысқа ие болу мүмкіндігін зерттейді.

Жүйелік факторлар

Ұлыбританияның Мемлекеттік саясат мектебінің зерттеушісі Дональд Кертис (2006) үкіметтер әл-ауқат жүйесін дамытуға бағытталған міндет деп қарастыратынын анықтады. Кертис (2006) имплициттік көзқарас балаға тек бір қараумен немесе қозғалыспен сөзсіз берілуі мүмкін екенін, және оның үйренілген мінез-құлық екенін жазды. Сыни ойлау дағдылары имплициттік көзқарастың әсерін азайтуға көмектеседі, бірақ білім мен жаттығуларсыз әдеттегі ойлар пікірді бұрмалап, болашақ шешімдерге жағымсыз әсер етеді.

Шешім қабылдау

Дартмут колледжінің (2016) зерттеуі, ықтималды шешім қабылдаудың ұқсас жағдайлардағы бұрынғы сәтсіздік туралы білімге сүйенетінін көрсетті. Адамдар табысқа ұмтылудың орнына, сәтсіздік болғандай әрекет етеді. Ұрпақтан ұрпаққа берліп келе жатқан кедейлікке тап болған адамдар осыған ең көп бейім (Wagmiller & Adelman, 2009).

Психикалық аурулар

Сапалық зерттеуде Рудник және авторлар (2014) психикалық аурулары бар және кедейлікте өмір сүретін адамдарды зерттеді, нәтижесінде қатысушылар денсаулық сақтау, тамақтану, тұрғын үй және жұмыс орындарының жетіспеушілігін қатты сезінгендерін анықтады. Респонденттер сапалы қызметтерге қол жеткізудің ең маңызды мәселе екенін мәлімдеді; бюрократиялық жүйелер логикадан мүлдем ада болғандай көрінеді, ал қызметкерлердің ұсынып жатқан емдеуі көбінесе ыңғайсыз және өзара көмектеспеуші болып келді (Рудник және авторлар, 2014).

Таңдау және мәдениет

Брукингс институтының 2009 және 2011 жылдарғы зерттеулеріне қарағанда, орта мектепті бітіріп, толық уақыт жұмыс істеп, 21 жасқа толған соң үйленген және бала туған адамдардың кедейлік деңгейі тек 2% құрайды, ал мұның ешқайсысын орындамаған адамдардың кедейлік деңгейі 76% жетеді.

Ерте балалық шақтағы қиындықтар мен негізгі қажеттіліктердің стресс факторлары ұрпақ арасындағы кедейлік циклына ықпал етеді

Балалық шақтағы қиындықтар, оның ішінде негізгі қажеттіліктерге байланысты стресс, кейде зорлық-зомбылық пен қараусыздық – ұрпақтан ұрпаққа кедейліктің басты себептері. Зерттеулер көрсеткендей, балалық шақтағы зорлық-зомбылықтың салдары ересек жасында денсаулыққа және тіпті жұмысқа орналасуға кері әсер етеді. Кедейлікте өмір сүретін адамдарға қатысты зорлық-зомбылық пен қараусыздық болуы мүмкін, ал кедейлік шегінен төмендегілердің барлығына ортақ қиындық – негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз етуге байланысты күнделікті стресс. "Негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыру отбасының басты мақсатына айналады, ал балалар тірі қалудың жалғыз жолы – негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталғанын түсінеді". Кедей отбасының әрбір мүшесі негізгі қажеттіліктерге байланысты стресспен күреседі және оның әсерін сезінеді. Балабақшаға қол жеткізу және оның төлемін жасау мүмкіндігі кедейлікте өмір сүретін адамдардың жұмыс табу және сақтап қалу проблемаларын күшейтетін тағы бір фактор. Бұл стресс факторлары жағымсыз ғана емес, организмнің денсаулығы мен дамуына зиян келтіреді. Ұзаққа созылған стресс дамушы мидың әртүрлі аймақтарының (мысалы, амигдала, гиппокамп) құрылымында өзгерістер тудыруы мүмкін, бұл стресске реакция беру, назар, есте сақтау, жоспарлау және жаңа дағдыларды үйрену сияқты маңызды функцияларға әсер етеді, сондай-ақ көптеген органдар жүйесіне созылмалы "тозу" әсерін тудыратын қабыну реакциясы жүйелерінің бұзылуына себеп болуы мүмкін. Бастапқы қажеттіліктеріне байланысты стресске ұшыраған балалар өздерінің құрбыларына қарағанда білім алу және ақпаратты сіңіру үшін көп күш жұмсауы керек.

Индустрияландырудан туындаған жұмыс орындарының жетіспеушілігі

Әлеуметтанушы Уильям Джулиус Уилсонның пікірінше, өндірістен қызмет көрсету саласына экономикалық құрылымның өзгеруі ішкі қалалардағы жұмыссыздықтың үлесінің артуына, сондай-ақ біліктіліктің жоғалуына және жұмыс табу мүмкіндігінің төмендеуіне әкелді. Осы "біліктілік пен жұмыс орындары арасындағы үйлесімсіздік" кедейліктің негізгі себебі деп саналады.

Қазіргі заманғы білім берудің әсері

Зерттеулер көрсеткендей, оқушыларының үлгерімі нормадан төмен мектептерде ең біліктісіз мұғалімдер жұмыс істейді, себебі жас мұғалімдер көбінесе өскен жерлерінде жұмыс істеуге бейім. Бұл кейбір мектептерден жоғары білімге түсетін оқушылардың азаюына алып келеді. Бұрын осы мектептерде оқыған түлектердің біліктілігі, жоғары білікті оқытушылары бар мектептерде оқығандарға қарағанда төмен болады. Осылайша, білім беру кедейлік циклын жалғастырады. Өз үйлеріне жақын мектептерде жұмыс істеуді қалаушылар мектепті жеткілікті мұғалімдермен қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан мектептер басқа аймақтардан мұғалімдерді іздеуге мәжбүр болады. Стенфорд университетінің білім беру мектебінің профессоры Сюзанна Лоуб жүргізген зерттеуге сәйкес, қала шеткерінен келген мұғалімдердің алғашқы жылдан кейін мектептен кету ықтималдығы 10 есе жоғары. Шеткерінен келген мұғалімдердің кетуі мектептердің сол аймақтан көбірек мұғалімдерді жұмысқа алуына ықпал ететін фактор болып көрінеді. Балалардың лайықты білім алуының болмауы кедейлік циклының жалғасуына себеп болады. Бұл мәселенің түпкі себебі – кадрлардың білімін жаңартудың қажеттілігі. Мектептерде кәсіби даму шаралары ондаған жылдар бойы жүзеге асырылып келгендей жалғасуда.

Кедейлік мәдениеті

Кедейліктің мәңгілік айналымы туралы тағы бір теория – кедей адамдардың өзгеше құндылықтар мен сенімдерге негізделген өзіндік мәдениеті бар, бұл оларды ұрпақтан ұрпаққа созылатын осы айналымнан шығудан тоқтатады. Руби К. Пейн бұл теорияны «Кедейлікті түсінуге арналған құрылым» атты кітабында зерттеген. Кітапта ол АҚШ-тағы әлеуметтік таптар жүйесін түсіндіреді: бай жоғарғы тап, орта тап және жұмыс істейтін кедей тап. Әр таптың өзіндік ережелері мен құндылықтары бар, олар бір-бірінен ерекшеленеді. Кедейлік мәдениетін түсіну үшін Пейн бұл ережелердің кедей адамдарға қалай әсер ететінін және оларды осы үнемі қайталанып отыратын айналымда ұстап тұратынын сипаттайды. Кедей адамдар уақытты басқаша сезінеді; олар көбінесе алдын ала жоспарламайды, тек қазіргі сәтте өмір сүреді, бұл олардың балаларының кедейліктен шығуына көмектесетін ақшаны жинауларына кедергі келтіреді. Пейн кедей адамдармен жұмыс істегенде олардың ерекше мәдени ерекшеліктерін түсінудің маңыздылығын атап көрсетеді, осылайша наразылық тудырмай, олардың идеологияларымен жұмыс істеуге тырысып, өздері мен балаларының айналымнан шығу жолдарын түсінуге көмектеседі. Ұрпақтық кедейліктің бір қыры – ата-анадан балаға берілетін, үйренілген көмексіздік сезімі; кедейліктен шығудың жолы жоқ деген сенім, сондықтан жағдайды жақсарту үшін қолдан келгеннің бәрін пайдалану керек. Бұл олардың ақшаны дереу жұмсауына, көбінесе алкоголь және темекі сияқты қажетсіз заттарға, соның салдарынан балаларын да осы әдетке үйретіп, кедейлікке түсіруіне әкеледі. Пейн сондай-ақ кедейліктен шығудың тек ақша табу мен жоғары тапқа өту ғана емес, жетістікке жету үшін кейбір қарым-қатынастардан бас тартуды да қамтитынын айтады. Оқушының достары оның үлгеріміне әсер ете алады. Төмен кірісті отбасынан шыққан балаға келеке қылғандар немесе оның үлгерімі нашар болады деп күткендер болуы мүмкін. Бұл оқушының көңілі қалып, оқуға белсенді қатысудан тартындыруына себеп болуы мүмкін, өйткені ол сәтсіздікке ұшыраса келеке қылатындарынан қорқады. Осы себепті кедейлік мәдениеті ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді, өйткені кедей адамдардың көптеген қарым-қатынастары сол таптың ішінде қалыптасады. «Кедейлік мәдениеті» теориясы Элеонора Берк Ликок (және басқалар) өзінің «Кедейлік мәдениеті: сын» атты кітабында көптеген адамдар тарапынан талқыланды және сынға алынды. Ликок «кедейлік мәдениеті» терминін қолданушылар тек «кедейлердің бұрмаланған бейнесін қалыптастыруға» үлес қосады деп мәлімдейді. Сонымен қатар, Майкл Ханнан бір эссесінде «кедейлік мәдениеті» «негізінен тексеруге келмейді» деді. Бұл кедейліктің өте субъективті сипаты және тек кейбір кедей адамдарды мәдениеттің тұзағында қалғандар деп жіктеуге қатысты мәселелерге байланысты.

Білім берудегі іздену

Америка Құрама Штаттары тарихында американдықтардың білімді кедейліктің мәңгілік айналымын тоқтатудың жолы деп санағаны белгілі. Қазіргі уақытта төмен және орташа табысты отбасылардың балалары кемтар жағдайға түседі. Олар екі есе көп тоқтатылып, жоғары мектепті бітірмей қалу ықтималдығы да жоғары. Жақында жасалған зерттеулер көрсеткендей, оқу жетістіктеріндегі айырмашылықтың себебі мектеп құрылымында жатыр, онда кейбір оқушылар қосымша артықшылықтардың арқасында табысқа жетеді, ал басқалары осы артықшылықтардың болмауынан сәтсіздікке ұшырайды. Білім берудегі теңсіздік бар мекемелер білімді кедейлік айналымын күшейтуші факторға айналдырып отыр. Мектеп құрылымының осы түрінің айқын мысалы – топтастыру (tracking), ол сыныптардағы оқушылардың академиялық қабілеттерінің айырмашылығын азайтуға көмектеседі. Оқушылар қабілет деңгейіне сәйкес топтастырылады, әдетте стандартты тест нәтижелеріне сүйене отырып, содан кейін оларға әртүрлі курстар тағайындалады. Кейбір адамдар топтастырудың «оқушылардың оқу жетістіктерін арттырып, өзіндік санасын жақсартатынын, олардың өз темпімен дамуға мүмкіндік беретінін» айтады. Бірақ зерттеулер топтастыру оқушылардың білім алу мүмкіндігін төмендетіп, олардың дамуына кедергі келтіретінін көрсетті. Топтастырудағы төменгі деңгейдегі топтарда латын және афроамерикандықтардың, сондай-ақ төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы оқушылардың саны артық. Топтастыру әлеуметтік топтарды бөліп, кедей және аз ұлтты балаларды нашар білім беретін төменгі деңгейдегі топтарға жібереді, ал жағдайы жақсы оқушылар табысқа жетуге көптеген мүмкіндіктер бар жоғары деңгейдегі топтарға орналастырылады. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары деңгейдегі топтарда оқу бағдарламасы кеңейтілгеннен басқа, мұғалімдер мен оқу ресурстары арасында да айырмашылық бар. Бұл нәсілдік/салалық бейімділіктің нәтижесі болуы мүмкін, осының салдарынан дарынды балалар жетістікке жету үшін қажетті дағдылар мен мүмкіндіктерден немесе әлеуметтік-экономикалық мобильділіктен айырылады, осылайша кедейлік айналымы жалғасады. Американдық білім беру жүйесінің жетілмейтіні туралы жалпы пікір қалыптасқан, ал зерттеулер бұл пікірге қарсы емес, керісінше, топтастыру және кедейлік айналымын жалғастыратын басқа да құрылымдардың бар екенін және мәселенің ауырлығын көрсетті. Кедейлікті азайту жоспарлары болғанымен, Коннектикут штатында болғандай, балалардың кедейлігінің өсуі көптеген штаттар үшін шындыққа айналуы мүмкін. Штаттар кедейлік айналымындағы адамдардың санын азайтумен қатар, Конгресс реформасының нәтижесінде қатаң жұмыс талаптарын да реттеуге тырысуда. Жұмыспен қамтудың қатаң шектеулері кедейлікке қарсы күрескерлерді наразылыққа толтырды, олар жаңа ережелердің осал немесе біліктілігі жоқ адамдардың жұмысқа дайындалуына кедергі келтіретініне сендіреді. Калифорниялық демократ өкілі Макдермоттың пікірінше, жаңа шектеулердің осы және басқа да салдарынан адамдардың кедейлік өмірінен шығуы қиындады. Ырвинг Харрис өзінің «Қауіптегі балалар: біз бұл айналымды бұза аламыз ба?» атты кітабында балалардың кедейлік айналымын бұзуына қалай көмектесуге болатынын талқылайды. Ол балаларды ерте бастаудың және оларға білім берудің маңыздылығын кішкентай кезінен үйретудің, сондай-ақ осы балалардың бай оқушылар сияқты білім алу мүмкіндіктеріне ие болуын қамтамасыз етудің маңыздылығын атап өтеді. Балаларды тәрбиелеу, оларды мектепте жақсы оқуға ынталандыру және ата-аналардың бала тәрбиесіне авторитарлық көзқараспен қарауына жол бермеу сияқты отбасылық құндылықтарды дамыту қажет. Харрис сонымен қатар жасөспірімдер арасындағы жүктілікті болдырмаудың және осы құбылысты азайтудың маңыздылығын талқылайды, сондықтан балалар жоспарлы және қажетті болып дүниеге келеді, осылайша кедейлік айналымын бұзуға мүмкіндіктері болады. Лэйн Кенворти сияқты зерттеушілер әлеуметтік жәрдемақыны көбейтіп, оны жұмыс істемейтін отбасыларға берудің кедейлікті азайтуға көмектесетінін болжайды, өйткені мұны жасаған елдер жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Бұл тәсіл Обама әкімшілігінің кедейлікке қарсы бағдарламасында үлгі ретінде танылды.

Кедейлікті азайтудың екі буындық әдісі

Кедейлікті жоюға бағытталған екі буындық тәсіл, ата-аналар мен балалардың отбасыларын кедейліктің терең тұңғиығынан шығарып, психикалық, физикалық және қаржылық тұрақтылыққа жеткізу үшін қажетті білім, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерге, сондай-ақ мүмкіндіктерге баса назар аударады. Екі буындық тәсіл – кедейлікті жеңудің кешенді жоспары және "төмен кірісті ата-аналар мен балалардың жағдайын жақсартуға көмектесуді қажет етеді". Осы ретте, Эндрю Гэмбл сияқты көптеген ғалымдар Ұлыбританиядағы үнемдеу саясатын экономикалық қажеттілік ретінде емес, идеология мен экономикалық талаптарға емес, мемлекеттік басқару құралы ретінде қарастырады. 2017 жылдың қараша айында The BMJ журналында жарияланған зерттеуде консервативтік үкіметтің үнемдеу бағдарламасының 2010 жылдан бері шамамен 120 000 өлімге себеп болғаны анықталды; алайда, бұл мәселе даулы болды, мысалы, себеп-салдар байланысын көрсете алмаған байқау зерттеуі болғандықтан. Көптеген зерттеулер үнемдеу саясатының халық денсаулығына кері әсерін көрсетеді, оларға зейнеткерлер арасындағы өлім-жітімнің өсуі (бұл табысқа қолдаудың бесiлiмдік деңгейде төмендеуімен байланысты), суицидтердің көбеюі, психикалық денсаулық мәселелері бар пациенттерге антидепрессанттардың тағайындалуы, сондай-ақ түрмелерде зорлық-зомбылық, өзін-өзі зақымдау және суицид жағдайларының өсуі жатады.

Жаппай қамауға алу

Бірнеше ғалым АҚШ-тағы кедейлердің жаппай түрмеге қамалуын неолиберализмнің өрлеуімен байланыстырды. Әлеуметтанушы Лойк Ваквант пен марксистік экономикалық географ Дэвид Харви кедейлікті қылмыстық қылмыс деп тану және жаппай түрмеге қамау – экономикалық жағынан шеттетілген топтар арасындағы әлеуметтік тұрақсыздықпен күресуге бағытталған неолибералдық саясат екенін айтты. Вакванттың пікірінше, бұл жағдай басқа неолибералдық саясаттар іске асырылғаннан кейін туындады, бұл әлеуметтік әл-ауқат мемлекетінің шектелуіне және жазалауға бағытталған жұмыспен қамтудың күшеюіне, сондай-ақ қалалық аумақтардың джентрификациялануына, мемлекеттік функциялардың жекешелендірілуіне, экономикалық реттеудің азаюы арқылы жұмысшы табының ұжымдық қорғалуының әлсіреуіне және төмен жалақы төленетін, тұрақсыз жұмыс күшінің өсуіне әкеп соқты. Ал, керісінше, қоғамның жоғарғы эшелондарындағыларға, әсіресе жоғары сынып пен корпорациялардың экономикалық қылмыстарына – алаяқтық, ұрлық, ішкі сауда, несие және сақтандыру алаяқтығы, ақша жылу, сауда және еңбек кодекстерін бұзу сияқты жағдайларға қатысты өте кеңшілдік танытады. Вакванттың сөзінше, неолиберализм үкіметтің ықпалын азайта қоймай, керісінше, жоғарыдағыларға мемлекеттік бақылауды минимумға дейін төмендетіп, төмендегілерді қатаң бақылауда ұстайтын «кентавр мемлекетін» құрады.

Балаларға әсері

Балалар кедейліктің салдарына ең осал. Бала өз қамқоршысына тәуелді болғандықтан, егер баланың қамқоршысы кедейлікте өмір сүрсе, бала да сондай жағдайға түседі. Баланың жасы, тәжірибесінің жетіспеуі, жұмыс таба алмауы сияқты себептерге байланысты өз күшімен осы айналымнан шығуы өте қиын. Балалық шақта кедейлікпен күресудің әсері олардың бойындағы жарақаттар есейген кезде де көрініс береді. "Балалық шақ ересек өмірдегі қабілеттердің, қызығушылықтардың және жігердің негізін қалайды". Сондықтан, егер бала кедейлікке байланысты мінез-құлықты ерте жасында бойына сіңірсе, ол мінез-құлықтар қайталанып отыруы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, отбасылық құрылым балалық шақтағы кедейлікпен байланысты болуы мүмкін. Осы мәселе бойынша жүргізілген көптеген зерттеулер кедейлікте өмір сүретін балалардың көбінесе жалғыз ата-аналы отбасылардан (көбінесе аналар тәрбиелейтін) екенін көрсетеді. 1997 жылы АҚШ-тағы кедей балалардың 8,5 миллионының (57%) жалғыз ата-аналы отбасылардан шыққандығы анықталды. Ажырасу көрсеткішінің артуы және никеден тыс туған балалардың көбеюі салдарынан жалғыз ата-аналы отбасыларда өсіп келе жатқан балалардың саны да артып жатыр. Дегенмен, бұл баланың (балалардың) кедейлікке ұшырауына кепілдік бермейді. Ashworth, Hill & Walker (2004) зерттеулеріне сәйкес, қалалық және ауылдық аймақтардағы кедей балалар мектептерде, тұрғын үйлерде және қоғамдастықтағы жағдайы жақсы балалардан оқшаулануы мүмкін. Адамның табиғаты басқалармен қарым-қатынас құруға ұмтылады, бірақ баланың әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты оқшаулануы, жағдайы жақсарғанша оны жеңу қиын. Сондықтан, кедей балалардың қарым-қатынастары шиеленісіп, кейде аномальды, пайдасыз немесе түсіндіріле алмайтын мінез-құлықтарға әкеледі. Кедей балалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін арнайы бағдарламалар жасалған. Фрэнсис Марион университетінің Кедей балаларға мұғалімдер даярлау орталығы кедей балалардың үлгерімін арттыру үшін мұғалімдерді дайындауға бағытталған бірнеше бастаманы жүзеге асырып келеді. Ол Оңтүстік Каролина штатында орналасқан және мұғалімдерді тікелей оқытумен қатар кедейлік және оқу жетістіктері саласындағы зерттеулерді де жүргізеді. Head Start – төмен кірісті отбасыларға арналған бағдарлама, ол ерте балалық шақта білім беруді және ата-аналардың қатысуын қамтамасыз етеді. Нәтижелер көрсеткендей, осы бағдарламаларға қатысу балалардың оқу көрсеткіштерін жақсартады. Бірақ мәселе мынада, кедейліктің жоғары деңгейдегі аймақтарда бұл көмек ресурсы болуға тиіс болса да, жаңартуға қаражат жетіспеуіне байланысты сапасы төмендеуі мүмкін. Көп жағдайда кедей балалар өсетін аудандар қылмысқа толы болады; Америкадағы осындай аудандардың мысалдары – Гарлем және Бронкс. Жас кезіндегі қылмыс пен зорлық-зомбылық баланың білім алу қабілетін 5%-ға дейін төмендетуі мүмкін. Қылмыстық өмір салтын қабылдау осы айналымның салдарына әсерін күшейтеді, өйткені олар көбінесе түрмеге түседі немесе түрлі топтық зорлық-зомбылықта қаза табады.

Дамушы елдер

Дамушы елдерде кедейлік тұзағына көптеген факторлар себеп болуы мүмкін, оның ішінде: несиеге және капитал нарықтарына қол жеткізудің шектеулі болуы, қоршаған ортаның күрт нашарлауы (ауыл шаруашылығы өндірісінің әлеуетін азайтады), сыбайлас жемқорлық, капиталдың елден шығуы, білім беру жүйесінің нашарлығы, аурулардың таралуы, денсаулық сақтаудың жеткіліксіздігі, соғыс және нашар дамыған инфрақұрылым. Джеффри Сакс өзінің «Кедейліктің соңы» атты кітабында кедейлік тұзағын талқылап, оны жоюға бағытталған саясаттар жиынтығын ұсынады. Ол көмек көрсететін агенттіктердің стартап компанияларды қаржыландыратын тәуекелді капиталистер сияқты әрекет етуін ұсынады. Тәуекелді капиталистер, кәсіпорынға инвестиция салуды шешкеннен кейін, оның пайда табуы үшін қажетті соманың жартысы немесе үштен бірін ғана бермейді; егер олар солай істесе, ақшалары ысырап болар еді. Барлығы жоспарланғандай болса, кәсіпорын ақырында пайда әкеледі және тәуекелді капиталист инвестициясынан лайықты үлкен пайда көреді. Сол сияқты, Сакс дамыған елдер Африкаға қажетті көмектің бір бөлігін ғана беріп, кедейлік тұзағынан шығуды күте алмайды деп санайды. Кез келген жаңадан құрылған компания сияқты, дамушы елдер кедейлік тұзағынан құтылу үшін қажетті көмекті (2005 жылы G8 саммитінде уәде етілгенін қоса алғанда) алуы керек. Мәселе мынада, қаржылай қолдау алмаған жаңадан құрылған компаниялар банкротқа ұшырайды, ал Африкада адамдар жеткілікті көмек алмағандықтан көптеп қайтыс болады. Сакс өте кедей адамдардың алты түрлі капиталдан құралатын жетіспеушілігін атап көрсетеді: адам капиталы, бизнес капиталы, инфрақұрылым, табиғи капитал, мемлекеттік институционалдық капитал және білім капиталы. Ол кедейлік тұзағын былай түсіндіреді: кедейлер адам басына шаққандағы капиталдың өте төмен деңгейімен бастайды, содан кейін капиталдың адам басына шаққандағы қатынасы ұрпақтан ұрпаққа төмендегендіктен кедейлік тұзағына түседі. Адам басына шаққандағы капитал мөлшері халық саны капитал жинақталудан жылдам өскенде азаяды. Адам басына шаққандағы табыстың өсуі үшін маңызды сұрақ – таза капитал жинақталуы халық өсімімен бірге өсе ала ма? Сакс жеткілікті шетелдік көмек кедей елдердегі капиталдың жетіспеушілігін толықтыра алады деп санайды, «Егер шетелдік көмек жеткілікті деңгейде болса және ұзаққа созылса, капитал қоры тұрмыстық шаруашылықтарды күнкөріс деңгейінен жоғары көтереді» дейді. Сакс мемлекеттік сектор негізінен адам капиталына (денсаулық сақтау, білім беру, тамақтану), инфрақұрылымға (жолдар, электр энергиясы, су және санитария, қоршаған ортаны қорғау), табиғи капиталға (биологиялық әртүрлілікті және экожүйелерді сақтау), мемлекеттік институционалдық капиталға (тиімді жұмыс істейтін мемлекеттік басқару, сот жүйесі, полиция) және білім капиталының бір бөлігіне (денсаулық сақтау, энергетика, ауыл шаруашылығы, климат, экология саласындағы ғылыми зерттеулер) инвестиция салуға баса назар беруі керек деп есептейді. Сакс бизнес капиталына инвестицияларды жеке секторға қалдырады, ол өсімді қамтамасыз ету үшін қажетті табысты кәсіпорындарды дамыту үшін қаржыландыруды тиімдірек пайдаланады деп санайды. Осы тұрғыдан алғанда, Сакс мемлекеттік институттарды Ростовтың өрлеу моделін бастауға қажетті қоғамдық игіліктерді ұсынуда пайдалы деп санайды, бірақ жеке игіліктерді жеке кәсіпкерлік тиімдірек өндіреді және бөліседі деп санайды. Бұл неоклассикалық экономикада кең таралған көзқарас. Әдебиетте кедейлік тұзағының басқа да түрлері талқыланады, оның ішінде теңізге шығу мүмкіншілігі жоқ және жаман көршілері бар елдер; зорлық-зомбылық қақтығыстарының шеңбері; фермерлер мамандану үшін делдалдарды күтетін, бірақ делдалдар аймақ маманданғаннан кейін күтетін қосалқы тұзақтар; шағын сатушылардың үлкен инвентаризация алу үшін жеткілікті ақша табу үшін аз инвентаризациясы бар жұмыс істейтін капитал тұзақтары; жұмысшылар арнайы дағдыларды қолданатын жұмыстарды күтетін, бірақ фирмалар жұмысшылардың осындай дағдыларды алуын күтетін төмен біліктілік тұзақтары; адамдар жұмыс істеуге тым нашар тамақтанғандықтан, бірақ тұрақты тамаққа қол жеткізуге тым кедей болған тамақтану тұзақтары; және адамдар құмарлық пен құмарлық емес тауарлар арасындағы айырмашылықты ажырата алмайтын, сондықтан олар кедейліктен шығуға көмектесетін құмарлық емес тауарларға инвестиция сала алмайтын мінез-құлық тұзақтары.