Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1990–1994 жылдардағы Руандадағы үкіметтік күштер мен Руанда патриоттық майданы (РПФ) арасындағы қарулы күрес – 1990–1994 жылдардағы азаматтық соғыс.
1990–1994 armed struggle between government forces and Rwandan Patriotic Front (RPF) in Rwanda
the 1990–1994 civil war
Руанда азаматтық соғысы – 1990 жылдың 1 қазанынан 1994 жылдың 18 шілдесіне дейін Руанданың үкіметін білдіретін Руанда қарулы күштері мен Руанда патриоттық майданы (РПФ) арасындағы кең ауқымды азаматтық соғыс. Соғыс Руанда халқының арасындағы хуту және тутси топтары арасындағы ұзаққа созылған даудың нәтижесі болды. 1959–1962 жылдардағы төңкеріс тутси монархиясын хутулар басқарған республикамен алмастырды, бұл 336 000-нан астам тутсиді көрші елдерге қашуға мәжбүр етті. Осы босқындардың бір тобы Угандада Фред Рвигема мен Пол Кагаме басшылығымен 1980 жылдардың соңында соғысқа дайын әскерге айналған РПФ-ті құрды. Соғыс 1990 жылдың 1 қазанында РПФ Руанданың солтүстік-шығысына басып кірген кезде басталды. Рвигема екінші күні шайқаста қаза тапқандықтан, олар ауыр соққыға ұшырады. Француз әскерлерінің көмегімен Руанда армиясы басымдыққа ие болды және РПФ қазан айының соңына қарай жеңіліске ұшырады. Шабуыл кезінде АҚШ-та болған Кагаме командирлік ету үшін оралды. Ол бірнеше ай бойы әскерлерін Вирунга тауларына қайтарды, содан кейін қайта шабуылдады. РПФ партизандық соғыс бастады, ол 1992 жылдың ортасына дейін екі тараптың да басымдыққа ие бола алмауымен жалғасты. Президент Ювенал Хабиариманаға қарсы наразылық толқындары РПФ және отандық оппозициялық партиялармен бейбіт келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. 1993 жылдың басындағы келісімге қарсы экстремистердің бұзушылықтары мен РПФ-тің жаңа шабуылдарына қарамастан, келіссөздер 1993 жылдың тамызында Аруша келісімдеріне қол қоюмен аяқталды. Келісімдердің шарттары біртіндеп іске асырылды, соның нәтижесінде РПФ әскерлері Кигалидегі кешенге орналастырылды және БҰҰ-ның Руандаға көмек миссиясы (ЮНАМИР) елге жіберілді. Хуту билігі қозғалысы үнемі күшейіп, тутсилерді жоюдың «соңғы шешімін» жоспарлады. Бұл жоспар 1994 жылдың 6 сәуірінде президент Хабиаримананың қазасынан кейін іске асырылды. Жүз күннің ішінде 500 000-нан 1 000 000-ға дейін тутсилер мен орташа хутулар Руанда геноцидінде қаза тапты. РПФ азаматтық соғысты дереу қайта бастады. Олар қалаларды қоршап, азық-түлік жеткізу жолдарын кесіп, аумақтарды басып алды. Маусымның ортасында олар астана Кигалиді қоршап алды және 4 шілдеде басып алды. Соғыс сол айда РПФ уақытша үкіметтің соңғы аумағын басып алғанда аяқталды, үкімет пен геноцид жасаушыларды Заирге қуды. Жеңімпаз РПФ елді бақылауға алды, Пол Кагаме де-факто басшы болды. Кагаме 1994 жылдан вице-президент, 2000 жылдан президент болды. РПФ елдің инфрақұрылымын және экономикасын қайта жаңғырту, геноцид жасағандарды сотқа тарту және хуту мен тутси арасындағы келісімді нығайту бағдарламасын бастады. 1996 жылы РПФ басқаратын Руанда үкіметі бұрынғы режимнің көшпелі басшылары мен миллиондаған хуту босқындарына пана берген Заирдегі босқындар лагерлеріне қарсы шабуыл жасады. Бұл әрекет Бірінші Конго соғысын бастарды, ол ұзақ жылдар бойы диктатор болған президент Мобуту Сесе Секоны биліктен құлатты. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін Кагаме және РПФ Руандадағы басым саяси күш болып қала береді.
The Rwandan Civil War was a large scale civil war in Rwanda which was fought between the Rwandan Armed Forces, representing the country's government, and the rebel Rwandan Patriotic Front (RPF) from 1October 1990 to 18 July 1994. The war arose from the long running dispute between the Hutu and Tutsi groups within the Rwandan population. A 1959–1962 revolution had replaced the Tutsi monarchy with a Hutu led republic, forcing more than 336,000 Tutsi to seek refuge in neighbouring countries. A group of these refugees in Uganda founded the RPF which, under the leadership of Fred Rwigyema and Paul Kagame, became a battle ready army by the late 1980s. The war began on 1 October 1990, when the RPF invaded north eastern Rwanda, advancing into the country. They suffered a major setback when Rwigyema was killed in action on the second day. The Rwandan Army, assisted by troops from France, gained the upper hand and the RPF were largely defeated by the end of October. Kagame, who had been in the United States during the invasion, returned to take command. He withdrew troops to the Virunga Mountains for several months before attacking again. The RPF began a guerrilla war, which continued until mid 1992 with neither side able to gain the upper hand. A series of protests forced Rwandan President Juvénal Habyarimana to begin peace negotiations with the RPF and domestic opposition parties. Despite disruption and killings by Hutu Power, a group of extremists opposed to any deal, and a fresh RPF offensive in early 1993, the negotiations were successfully concluded with the signing of the Arusha Accords in August 1993. An uneasy peace followed, during which the terms of the accords were gradually implemented. RPF troops were deployed to a compound in Kigali and the peace keeping United Nations Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR) was sent to the country. The Hutu Power movement was steadily gaining influence and planned a "final solution" to exterminate the Tutsi. This plan was put into action following the assassination of President Habyarimana on 6April 1994. Over the course of about a hundred days, between 500,000 and 1,000,000 Tutsi and moderate Hutu were killed in the Rwandan genocide. The RPF quickly resumed the civil war. They captured territory steadily, encircling cities and cutting off supply routes. By mid June they had surrounded the capital, Kigali, and on 4July they seized it. The war ended later that month when the RPF captured the last territory held by the interim government, forcing the government and genocidaires into Zaire. The victorious RPF assumed control of the country, with Paul Kagame as de facto leader. Kagame served as vice president from 1994 and as president from 2000. The RPF began a programme of rebuilding the infrastructure and economy of the country, bringing genocide perpetrators to trial, and promoting reconciliation between Hutu and Tutsi. In 1996 the RPF led Rwandan Government launched an offensive against refugee camps in Zaire, home to exiled leaders of the former regime and millions of Hutu refugees. This action started the First Congo War, which removed long time dictator President Mobutu Sese Seko from power. as of 2024, Kagame and the RPF remain the dominant political force in Rwanda.
Тәуелсіздікке дейінгі Руанда және хуту, тутси және тва халықтарының шығу тегі
Руанданың қазіргі аумағында ең ерте тұрғандар Тва тайпасы болды, олар б.з.б. 8000-3000 жылдар аралығында осы аймаққа қоныстанған, көшпелі аңшы-жинаушылар еді және бүгінгі күнге дейін Руандада қоныс тепкен. Б.з.б. 700-1500 жылдар аралығында банту тайпалары аймаққа көшіп келіп, егіншілік үшін ормандық жерлерді тазарта бастады. Орманды мекендеген Тва тайпасы жерлерінің көп бөлігін жоғалтып, таудың беткейлеріне көшіп кетті. Тарихшылар банту тайпаларының қоныс аударуына қатысты бірнеше теория ұсынады. Бір теория бойынша, алғашқы қоныс аударушылар хутулар болған, ал тутсилер кейіннен келіп, Африка мүйізінен шыққан болуы мүмкін, ерекше нәсілдік топты құрады. Басқа теорияға сәйкес, қоныс аудару баяу және тұрақты болды, келе жатқан топтар жаулап алудың орнына, қолдағы қоғамға бірікті. Осы теория бойынша, хуту және тутси – нәсілдік емес, кейінірек пайда болған әлеуметтік топтар. Халық алдымен руларға (убуко), ал 1700 жылға қарай шамамен сегіз патшалыққа бірікті. Тутси Нигиния руының басқаруындағы Руанда патшалығы 18 ғасырдың ортасынан бастап үстемдік құрды, жаулап алу және ассимиляция арқылы кеңейді. Ол Кигели Рвабугиринің 1853-1895 жылдардағы билігі кезінде ең үлкен аумақты қамтыды. Рвабугири патшалықты батысқа және солтүстікке қарай кеңейтті, сондай-ақ хуту және тутси халықтары арасындағы жікке себеп болған әкімшілік реформаларды бастады. Бұл реформаларға, хутулардың тартып алынған жерлерін қайтару үшін міндетті еңбекке тартылуы (убуретва) және тутсилердің хуту немесе тутси клиенттеріне экономикалық және жеке қызмет үшін мал беруі (убухаке) жүйелері кірді. 1884 жылғы Берлин конференциясы бойынша Руанда мен көршілес Бурунди Германияға берілді, ал Германия 1897 жылы корольмен одақ құрып, аймақта бекінді. Германияның саясаты Руанда монархиясы арқылы билік жүргізуді қамтамасыз ету болды, бұл аз еуропалық әскерлермен отарлауға мүмкіндік берді. Колонизаторлар тутсилерді эфиопиялық көшпенділер деп есептеп, әкімшілік лауазымдарға тағайындағанда хутуларға қарағанда оларға артықшылық берді. Руанда королі немістерді құттап, олардың әскери күшін өзінің билігін нығайту және патшалықты кеңейту үшін пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгия әскерлері Руанда мен Бурундиді бақылауға алды, ал 1926 жылдан бастап тікелей отарлау саясатын жүргізді. Бельгиялық әкімшілік, католик дін қызметкерлерімен бірлесіп, жергілікті экономиканы жаңғыртты. Олар сондай-ақ салықтарды арттырып, халықты міндетті еңбекке тартты. Тутсилердің үстемдігі Бельгияның екі монархияны қолдауы арқасында сақталды, хутулар құқықтарынан айырылды. 1935 жылы Бельгия әр адамды тутси, хуту, тва немесе натурализацияланған деп жіктеуге арналған жеке куәліктерді енгізді. Бұрын бай хутулар құрметті тутсилер болуға мүмкіндік алған, бірақ жеке куәліктер топтар арасында еркін қозғалуға кедергі келтірді.
The earliest inhabitants of what is now Rwanda were the Twa, aboriginal pygmy hunter gatherers who settled in the area between 8000 BC and 3000 BC and remain in Rwanda today. Between 700 BC and 1500 AD, Bantu groups migrated into the region and began to clear forest land for agriculture. The forest dwelling Twa lost much of their land and moved to the slopes of mountains. Historians have several theories regarding the Bantu migrations. One theory is that the first settlers were Hutu, and the Tutsi migrated later and formed a distinct racial group, possibly originating from the Horn of Africa. An alternative theory is that the migration was slow and steady, with incoming groups integrating into rather than conquering the existing society. Under this theory, the Hutu and Tutsi are a later class, rather than racial, distinction. The population coalesced, first into clans (ubwoko) and into around eight kingdoms by 1700. The Kingdom of Rwanda, ruled by the Tutsi Nyiginya clan, became dominant from the mid eighteenth century, expanding through conquest and assimilation. It achieved its greatest extent under the reign of Kigeli Rwabugiri in 1853–1895. Rwabugiri expanded the kingdom west and north, and initiated administrative reforms which caused a rift to grow between the Hutu and Tutsi populations. These included uburetwa, a system of forced labour which Hutu had to perform to regain access to land seized from them, and ubuhake, under which Tutsi patrons ceded cattle to Hutu or Tutsi clients in exchange for economic and personal service. Rwanda and neighbouring Burundi were assigned to Germany by the Berlin Conference of 1884, and Germany established a presence in 1897 with the formation of an alliance with the King. German policy was to rule through the Rwandan monarchy, enabling colonisation with fewer European troops. The colonists favoured the Tutsi over the Hutu when assigning administrative roles, believing them to be migrants from Ethiopia and racially superior. The Rwandan King welcomed the Germans, and used their military strength to reinforce his rule and expand the kingdom. Belgian forces took control of Rwanda and Burundi during World War I, and from 1926 began a policy of more direct colonial rule. The Belgian administration, in conjunction with Catholic clerics, modernised the local economy. They also increased taxes and imposed forced labour on the population. Tutsi supremacy remained, reinforced by Belgian support of two monarchies, leaving the Hutu disenfranchised. In 1935, Belgium introduced identity cards classifying each individual as Tutsi, Hutu, Twa, or Naturalised. It had previously been possible for wealthy Hutu to become honorary Tutsi, but the identity cards prevented further movement between the groups.
Революция, тутсилердің жер аударылуы және хутулар республикасы
1945 жылдан кейін хуту қарсы элитасы қалыптасты, ол билікті тутсилерден хутуларға беруді талап етті. Тутси басшылығы өз талаптары бойынша жедел тәуелсіздік алу үшін келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ бельгиялықтар енді оларды қолдамайтынын білді. Католик шіркеуінде де бір уақытта өзгеріс болды, Руанда шіркеуінің алғашқы кезеңіндегі көрнекті консерваторлар жұмысшы табынан шыққан жас дін қызметкерлерімен ауыстырылды. Олардың көп бөлігі фламандтық бельгиялықтар еді, валлондықтар емес, және хутулардың қиын жағдайына көңіл бөлді. 1959 жылдың қараша айында хутулар тутси белсенділерінің шабуылында хутулардың кіші басшысы қаза болды деген жалған хабардан кейін тутсилердің үйлеріне шабуыл жасап, өртеуді бастады. Зорлық-зомбылық жылдамдап бүкіл елге тарады, бұл Руанда революциясының басталуы болды. Патша мен тутси саясаткерлері билікті басып алу және хутулар мен бельгиялықтарды ығыстыру үшін қарсы шабуылға көшті, бірақ колониялық губернатор шақырған бельгиялық полковник Гай Логист оларды тоқтатты. Логист заң мен тәртіпті қалпына келтіріп, хуту элитасын қолдау және қорғау бағдарламасын бастады. Ол көптеген тутси басшыларын хутулармен ауыстырды және Кигели V патшаны эмиграцияға мәжбүр етті. Логист пен хуту көшбасшысы Грегуар Каибанда 1961 жылы елді автономиялы республика деп жариялады, ал ол 1962 жылы тәуелсіздік алды. 1964 жылға дейін 336 000-нан астам тутси хутулардың тазалауынан қашу үшін Руанданы тастап кетті, көбінесе көршілес Бурунди, Уганда, Танзания және Заир елдеріне. Көшіп кеткен тутсилердің көп бөлігі қабылдаған елдерде босқындар ретінде өмір сүрді және Руандаға оралуға тырысты. Кейбіреулері Руанданың жаңа үкіметін қолдады, ал басқалары қарулы топтар құрып, Руандаға шабуыл жасады, олардың ең ірісі 1963 жылы Кигалиге жақын жерге жетті. Бұл топтар киньяруанда тілінде иньензи (тарақандар) деп аталды. Тарихшылар осы термиттің шығу тегін білмейді, мүмкін бүлікшілердің өзі ойлап тапқан, атау олардың көбінесе түнде шабуыл жасағанын көрсетеді. Иньензи атауы 1990 жылдары тутсилерді қаралау үшін хутулардың радикалы қолданған өте қорлаушы термин ретінде қайта пайда болды. 1960 жылдардағы иньензи шабуылдары нашар жабдықталған және ұйымдастырылмаған, ал үкімет оларды жеңді. Соңғы маңызды шабуыл Бурундиден 1963 жылдың желтоқсанында үмітсіздікпен жасалды, бірақ нашар жоспарлау мен жабдықтың жетіспеуіне байланысты сәтсіз аяқталды. Үкімет бұл шабуылға Руандадағы шамамен 10 000 тутсиді өлтіру арқылы жауап берді. Каибанда келесі он жыл бойы хуту республикасына төрағалық етті, революцияға дейінгі феодалдық монархияға ұқсас автократиялық билікті орнатты. 1973 жылы хуту армиясының офицері Жювенал Хабиаримана төңкеріс жасап, Каибанданы құлатты. Ол 1975 жылы Демократия және даму үшін ұлттық-республикалық қозғалысын (MRND) құрды және 1978 жылғы референдумнан кейін жаңа конституцияны жариялады, елді барлық азамат MRND-ге мүше болуы тиіс бір партиялық мемлекет етіп бекітті. Хабиаримананың кезінде тутсилерге қарсы кемсітушілік жалғасты, бірақ ел экономикалық өркендеуге қол жеткізді және тутсилерге қарсы зорлық-зомбылық азайды. 1980 жылдардың соңында кофе бағасының құлдырауы Руанданың бай элитасының табысын жоғалтып, билік үшін саяси күреске және шетелдік көмекке қол жеткізуге себеп болды. Бірінші ханым Агата Хабиаримананың отбасы, аказу деп белгілі, осы күресте басты жеңімпаз болды. Отбасы президенттің отбасынан гөрі көбірек құрметке ие болды, өйткені олар 19 ғасырда Гисени маңындағы тәуелсіз мемлекеттердің бірін басқарған. Сондықтан Хабиаримана солтүстік-батыстағы халықты бақылауда оларға сүйенді. Аказулар оны өздерінің пайдасына пайдаланды, ал Хабиаримана оларсыз билік ете алмады. Экономикалық жағдай Хабиаримананы ұлттық бюджетті күрт қысқартуға мәжбүр етті, бұл азаматтық наразылықтарға әкелді. Француз президенті Франсуа Миттеранның кеңесі бойынша Хабиаримана көппартиялық саясатқа бейімділігін жариялады, бірақ оны іске асыру үшін ешқандай қадам жасаған жоқ. Студенттік наразылықтар орын алып, 1990 жылдың соңында ел дағдарысқа ұшырады.
After 1945, a Hutu counter elite developed, demanding the transfer of power from Tutsi to Hutu. The Tutsi leadership responded by trying to negotiate a speedy independence on their terms but found that the Belgians no longer supported them. There was a simultaneous shift in the Catholic Church, with prominent conservative figures in the early Rwandan church replaced by younger clergy of working class origin. Of these, a greater proportion were Flemish rather than Walloon Belgians and sympathised with the plight of the Hutu. In November 1959, the Hutu began a series of riots and arson attacks on Tutsi homes, following false rumours of the death of a Hutu sub chief in an assault by Tutsi activists. Violence quickly spread across the whole country, beginning the Rwandan Revolution. The King and Tutsi politicians launched a counter attack in an attempt to seize power and ostracise the Hutu and Belgians, but were thwarted by Belgian Colonel Guy Logiest, who was brought in by the colonial Governor. Logiest re established law and order and began a programme of overt promotion and protection of the Hutu elite. He replaced many Tutsi chiefs with Hutu and effectively forced King KigeliV into exile. Logiest and Hutu leader Grégoire Kayibanda declared the country an autonomous republic in 1961 and it became independent in 1962. More than 336,000 Tutsi left Rwanda by 1964 to escape the Hutu purges, mostly to the neighbouring countries of Burundi, Uganda, Tanzania and Zaire. Many of the Tutsi exiles lived as refugees in their host countries, and sought to return to Rwanda. Some supported the new Rwandan Government, but others formed armed groups and launched attacks on Rwanda, the largest of which advanced close to Kigali in 1963. These groups were known in Kinyarwanda as the inyenzi (cockroaches). Historians do not know the origin of this termit is possible the rebels coined it themselves, the name reflecting that they generally attacked at night. The inyenzi label resurfaced in the 1990s as a highly derogatory term for the Tutsi, used by Hutu hardliners to dehumanise them. The inyenzi attacks of the 1960s were poorly equipped and organised and the government defeated them. The last significant attack was made in desperation from Burundi in December 1963 but failed due to bad planning and lack of equipment. The government responded to this attack with the slaughter of an estimated 10,000 Tutsi within Rwanda. Kayibanda presided over a Hutu republic for the next decade, imposing an autocratic rule similar to the pre revolution feudal monarchy. In 1973 Hutu army officer Juvénal Habyarimana toppled Kayibanda in a coup. He founded the National Republican Movement for Democracy and Development (MRND) party in 1975, and promulgated a new constitution following a 1978 referendum, making the country a one party state in which every citizen had to belong to the MRND. Anti Tutsi discrimination continued under Habyarimana but the country enjoyed greater economic prosperity and reduced anti Tutsi violence. A coffee price collapse in the late 1980s caused a loss of income for Rwanda's wealthy elite, precipitating a political fight for power and access to foreign aid receipts. The family of first lady Agathe Habyarimana, known as the akazu, were the principal winners in this fight. The family had a more respected lineage than that of the President, having ruled one of the independent states near Gisenyi in the nineteenth century. Habyarimana therefore relied on them in controlling the population of the north west. The akazu exploited this to their advantage, and Habyarimana was increasingly unable to rule without them. The economic situation forced Habyarimana to greatly reduce the national budget, which led to civil unrest. On the advice of French president François Mitterrand, Habyarimana declared a commitment to multi party politics but took no action to bring this about. Student protests followed and by late 1990 the country was in crisis.
РПФ құрастыру және соғысқа дайындық
Руандалық патриоттық майдан (РПМ) 1979 жылы Угандада құрылды. Алғашқыда ол Руандалық босқындардың әл-ауқатын қамтамасыз ету қауымдастығы, ал 1980 жылдан бастап Руандалық ұлттық біріктік альянсы (РУБА) деп аталды. Ол Уганда президенті Милтон Оботе режимінің тутси босқындарын қудалауы мен кемсітуіне жауап ретінде құрылды. Оботе руандалықтарды өзінің ізашары Иди Аминмен бірлесіп, үйлерді басып алып, Аминнен қашқан ұгандалықтардың малын ұрлады деп айыптады. Осы уақытта тутсилер Фред Рвигема мен Пол Кагаме Йовери Мусевенидің Ұлттық құтқару майданына (ҰҚМ) қосылды. Мусевени 1979 жылы Аминге қарсы күресте Оботемен бірге болды, бірақ 1980 жылғы жалпы сайлауда Оботенің даулы жеңісінен кейін үкіметтен шықты. Рвигема мен Кагамемен бірге ол жаңа көтерілісші армияны – Ұлттық қарсылық армиясын (ҰҚА) құрды. ҰҚА-ның мақсаты Оботенің үкіметін құлату болды, бұл Уганда Буш соғысы деп аталды. Президент Оботе өзінің президенттік өкіметінің барлық кезеңінде руандалық босқындарға жаулы болды, ал 1981 жылы РУБА елден кетуге мәжбүр болып, Кенияның Найроби қаласына көшті. 1982 жылы Оботенің өкілеттігімен Анколе аймағындағы жергілікті аудандық кеңестер босқындарды үйлерінен шығарып, лагерьлерге орналастыруды талап ететін хабарламалар шығарды. Бұл қуғын-сүргінді Анколе жастары жасады. Көптеген босқындар Руанда шекарасын кесіп өтуге тырысты, бірақ Хабиаримана режимі оларды оқшауланған лагерьлерге жауып, одан әрі көшіп кетуді болдырмау үшін шекараны жапты. Мемлекетсіздік қаупіне тап болған Угандадағы көптеген тутси босқындары Мусевенидің ҰҚА-сына қосылуды жөн көрді. 1986 жылы ҰҚА 14 000 сарбаздан тұратын күшпен Кампаланы басып алды, оның ішінде 500 руандалық болды және жаңа үкімет құрды. Мусевени президент болып сайланғаннан кейін ол Кагаме мен Рвигеманы жаңа Уганда армиясының жоғары офицерлері етіп тағайындады. Буш соғысының тәжірибесі Рвигема мен Кагамеге Руандаға шабуыл жасауды ойлауға, босқындардың үйлеріне оралуына мүмкіндік беруді мақсат етті. Әскерлік міндеттерін орындаумен қатар, екеуі де армия қатарында руандалық тутси босқындарынан құпия желі құруды бастады, оны мұндай шабуылдың ядросы ретінде пайдалануды жоспарлады. Босқындарды қолдайтын Мусевени билікке келгеннен кейін РУБА Кампалаға оралды. 1987 жылғы съезде ол өзін Руандалық патриоттық майдан деп атады және босқындарды Руандаға қайтаруға барлық жолдармен міндеттенді. 1988 жылы РПМ-дегі басшылық дағдарысы Фред Рвигеманы ұйымға араласуға және оны басқаруға итермеледі, ол Питер Байингананы РПМ президенті ретінде ауыстырды. Кагаме және Рвигеманың руандалық серіктерінің басқа да жоғары лауазымды мүшелері ҰҚА-ға қосылды, Кагаме вице-президенттікке ие болды. Байингана екінші вице-президент болып қалды, бірақ басшылықты жоғалтуына ренжіді. Байингана мен оның жақтастары 1989 жылдың соңында Рвигеманың қолдауысыз соғысты басып кіруге тырысты, бірақ Руанда армиясы оны тез арада кері қайтарды. Руанда президенті Хабиаримана Уганда армиясында тутсилердің саны артып келе жатқанын білген және бұл мәселе бойынша президент Мусевениге өтініш жасады. Сонымен қатар, ҰҚА-дағы көптеген ұгандалық және баганда офицерлері Мусевениді руандалық босқындарды жоғары лауазымдарға тағайындағаны үшін сынады. Сондықтан ол 1989 жылы Кагаме мен Рвигеманы төмендетті. Олар де-факто жоғары офицерлер болып қалды, бірақ ресми мәртебедегі өзгеріс және Уганда армиясының ресурстарына қол жеткізу мүмкіндігін жоғалту оларды Руандаға шабуыл жасау жоспарларын жеделдетуге мәжбүр етті. 1990 жылы оңтүстік-батыс Угандада Угандалық шаруалар мен олардың жерлерін басып алғандар арасындағы дау, олардың көпшілігі руандалықтар болды, бұл жергілікті тұрғындар туралы кеңірек пікірталасқа әкеліп соқты және ақырында барлық руандалық босқындарды азамат емес деп атауға әкелді. Өздерінің жағдайының қауіптілігін, Угандадан қашуға барған босқындардың жаңаруымен және Руанданың ішкі аренасындағы тұрақсыздықпен байланысты мүмкіндіктерді түсінген Рвигема мен Кагаме 1990 жылдың ортасында шабуыл жасау жоспарларын дереу жүзеге асыруға шешім қабылдады. Президент Мусевени жоспарланған шабуыл туралы білгенімен, оны ашық қолдамаған болуы мүмкін. 1990 жылдың ортасында Мусевени Рвигеманы АҚШ-тағы Форт-Левенворттағы Командалық және Бас штаб колледжінде офицерлік оқу курсына қатысуға бұйрық берді, сондай-ақ армиядағы басқа да руандалық аға офицерлерге шетелге жіберілуді жоспарлады. Бұл РПМ-нің Руандаға шабуылдау қаупін азайтуға бағытталған тактика болған болуы мүмкін. Екі күнге сосқан талқыдан кейін Рвигема Мусевениді армиядағы жылдарлық қызметтен кейін ол демалысқа мұқтаж екенін көндірді және Угандада қалуға рұқсат алды. Мусевени содан кейін Кагамеге оның орнына баруға бұйрық берді. РПМ басшылығы оның соғыстың басынан қалуына күдік тудырмау үшін оның баруына рұқсат берді.
The organisation which became the Rwandan Patriotic Front (RPF) was founded in 1979 in Uganda. It was initially known as the Rwandan Refugees Welfare Association and then from 1980 as the Rwandan Alliance for National Unity (RANU). It formed in response to persecution and discrimination against the Tutsi refugees by the regime of Ugandan President Milton Obote. Obote accused the Rwandans of collaboration with his predecessor, Idi Amin, including occupying the homes and stealing the cattle of Ugandans who had fled from Amin. Meanwhile, Tutsi refugees Fred Rwigyema and Paul Kagame had joined Yoweri Museveni's rebel Front for National Salvation (FRONASA). Museveni fought alongside Obote to defeat Amin in 1979 but withdrew from the government following Obote's disputed victory in the 1980 general election. With Rwigyema and Kagame he formed a new rebel army, the National Resistance Army (NRA). The NRA's goal was to overthrow Obote's government, in what became known as the Ugandan Bush War. President Obote remained hostile to the Rwandan refugees throughout his presidency and RANU was forced into exile in 1981, relocating to Nairobi in Kenya. In 1982, with the authority of Obote, local district councils in the Ankole region issued notices requiring refugees to be evicted from their homes and settled in camps. These evictions were violently implemented by Ankole youth militia. Many displaced Rwandans attempted to cross the border to Rwanda, but the Habyarimana regime confined them to isolated camps and closed the border to prevent further migration. Faced with the threat of statelessness, many more Tutsi refugees in Uganda chose to join Museveni's NRA. In 1986, the NRA captured Kampala with a force of 14,000 soldiers, including 500 Rwandans, and formed a new government. After Museveni was inaugurated as president he appointed Kagame and Rwigyema as senior officers in the new Ugandan army. The experience of the Bush War inspired Rwigyema and Kagame to consider an attack against Rwanda, with the goal of allowing the refugees to return home. As well as fulfilling their army duties, the pair began building a covert network of Rwandan Tutsi refugees within the army's ranks, intended as the nucleus for such an attack. With the pro refugee Museveni in power, RANU was able to move back to Kampala. At its 1987 convention it renamed itself to the Rwandan Patriotic Front and it too committed to returning the refugees to Rwanda by any means possible. In 1988, a leadership crisis within the RPF prompted Fred Rwigyema to intervene in the organisation and take control, replacing Peter Bayingana as RPF president. Kagame and other senior members of Rwigyema's Rwandan entourage within the NRA also joined, Kagame assuming the vice presidency. Bayingana remained as the other vice president but resented the loss of the leadership. Bayingana and his supporters attempted to start the war with an invasion in late 1989 without the support of Rwigyema, but this was quickly repelled by the Rwandan Army. Rwandan President Habyarimana was aware of the increasing number of Tutsi exiles in the Ugandan Army and made representations to President Museveni on the matter. At the same time many native Ugandans and Baganda officers in the NRA began criticising Museveni over his appointment of Rwandan refugees to senior positions. He therefore demoted Kagame and Rwigyema in 1989. They remained de facto senior officers but the change in official status, and the possibility that they might lose access to the resources of the Ugandan military, caused them to accelerate their plans to invade Rwanda. In 1990 a dispute in south western Uganda between Ugandan ranch owners and squatters on their land, many of whom were Rwandans, led to a wider debate on indigeneity and eventually to the explicit labeling of all Rwandan refugees as non citizens. Realising the precariousness of their own positions, the opportunity afforded by both the renewed drive of refugees to leave Uganda, and the instability on the Rwandan domestic scene, Rwigyema and Kagame decided in mid 1990 to effect their invasion plans immediately. It is likely President Museveni knew of the planned invasion but did not explicitly support it. In mid 1990 Museveni ordered Rwigyema to attend an officer training course at the Command and General Staff College in Fort Leavenworth in the United States, and was also planning overseas deployments for other senior Rwandans in the army. This may have been a tactic to reduce the threat of an RPF invasion of Rwanda. After two days of discussion Rwigyema persuaded Museveni that following years of army duty he needed a break and was allowed to remain in Uganda. Museveni then ordered Kagame to attend instead. The RPF leadership allowed him to go, to avoid suspicion, even though it meant his missing the beginning of the war.
1990 жылғы Рвигеманың басып кіруі мен өлімі
1 қазан күні 1990 жылы елу RPF көтерілісшісі Уганда армиясының бекеттерінен дезертирлік жасап, Угандадан Руандаға шекараны кесіп өтті, Кагитумба шекара бекетінде руандалық кедендік күзетшіні өлтіріп, қалғандарын қашуға мәжбүр етті. Олардың ізінен Уганда Ұлттық армиясының формасын киген және ұрланған Уганда қару-жарағын, соның ішінде автоматтары, автокөліктік зеңбіректер, минометтер және советтік BM-21 көп шоқпорлы реактивтік жүйелерін алып келген жүздеген көтерілісшілер ерді. RPF есебі бойынша, Уганда армиясының 4000 руандалық сарбазының шамамен 2500-і басқыншылыққа қатысты, олармен бірге 800 азамат, оның ішінде медициналық қызметкерлер мен хабаршылар болды. Уганда президенті Ювери Мусевени мен Руанда президенті Хабиаримана Нью-Йоркте Біріккен Ұлттар Ұйымының балаларға арналған Дүниежүзілік саммитіне қатысты. Соғыс басталған алғашқы күндері RPF оңтүстікке қарай Габироға жылды. Хабиаримана үкіметі үшін күрескен Руанда Қарулы Күштерінің қарсыластары сандар бойынша басымдыққа ие болды, 5200 сарбазы болды және Франциядан жеткізілген бронетранспортерлер мен тікұшақтары болды, бірақ RPF күтпеген шабуылдан пайдаланды. Уганда үкіметі батыс Угандада кезеңдік тексеру бекеттерін құрып, көтерілісшілердің Угандаға қайтуына кедергі келтірді. 2 қазанда RPF жетекшісі Фред Рвигема басына оқ тиіп, қаза тапты. Рвигеманың өліміне байланысты мән-жайлар даулы; Кагаме үкіметінің ресми тұжырымы және тарихшы Жерар Прунье 1995 жылғы кітабында айтқандай, Рвигема қасақана оқтан өлген. 2009 жылғы «Африканың дүниежүзілік соғысы» кітабында Прунье Рвигеманың тактикалық даудан кейін өзінің орынбасары Питер Байинганадан өлгенін айтады. Бұл мәліметке сәйкес, Рвигема Кигалиге шабуыл жасамас бұрын Руандадағы хутуларды жеңу үшін баяу әрекет ету қажеттігін түсінген, ал Байингана мен оның әріптесі Крис Буньензизи билікке мүмкіндігінше тезірек ие болу үшін күшті және жылдам соққы беруді қалаған. Дау қызу болып, Байингана Рвигеманы өлтірді. Тағы бір жоғары лауазымды RPF офицері Стивен Ндугута осы оқиғаға куә болып, президент Мусевениге хабарлады; Мусевени өзінің інісі Салим Салехті тергеуге жіберді, ал Салех Байингана мен Буньензизиді тұтқындауға және ақырында өлім жазасын беруге бұйрық берді. RPF шабуылы туралы жаңалықтар тарағаннан кейін Хабиаримана Франциядан көмек сұрады. Франция президентінің ұлы Жан Кристоф Миттеран үкіметтің Африкалық бөлімінің басшысы болды және әскер жіберуге уәде берді. 4 қазан күні түнде Кигалиде атыс естілді, бұл шабуылды руандалық билік француздықтарды режимнің қауіпті екеніне сендіру үшін жасады деп есептелді. Нәтижесінде келесі күні 600 француз сарбазы Руандаға келді, бұл бастапқыда уәделенгеннен екі есе көп. Француз операциясы «Норойт» деп аталды және оның ресми мақсаты француз азаматтарын қорғау болды. Шындығында, миссия Хабиаримананың режимін қолдау болды және француз парашютшілері дереу астанаға және Кигали халықаралық әуежайына RPF-тің жолын кесу үшін позициялар құрды. Бельгия мен Заир де қазан айының басында Кигалиге әскерлерін жіберді. Бельгия әскерлері негізінен Руандада тұратын ел азаматтарын қорғау үшін орналастырылды, бірақ бірнеше күннен кейін олар қауіпсіз екені анық болды. Оның орнына, Хабиаримана режимі қасақана тұтқындаулар мен қырғындар жасағаны және соғыстың түпкі себептерін шешпегені туралы хабарлар Брюссельге жеткенде, бұл жұмылдыру саяси дау тудырды. Бұл мәселеге байланысты ішкі дау-дамайлардың күшейіп жатқанын және бейбітшілікке қол жеткізудің перспективасы болмағандықтан, Бельгия үкіметі қараша айының басында әскерлерін кері қайтарып алды. Бельгия Хабиаримана үкіметін әскери жағынан қолдамады. Заир президенті Мобуту Сесе Секоның үлесі элиталық арнайы президенттік дивизиядан (DSP) бірнеше жүз сарбазды жіберу болды. Француздардан айырмашылығы, Заир әскерлері тікелей майданға шығып, RPF-пен күресуге кірісті, бірақ олардың тәртібі нашар болды. Заир сарбаздары елдің солтүстігінде руандалық азаматтарды зорлап, үйлерін тонады, бұл Хабиаримананы оларды келгеннен кейін бір апта ішінде Заирге қайтаруға мәжбүр етті. Француз көмегімен және Рвигеманың өлімінен кейін RPF-тің моральдық құлдырауынан пайдаланып, Руанда армиясы үлкен тактикалық артықшылыққа ие болды. Қазан айының соңында олар RPF басып алған жерлерді қайтарып алды және көтерілісшілерді Уганда шекарасына дейін итеріп жіберді. Көптеген сарбаздар дезертирлік жасады, кейбіреулері Угандаға қайтып өтті, ал басқалары Акагера Ұлттық саябағында жасырынып қалды. Хабиаримана RPF-тің Уганда үкіметімен жабдықталғанын, Кампалада топ үшін «артық басқару орталығын» құрғанын және басқыншылықты «бастап бергенін» айыптады. Руанда үкіметі 30 қазан күні соғыс аяқталғанын жариялады. Руанда үкіметі 4 қазан күні Кигалиге жасалған шабуылды 8000-нен астам, көбінесе тутси саяси оппозициясының қасақана тұтқындалуының желегі ретінде пайдаланды. Тутсилерге күдікпен қарау көбейді; Radio Rwanda этникалық жекқұрышқа шақырып, 11 қазан күні Гисени провинциясының Кибилира коммунасында жергілікті билік органдары 383 тутсиді өлтірген қырғынды ұйымдастырды. Бургомастер мен супрефект қызметтерінен босатылып, түрмеге жабылды, бірақ көп ұзамай босатылды. Бұл соңғы жиырма жылда тутсилерге қарсы жаппай қырғын жасалған алғашқы рет болды, өйткені Хабиаримана режимі кезеңінде тутсилерге қарсы зорлық-зомбылық тек аз деңгейде болды.
On 1 October 1990 fifty RPF rebels deserted their Ugandan Army posts and crossed the border from Uganda into Rwanda, killing a Rwandan customs guard at the Kagitumba border post and forcing others to flee. They were followed by hundreds more rebels, dressed in the uniforms of the Ugandan national army and carrying stolen Ugandan weaponry, including machine guns, autocannons, mortars, and Soviet BM 21 multiple rocket launchers. According to RPF estimates, around 2,500 of the Ugandan Army's 4,000 Rwandan soldiers took part in the invasion, accompanied by 800 civilians, including medical staff and messengers. Both President Yoweri Museveni of Uganda and President Habyarimana of Rwanda were in New York City attending the United Nations World Summit for Children. In the first few days of fighting, the RPF advanced south to Gabiro. Their Rwandan Armed Forces opponents, fighting for Habyarimana's government, were numerically superior, with 5,200 soldiers, and possessed armoured cars and helicopters supplied by France, but the RPF benefited from the element of surprise. The Ugandan government set up roadblocks across the west of Uganda, to prevent further desertions and to block the rebels from returning to Uganda. On 2 October the RPF leader Fred Rwigyema was shot in the head and killed. The exact circumstances of Rwigyema's death are disputed; the official line of Kagame's government, and the version mentioned by historian Gérard Prunier in his 1995 book on the subject, was that Rwigyema was killed by a stray bullet. In his 2009 book Africa's World War, Prunier says Rwigyema was killed by his subcommander Peter Bayingana, following an argument over tactics. According to this account, Rwigyema was conscious of the need to move slowly and attempt to win over the Hutu in Rwanda before assaulting Kigali, whereas Bayingana and fellow subcommander Chris Bunyenyezi wished to strike hard and fast, to achieve power as soon as possible. The argument boiled over, causing Bayingana to shoot Rwigyema dead. Another senior RPF officer, Stephen Nduguta, witnessed this shooting and informed President Museveni; Museveni sent his brother Salim Saleh to investigate, and Saleh ordered Bayingana's and Bunyenyezi's arrests and eventual executions. When news of the RPF offensive broke, Habyarimana requested assistance from France in fighting the invasion. The French president's son, Jean Christophe Mitterrand, was head of the government's Africa Cell and promised to send troops. On the night of 4October, gunfire was heard in Kigali in a mysterious attack, which was attributed to RPF commandos. The attack was most likely staged by the Rwandan authorities, seeking to convince the French the regime was in imminent danger. As a result, 600 French soldiers arrived in Rwanda the following day, twice as many as initially pledged. The French operation was code named Noroît and its official purpose was to protect French nationals. In reality the mission was to support Habyarimana's regime and the French parachute companies immediately set up positions blocking the RPF advance to the capital and Kigali International Airport. Belgium and Zaire also sent troops to Kigali in early October. The Belgian troops were deployed primarily to defend the country's citizens living in Rwanda but after a few days it became clear they were not in danger. Instead, the deployment created a political controversy as news reached Brussels of arbitrary arrests and massacres by the Habyarimana regime and its failure to deal with the underlying causes of the war. Faced with a growing domestic dispute over the issue, and with no obvious prospect of achieving peace, the Belgian government withdrew its troops by the beginning of November. Belgium provided no further military support to the Habyarimana government. Zairian President Mobutu Sese Seko's contribution was to send several hundred troops of the elite Special Presidential Division (DSP). Unlike the French, the Zairian troops went straight to the front line and began fighting the RPF, but their discipline was poor. The Zairian soldiers raped Rwandan civilians in the north of the country and looted their homes, prompting Habyarimana to expel them back to Zaire within a week of their arrival. With French assistance, and benefiting from the loss of RPF morale after Rwigyema's death, the Rwandan Army enjoyed a major tactical advantage. By the end of October they had regained all the ground taken by the RPF and pushed the rebels all the way back to the Ugandan border. Many soldiers deserted; some crossed back into Uganda and others went into hiding in the Akagera National Park. Habyarimana accused the Ugandan Government of supplying the RPF, establishing a "rear command" for the group in Kampala, and "flagging off" the invasion. The Rwandan Government announced on 30 October that the war was over. The Rwandan Government used the attack on Kigali on 4October as the pretext for the arbitrary arrest of more than 8,000 mostly Tutsi political opponents. Tutsi were increasingly viewed with suspicion; Radio Rwanda aired incitement to ethnic hatred and a pogrom was organised by local authorities on 11 October in the Kibilira commune of Gisenyi Province, killing 383 Tutsi. The burgomaster and the sous préfet were dismissed from their posts and jailed, but released soon thereafter. It was the first time in nearly twenty years that massacres against Tutsi were perpetrated, as anti Tutsi violence under the Habyarimana regime had been only low level up to that point.
Кагаменің ПХР-ды қайта ұйымдастыруы
Пол Кагаме соғыс басталған кезде әлі де АҚШ-та болды, Форт Ливенворттағы әскери оқу курсына қатысып жатқан. Ол мен Рвигема Канзаста болған кезінде жиі телефон арқылы байланысып, қазандағы шабуылға қатысты соңғы мәліметтерді жоспарлаған. Қыркүйек айының соңында Кагаме колледжге курстан кетіп, өз істерін шешіп, Африкаға оралуға дайын екенін мәлімдеді. Колледж оған бірнеше оқулықпен кетуге рұқсат берді, оларды кейіннен ол соғыс тактикасын жоспарлауда қолданды. 5 қазанда Кагаме Рвигеманың қазасы туралы естігенде, ол дереу РПФ әскерлеріне басшылық ету үшін жолға шықты. Ол Лондон мен Аддис-Абеба арқылы Энтеббе әуежайына ұшып барды, онда оған Уганданың құпия қызметіндегі досы қауіпсіз өтуге көмектесті; полиция оны тұтқындауды қарастырды, бірақ Мусевени елден тыс болғандықтан және нақты бұйрықтар болмағандықтан, оған өтуге рұқсат берді. Угандалық серіктестер Кагамені шекараға дейін алып барды, ол 15 қазанның басында Руандаға кірді. Кагаме келген кезде РПФ-тың моральдық жағдайы төмен болды. Кейін ол өзінің келуін өміріндегі ең қиын тәжірибелердің бірі деп сипаттады; әскерлер Рвигеманың қазасынан кейін ұйымдастырылмаған және соғыстағы жоғалтулардан кейін көңілі түскен. Кагамені РПФ әскерлері жақсы білетін, олардың көпшілігі Уганда армиясында онымен бірге соғысқан, олар оның майданға келуін құттықтады. Кейінгі апталарда ол жоғары лауазымды офицерлермен ақпарат жинады. Қазан айының соңында, РПФ Уганда шекарасына кері қайтқаннан кейін, Кагаме күресті жалғастырудың мәні жоқ деп шешті. Сондықтан ол әскерінің басым бөлігін Руанданың солтүстік-шығысынан алып шығып, солтүстік-батыс шекарасындағы Вирунга тауларына көшірді. Кагаме Вирунганың қиын-қыстау жері шабуылдан қорғайтынын білген, тіпті егер РПФ позициясы ашылса да. Батысқа қарай шеру бір аптаға жуық уақытқа созылды, ол кезде сарбаздар президент Мусевенидің рұқсатымен бірнеше рет Уганда шекарасынан өтіп, Уганда армиясындағы РПФ сарбаздары мен олардың бұрынғы әріптестерінің арасындағы жеке достықты пайдаланды. Осы уақытта кейбір РПФ сарбаздары фронттың көшірілуі туралы білмейтін Руанда армиясына шағын шабуыл жасау үшін тозақ ретінде қалды. Партизандық соғысқа қайта бағдарлану Катунадан шекарадан шығып жатқан Руанда кеден бекетіне рейдпен басталды. Руанда үкіметі шабуылдан кейін Уганданы РПФ-ты қасақана баспанаға берген деп айыптады. Руандалық армияға РПФ-тың жаңа тактикасы ауыр зардаптарды келтірді, ол Уганда аумағын бомбалау арқылы жауап берді. Угандалық азаматтар қаза тапты және мүліктеріне едәуір зиян келтірілді, ал руандалық әскерлер шекарадан өтіп, жергілікті тұрғындарды тонап, ұрлап кетті. Вирунгадағы жағдай РПФ үшін өте қиын болды. Бұл жерде азық-түлік пен керек-жарақтар жетіспеді, ал жылы киім болмағандықтан бірнеше сарбаз өлімге дейін тоңды немесе биік биіктіктегі суық климаттан аяқ-қолдарын жоғалтты. Келесі екі айда Кагаме әскери операцияларды жүргізбей, әскерді қайта ұйымдастырды. Хабиариманамен жұмыс істеген, бірақ онымен келіспейтін және жер аударылған хуту полковнигі Алексис Каньяренгве РПФ-қа қосылды және ұйымның төрағасы болып тағайындалды. Тағы бір хуту, Сет Сендасонга, Руанда оппозициялық партияларымен РПФ-тың байланысы болды. Сол кездегі басқа да жоғары лауазымды жауынгерлердің көпшілігі Угандада тұратын тутсилер еді. Қызметкерлердің саны тұрақты өсті, Бурунди, Заир және басқа елдердегі жер аударылған қауымдардан келген еріктілер. Кагаме өз армиясында қатаң тәртіпті сақтап, режімдік оқу реттілігін, сондай-ақ сарбаздардың жүріс-тұрысы туралы көптеген ережелерді қолданды. Әскерлер қоғамда сатып алынған тауарларға ақы төлеуі, алкоголь мен есірткіден аулақ болуы және жергілікті тұрғындар арасында РПФ үшін жақсы беделді болу керек еді. РПФ бұл ережелерді бұзған қызметкерлерді жазалады, кейде ұрып-соғып, ал адам өлтіру, зорлау және қашып кету сияқты ауыр қылмыстар өлім жазасына тартылды. RPF Кампаладағы Қаржы комиссары Алоисия Иньюмба бастаған ірі қаржы жинау бағдарламасын жүзеге асырды. Олар бүкіл әлемдегі қуғын-сүргінге ұшыраған тутсилерден, сондай-ақ Руанданың өзінде үкіметпен келіспейтін бизнесмендерден де садақа алды. Бұл үшін үлкен қаржы жұмсалмаса да, қатаң қаржылық тәртіп пен тыныш өмір сүруге дайын басшылығымен РПФ өзінің операциялық қабілетін арттыра алды. Ол қару-жарақ пен оқ-дәрілерді түрлі көздерден, соның ішінде ашық нарықтан алды, Соңғы соғыс соңында қару-жарақтың артықшылығын пайдаланды. Олар сондай-ақ Уганда армиясының офицерлерінен қару-жарақ алған болуы мүмкін; Герард Пруньеге сәйкес, Кагамемен Буш соғысында соғысқан угандалықтар оған адал болды және РПФ-қа құпия түрде қару-жарақтарды өткізді. Мусевени бұл туралы білген болуы мүмкін, бірақ халықаралық қауымдастықпен сөйлескенде білмеймін деп мәлімдеуге болатын. Мусевени кейін "Руандалық бауырларымыздың [жағдайға] келгенімен қатар, Уганда РПФ-қа материалдық көмек көрсетті, олар жеңіліске ұшырамауы үшін, өйткені бұл Руанданың тутси халқына зиян келтіретін және Уганданың тұрақтылығына жарамайтын еді" деді. Журналист Юстус Мухангузи Кампе Уганда армиясының тутси мүшелерінің дезертирліктерінен әскери жабдықтардың алынуы ұлттық қару-жарақ қорын "жартылай бос" қалдырғанын хабарлады, ол соғыстың "Уганда үкіметіне, әсіресе Уганданың әскери бюджетіне зор қаржылық әсер еткеніне" күдікпен қарады, елге "триллиондаған шиллинг" шығын келтірді.
Paul Kagame was still in the United States at the time of the outbreak of war, attending the military training course in Fort Leavenworth. He and Rwigyema had been in frequent contact by telephone throughout his stay in Kansas, planning the final details for the October invasion. At the end of September Kagame informed the college that he was leaving the course, and was settling his affairs ready to return to Africa as the invasion began. The college allowed him to leave with several textbooks, which he later used in planning tactics for the war. When Kagame learned of Rwigyema's death on 5October, he departed immediately to take command of the RPF troops. He flew through London and Addis Ababa to Entebbe Airport, where he was given safe passage by a friend in the Ugandan secret service; the police considered arresting him, but with Museveni out of the country and no specific orders, they allowed him to pass. Ugandan associates drove Kagame to the border and he crossed into Rwanda early on 15 October. The RPF were in disarray by the time Kagame arrived, with troop morale very low. He later described his arrival as one of the worst experiences of his life; the troops lacked organisation following Rwigyema's death and were demoralised after their losses in the war. Kagame was well known to the RPF troops, many of whom had fought with him in the Ugandan Army, and they welcomed his arrival in the field. He spent the following weeks gathering intelligence with senior officers. By the end of October, with the RPF forced back to the Ugandan border, Kagame decided it was futile to continue fighting. He therefore withdrew most of the army from north eastern Rwanda, moving them to the Virunga mountains, along the northwestern border. Kagame knew that the rugged terrain of the Virungas offered protection from attacks, even if the RPF's position was discovered. The march west took almost a week during which the soldiers crossed the border into Uganda several times, with the permission of President Museveni, taking advantage of personal friendships between the RPF soldiers and their ex colleagues in the Ugandan Army. Meanwhile, some RPF soldiers remained as a decoy to carry out small scale attacks on the Rwandan Army, who remained unaware of the Front's relocation. The reorientation towards guerrilla warfare began with a raid on a Rwandan customs post across the border from Katuna. Following the attack, the Rwandan Government accused Uganda of deliberately sheltering the RPF. The RPF's new tactics inflicted heavy casualties on the Rwandan Army, which reacted by shelling Ugandan territory. Ugandan civilians were killed and a significant amount of damage to property was incurred, and there were reports of Rwandan troops crossing the border to loot and abduct locals. Conditions in the Virungas were very harsh for the RPF. At an altitude of almost , there was no ready availability of food or supplies and, lacking warm clothing, several soldiers froze to death or lost limbs in the high altitude cold climate. Kagame spent the next two months reorganising the army, without carrying out any military operations. Alexis Kanyarengwe, a Hutu colonel who had worked with Habyarimana but had fallen out with him and gone into exile, joined the RPF and was appointed chairman of the organisation. Another Hutu, Seth Sendashonga, became the RPF's liaison with Rwandan opposition parties. Most of the other senior recruits at the time were Ugandan based Tutsi. Personnel numbers grew steadily, volunteers coming from the exile communities in Burundi, Zaire and other countries. Kagame maintained tight discipline in his army, enforcing a regimented training routine, as well as a large set of rules for soldier conduct. Soldiers were expected to pay for goods purchased in the community, refrain from alcohol and drugs, and to establish a good reputation for the RPF amongst the local population. The RPF punished personnel who broke these rules, sometimes with beatings, while more serious offences such as murder, rape, and desertion, were punishable by death. The RPF carried out a major fundraising programme, spearheaded by Financial Commissioner Aloisia Inyumba in Kampala. They received donations from Tutsi exiles around the world, as well as from businessmen within Rwanda who had fallen out with the government. The sums involved were not enormous but, with tight financial discipline and a leadership willing to lead frugal lives, the RPF was able to grow its operational capability. It obtained its weapons and ammunition from a variety of sources, including the open market, taking advantage of a surplus of weaponry at the end of the Cold War. It is likely they also received weaponry from officers in the Ugandan Army; according to Gérard Prunier, Ugandans who had fought with Kagame in the Bush War remained loyal to him and secretly passed weaponry to the RPF. Museveni likely knew of this but was able to claim ignorance when dealing with the international community. Museveni later said that "faced with [a] fait accompli situation by our Rwandan brothers", Uganda went "to help the RPF, materially, so that they are not defeated because that would have been detrimental to the Tutsi people of Rwanda and would not have been good for Uganda's stability". Journalist Justus Muhanguzi Kampe reported that the taking of military equipment by deserted Tutsi members of the Ugandan Army meant the national arsenal "nearly got depleted"; he suspected the war "must have had a tremendous financial impact on the Ugandan government, especially Uganda's military budget", costing the country "trillions of shillings".
1991 жылдың қаңтар айында Рухенгериге шабуыл
Үш айлық қайта топтасудан кейін Кагаме 1991 жылдың қаңтарында РПФ қайтадан соғысуға дайын екендігіне шешім қабылдады. Бірінші шабуылдың нысанасы Вирунга тауларының оңтүстігіндегі солтүстік Рухенгери қаласы болды. Қала Вирунгадан жылдам шабуыл жасауға болатын жалғыз провинциялық астана еді, сонымен бірге толыққанды жасырындықты сақтауға мүмкіндік берді. Кагаме Рухенгериге шабуыл жасауды мәдени себептермен де жақтырды. Президент Хабиаримана, оның әйелі және оның ықпалды туыстары Руанданың солтүстік-батысынан шыққан еді, ал көптеген руандалықтар бұл аймақты режимнің орталығы деп есептеді. Бұл жердегі шабуыл халықтың РПФ бар екенін білуін қамтамасыз ететін еді және Кагаме бұл үкіметтің тұрақсыздығына себеп болады деп үміттенеді. 22 қаңтар түнінде жеті жүз РПФ жауынгері таудан қала төңірегіндегі жасырын жерлерге түсті, оларға аймақта тұратын РПФ жақтастары көмектесті. Олар 23 қаңтар күні таңертең шабуыл жасады. Руанда әскерлері күтпеген жерден шабуылға ұшырады және басып кіруге қарсы тиімді қорғана алмады. Руанда полициясы мен әскері өз бекеттері маңындағы аудандарда шабуылды қысқа мерзімге тойтарды, осы процесте көптеген көтерілісшілерді өлтірді. Руанда армиясының күштеріне француз әскерлері көмектескен болуы мүмкін, себебі француз үкіметі кейіннен артқы шепте қатысқан он бес француз десантшысын марапаттады. Түске дейін қорғаныс күштері жеңіліп, РПФ қаланың барлық бөлігін басып алды. Көптеген азаматтар қашып кетті. Рухенгеридегі РПФ-тің басты мақсаттарының бірі – Руанданың ең ірі түрмесі болды. Шабуыл туралы естіген түрме бастығы Чарльз Увихоре Кигалидегі үкіметке телефон соғып, нұсқау сұрады. Ол ақазудың бірі, полковник Эли Сагаваға сөйлесіп, түрмедегі барлық тұтқындарды өлтіруді бұйырды, соғыс кезінде қашу мен дезертирлікке жол бермеу үшін. Ол сондай-ақ жоғары лауазымды саяси тұтқындар мен бұрынғы жақын адамдардың РПФ-пен құпия ақпаратты бөлісуіне жол бермеуді қалады. Увихоре Сагаваның қоңырау шалып, бұйрықты қайталағаннан және президентпен растағаннан кейін де мойынсұнудан бас тартты. Ақырында, РПФ ғимараттарға шабуыл жасап, тұтқындарды босатті. Бірнеше тұтқын РПФ қатарына қосылды, соның ішінде президент Хабиаримананың бұрынғы жақын одақтасы Теонесте Лизинде, ол 1980 жылы сәтсіз төңкеріс әрекетінен кейін тұтқындалған еді. РПФ күштері 23 қаңтар күні түстен кейін Рухенгериді басып алып, түнде тауларға қайта шегінді. Бұл шабуыл Руанда үкіметінің РПФ елден қуылды және Угандадан партизандық операциялар жүргізуге дейін төмендеді деген мәлімдемесін жоққа шығарды. Үкімет келесі күні қалаға әскер жіберді және Рухенгериде және айналасында төтенше жағдай жарияланды, қатаң коменданттық сағат енгізілді. РПФ бірнеше ай бойы дерлік әр түн сайын қалаға шабуыл жасап, руандалық әскерлермен соғысты, ал ел қазан төңкерісінен кейін алғаш рет соғысқа қайта оралды.
After three months of regrouping, Kagame decided in January 1991 that the RPF was ready to fight again. The target for the first attack was the northern city of Ruhengeri, south of the Virunga mountains. The city was the only provincial capital that could be attacked quickly from the Virungas while maintaining an element of surprise. Kagame also favoured an attack on Ruhengeri for cultural reasons. President Habyarimana, as well as his wife and her powerful family, came from the north west of Rwanda and most Rwandans regarded the region as the heartland of the regime. An attack there guaranteed the population would become aware of the RPF's presence and Kagame hoped this would destabilise the government. During the night of 22 January, seven hundred RPF fighters descended from the mountains into hidden locations around the city, assisted by RPF sympathisers living in the area. They attacked on the morning of 23 January. The Rwandan forces were taken by surprise and were mostly unable to defend against the invasion. The Rwandan Police and army succeeded in briefly repelling the invasion in areas around their stations, killing large numbers of rebel fighters in the process. It is likely the Rwandan Army forces were assisted by French troops, as the French Government later rewarded around fifteen French paratroopers for having taken part in the rearguard. By noon, the defending forces were defeated and the RPF held the whole city. Most of the civilian population fled. One of the principal RPF targets in Ruhengeri was the prison, which was Rwanda's largest. When he learnt of the invasion the warden, Charles Uwihoreye [fr], telephoned the government in Kigali to request instructions. He spoke to Colonel Elie Sagatwa, one of the akazu, who ordered him to kill every inmate in the prison to avoid escape and defections during the fighting. He also wanted to prevent high profile political prisoners and former insiders from sharing secret information with the RPF. Uwihoreye refused to obey, even after Sagatwa called him and repeated the order, having confirmed it with the president. Eventually, the RPF stormed the buildings and the prisoners were liberated. Several prisoners were recruited into the RPF, including Théoneste Lizinde, a former close ally of President Habyarimana, who had been arrested following a failed coup attempt in 1980. The RPF forces held Ruhengeri through the afternoon of 23 January, before withdrawing into the mountains for the night. The raid undermined the Rwandan Government's claims that the RPF had been ejected from the country and had been reduced to conducting guerrilla operations from Uganda. The government sent troops to the city the following day and a state of emergency was declared, with strict curfews in Ruhengeri and the surrounding area. The RPF raided the city almost every night for several months, fighting with Rwandan army forces, and the country was back at war for the first time since the October invasion.
Партизандық соғыс, 1991-1992 жылдар
Рухенгеридегі оқиғалардан кейін РПФ қайтадан партизан соғысын бастады. Руанда армиясы елдің солтүстігінде күш жинап, маңызды позицияларды басып алды және Вирунга тауларындағы РПФ жасырынған жерлерін бомбалады, бірақ таулы жер бекініске шабуыл жасауға кедергі келтірді. Пол Кагаме әскері Руанда армиясына қайта-қайта және жиі шабуылдады, РПФ-тің қайта жандануының дипломатиялық және психологиялық әсерін жоғалтпауға тырысты. Кагаме қарсыластарының күштерін бір орында шоғырландырмау үшін елдің солтүстігіндегі онға дейін нүктеде бірдей шабуылдау сияқты тактиканы қолданды. Бұл аз қарқынды соғыс көп айлар бойы жалғасты, екі тарап та сәтті шабуылдар жасады, бірақ ешқайсысы соғыста басымдыққа ие бола алмады. РПФ кейбір аумақтарды басып алды, соның ішінде шекарадағы Гатуна қаласын. Бұл маңызды болды, себебі ол Руанданың Солтүстік дәлізі арқылы Момбаса портына қатынауын тоқтатты, барлық сауданы Танзания арқылы ұзақ және қымбат Орталық дәлізіне бағыттап жіберді. 1991 жылдың соңына қарай РПФ Руанданың 5%-ын бақылап, жаңа штабын Мулиндидегі, Бьюмба провинциясындағы тасталған шай фабрикасына орналастырды. РПФ басып алған аймақтардағы көптеген хуту азаматтары үкімет бақылауындағы аймақтарға қашып, елде ішкі көшіп қонғандардың көп санын құрады. Руандадағы соғыстың жаңаруы екі салдарға әкелді. Біріншісі – елде әлі де тутсилерге қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюі. Хуту белсенділері жергілікті шенеуніктердің рұқсатымен жасалған шабуылдарда 1000-ға жуық тутсиді өлтірді, Кинги маңында 30-60 тутси малшыларын өлтірген багогве қырғынын бастады, содан кейін оңтүстікке және батысқа қарай Рухенгери мен Гизеньиге жылжыды. Бұл шабуылдар 1991 жылдың маусымына дейін жалғасты, содан кейін үкімет ықтимал құрбандарды Кигали сияқты қауіпсіз аймақтарға көшіруге мүмкіндік беретін шаралар қабылдады. Аказу да үлкен үгіт-насихат науқанын бастады, хуту халқына тутсилердің хутулардан бөлек және жат халық екенін, христиан емес екенін және ескі руандалық феодалдық монархияны қайта орнатып, хутуларды құлдыққа салуды мақсат ететінін сендіруге арналған материалдарды таратып, жариялады. Оған Кангура журналында жарияланған «ережелер» жиынтығы – хутулардың Он Буйрығы кірді, ол руандалық өмірдің барлық саласында хутулардың үстемдігін талап етті. Жауап ретінде РПФ өз үгіт-насихат радиостанциясын – Radio Muhabura ашты, ол Угандадан Руандаға хабар таратты. Бұл ешқашан аса танымал болған жоқ, бірақ 1992 және 1993 жылдары тыңдаушылар саны артты. Екінші оқиға – президент Хабиаримана халықаралық қауымдастықтың, соның ішінде өзінің ең адал одақтасы Францияның қысымынан кейін елде көп партиялық саясат енгізілетінін жариялады. Хабиаримана бұл туралы 1990 жылдың ортасында уәде берген еді, содан бері оппозициялық топтар құрылды, соның ішінде Республикалық демократиялық қозғалыс (МДР), Социал-демократиялық партия (СДП) және Либералдық партия (ЛП), бірақ бір партиялық мемлекет заңы күшінде қалды. 1991 жылдың ортасында Хабиаримана көп партиялық саясаттың басталуына ресми рұқсат берді, бұл көптеген жаңа партиялардың құрылуына әкелді. Олардың көптеген манифесттері толық демократияны және РПФ-пен келісімге қол жеткізуді жақтады, бірақ олар тиімді болған жоқ және саяси ықпалға ие болмады. Ескі оппозициялық топтар өздерін ресми партиялар ретінде тіркеді және ел дұрыс өкілдікпен көп партиялық инклюзивті кабинетке қарай жылжуда, бірақ режим үнемі алға жылжуға кедергі келтірді. Соңғы оппозициялық партия – Республиканы қорғау коалициясы (CDR) болды, ол Хабиаримананың өзінің партиясынан гөрі қатал хуту болды және аказумен тығыз байланыста болды. 1991 және 1992 жылдары өсім баяу болды. 1991 жылдың қазанында құрылған кабинетте оппозиция өкілдері болған жоқ, ал елдегі әкімшілік иерархия Хабиаримананың Демократия және даму үшін ұлттық республикалық қозғалысы партиясының билігін мойындады. 1992 жылдың қаңтарында тағы бір бір партиялық кабинет жарияланды, бұл Кигалиде үлкен наразылықтарға әкеліп соқты, Хабиаримананы нақты жеңілдіктерге мәжбүр етті. Ол РПФ-пен келіссөздер жүргізу ниеті туралы мәлімдеді және сәуір айында көп партиялық кабинет құрды. Бұл кабинетте әлі де Хабиаримана партиясы басым болды, бірақ оппозиция өкілдері кейбір маңызды лауазымдарға тағайындалды. Бұл кабинетке кірген оппозиция мүшелері РПФ-пен кездесіп, атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізді. 1992 жылдың шілдесінде көтерілісшілер соғысты тоқтатуға келісті, ал тараптар Танзанияның Аруша қаласында бейбіт келіссөздерді бастады.
Following the action in Ruhengeri the RPF again began to wage guerrilla war. The Rwandan Army massed troops across the north of the country, occupying key positions and shelling RPF hideouts in the Virunga mountains, but the mountainous terrain prevented them from launching an all out assault. Paul Kagame's troops attacked the Rwandan Army forces repeatedly and frequently, keen to ensure the diplomatic and psychological effect of the RPF's resurgence was not lost. Kagame employed tactics such as attacking simultaneously in up to ten locations across the north of the country, to prevent his opponents from concentrating their force in any one place. This low intensity war continued for many months, both sides launching successful attacks on the other, and neither able to gain the upper hand in the war. The RPF made some territorial gains including capturing the border town of Gatuna. This was significant as it blocked Rwanda's access to the port of Mombasa via the Northern Corridor, forcing all trade to go through Tanzania via the longer and costlier Central Corridor. By late 1991 the RPF controlled 5% of Rwanda, setting up its new headquarters in an abandoned tea factory near Mulindi, Byumba province. Many Hutu civilians in areas captured by the RPF fled to government held areas, creating a large population of internally displaced persons in the country. The renewed warfare had two effects in Rwanda. The first was a resurgence of violence against Tutsi still in the country. Hutu activists killed up to 1,000 Tutsi in attacks authorised by local officials, starting massacres des Bagogwe of 30–60 Bagogwe Tutsi pastoralists near Kinigi and then moving south and west to Ruhengeri and Gisenyi. These attacks continued until June 1991, when the government introduced measures to allow potential victims to move to safer areas such as Kigali. The akazu also began a major propaganda campaign, broadcasting and publishing material designed to persuade the Hutu population that the Tutsi were a separate and alien people, non Christians seeking to re establish the old Rwandan feudal monarchy with the final goal of enslaving the Hutu. This included the Hutu Ten Commandments, a set of "rules" published in the Kangura magazine, mandating Hutu supremacy in all aspects of Rwandan life. In response the RPF opened its own propaganda radio station, Radio Muhabura, which broadcast from Uganda into Rwanda. This was never hugely popular but gained listenership during 1992 and 1993. The second development was that President Habyarimana announced that he was introducing multi party politics into the country, following intense pressure from the international community, including his most loyal ally France. Habyarimana had originally promised this in mid 1990, and opposition groups had formed in the months since, including the Republican Democratic Movement (MDR), Social Democratic Party (PSD) and the Liberal Party (PL), but the one party state law had remained in place. In mid 1991 Habyarimana officially allowed multi party politics to begin, a change that saw a plethora of new parties come into existence. Many had manifestos which favoured full democracy and rapprochement with the RPF, but these were quite ineffective and had no political influence. The older opposition groups registered themselves as official parties and the country was notionally moving towards a multi party inclusive cabinet with proper representation, but progress was continually hampered by the regime. The last opposition party to form was the Coalition for the Defence of the Republic (CDR), which was more hardline Hutu than Habyarimana's own party and had close links to the akazu. Progress remained slow in 1991 and 1992. A cabinet set up in October 1991 contained almost no opposition, and the administrative hierarchy across the country recognised the authority of only Habyarimana's National Republican Movement for Democracy and Development party. Another one party cabinet was announced in January 1992 which prompted large scale protests in Kigali, forcing Habyarimana to make real concessions. He announced his intention to negotiate with the RPF, and formed a multi party cabinet in April. This was still dominated by Habyarimana's party, but with opposition figures in some key positions. The opposition members of this cabinet met with the RPF, and negotiated a ceasefire. In July 1992 the rebels agreed to stop fighting, and the parties began peace negotiations in the Tanzanian city of Arusha.
Бейбітшілік процесі, 1992-1993
Бейбіт процестің күрделі болуына себеп – әрқайсысының өз күнтәртібі бар төрт топтың қатысуы еді. Агата Хабиаримананың отбасына жақын хутулардың қатал топтары CDR және президенттің өзінің MRND партиясындағы экстремистер арқылы өкілдік етілді. Екінші топ – ресми оппозиция, ол CDR-ді қабылдамады. Олардың демократиялық және келісімге келуге бағытталған мақсаттары көп болды, бірақ 1959 жылғы революцияда орнатылған хуту билігінің «демократиялық» саясатын бұзуға тырысып жатқан РПФ-ке де күдікпен қарады. Үшінші топ – РПФ. Пауль Кагаме кейбір жоғары лауазымды офицерлерінің кеңесіне қарамастан бейбіт процеске қатысты, себебі үстелдің екінші жағында отырғандардың көпшілігі келіссөздерге шын ниетпен қызығушылық танытпаған қатал адамдар екенін білді. Ол бейбітшілік мүмкіндігін пайдаланбау РПФ-ты саяси тұрғыдан әлсіретіп, халықаралық жақсы ниетін жоғалтады деп қорқады. Соңында президент Хабиаримананың өзі өкілдік ететін топ болды, ол билігін қандай болса да сақтап қалуға тырысты. Бұл ашық түрде орта жолды іздеу, бірақ жеке түрде процесті кедергіге ұшырату және статус-квоны мүмкіндігінше ұзаққа созу дегенді білдірді. Хабиаримана радикалды хуту фракциясының өзіне қауіп төндіретінін мойындады және 1992 жылдың ортасында оларды жоғары әскери лауазымдардан алып тастауға тырысты. Бұл күш-жігер толыққанды сәтті болмады; akazu-ға жақын Августин Ндиндилиймана мен Теонесте Багосара ықпалды лауазымдарда қалып, билікке байланыс жасау мүмкіндігін сақтады. 1992 жылдың екінші жартысында Арушадағы келіссөздер делегаттары Хабиаримана мен оның партиясының қатал мүшелері арасындағы келіспеушіліктерге қарамастан, үкіметтік шенеуніктердің келіссөз жүргізу мүмкіндігін шектеуге қарамастан, белгілі бір прогреске қол жеткізді. Тамыз айында тараптар «көппартиялық кезеңдік үкімет» құруға келісті, оған РПФ-та кіретін болды. CDR және MRND партиясының қатал фракциясы бұған қарсы күшті реакция білдірді. Аруша процесінің дамуынан шеттетілгендіктен, олар Кибуе аймағында тутси азаматтарын өлтіре бастады; 85 адам қаза тапты, 500 үй өртенді. Тарихшы Жерар Прунье 1992 жылдың соңында Руандадағы барлық тутсилерді өлтіруге бағытталған геноцидтік «соңғы шешім» идеясы алғаш рет талқыланғанын айтады. Қаталдықпен күресшілер мемлекеттік органдарда, соның ішінде әскерде параллель институттар құрумен айналысты, олар Хабиаримана мен орташа оппозицияның келісімге келуге бейімділігінен алшақтауға үміттенді. Олардың мақсаты – Хабиаримана үкіметінен елдегі хуту халқы арасындағы билік көзі ретінде қабылдану, РПФ және тутси жалпы алғанда хуту бостандықтарына қауіп төндіретінін нығайту және Арушада келісілген кез келген келісімді жоққа шығарудың жолын табу еді. 1993 жылдың басында Арушадағы командалар толық билікті бөлісу туралы келісімге қол қойды, үкіметтік лауазымдарды MRND, РПФ және басқа ірі оппозициялық партиялар арасында бөліп, CDR-ді қабылдамады. Бұл үкімет елді уақытша конституция бойынша басқаруға тиіс болды, еркін және әділ сайлаулар өткізілгенге дейін. Келісім сол кездегі билік тепе-теңдігін көрсетті; Хабиаримана, негізгі оппозиция және РПФ оны қабылдады, бірақ CDR және қатал MRND офицерлері оған қарсы күшті шықты. MRND ұлттық хатшысы Матье Нгирумпсе партияның келісімді құрметтемейтінін мәлімдеді, бұл президенттің және партияның Арушадағы келіссөзшілерінің позициясына қайшы келді. MRND-ның қатал топтары бүкіл елде демонстрациялар ұйымдастырды және өз жақтастарын армия мен халық арасында бұрынғыдан гөрі ауқымды қырғынды бастауға жұмылдырды. Руанданың солтүстік-батысын қамтыған зорлық-зомбылық алты күнге созылды; көптеген үйлер өртенді, жүздеген тутсилер қаза тапты.
The peace process was complicated by the fact that four distinct groups were involved, each with its own agenda. The Hutu hardliners, centred around the family of Agathe Habyarimana, were represented by the CDR as well as extremists within the president's own MRND party. The second group was the official opposition, which excluded the CDR. They had much more democratic and conciliatory aims but were also deeply suspicious of the RPF, whom they saw as trying to upset the "democratic" policy of Hutu rule established in the 1959 revolution. The third group was the RPF. Paul Kagame engaged with the peace process against the advice of some of his senior officers, in the knowledge that many of those on the other side of the table were hardliners who were not sincerely interested in negotiations. He feared that shunning the opportunity for peace would weaken the RPF politically and lose them international goodwill. Finally there was the group representing President Habyarimana himself, who sought primarily to hold on to his power in whatever form he could. This meant publicly striving for a middle ground compromise solution, but privately obstructing the process and trying to delay change to the status quo for as long as possible. Habyarimana recognised the danger posed to him by the radical Hutu faction and attempted in mid 1992 to remove them from senior army positions. This effort was only partially successful; akazu affiliates Augustin Ndindiliyimana and Théoneste Bagosora remained in influential posts, providing them with a link to power. The delegates at the negotiations in Arusha made some progress in the latter half of 1992, despite wrangling between Habyarimana and hardline members of his party that compromised the government officials' negotiating power. In August the parties agreed to a "pluralistic transitional government", which would include the RPF. The CDR and hardline faction of the MRND reacted violently to this. Feeling sidelined by the developing Arusha process, they began killing Tutsi civilians in the Kibuye area; 85 were killed, and 500 homes burnt. Historian Gérard Prunier names late 1992 as the time when the idea of a genocidal "final solution" to kill every Tutsi in Rwanda was first mooted. Hardliners were busy setting up parallel institutions within the official organs of state, including the army, from which they hoped to effect a move away from the more conciliatory tone adopted by Habyarimana and the moderate opposition. Their goal was to take over from Habyarimana's government as the perceived source of power in the country amongst the Hutu masses, to maintain the line that the RPF and Tutsi more generally were a threat to Hutu freedoms, and to find a way to thwart any agreement negotiated in Arusha. The situation deteriorated in early 1993 when the teams in Arusha signed a full power sharing agreement, dividing government positions between the MRND, RPF and other major opposition parties, but excluding the CDR. This government was supposed to rule the country under a transitional constitution until free and fair elections could be held. The agreement reflected the balance of power at the time; Habyarimana, the mainstream opposition, and the RPF all accepted it, but the CDR and hardline MRND officers were violently opposed. MRND national secretary Mathieu Ngirumpatse announced that the party would not respect the agreement, contradicting the president and the party's negotiators in Arusha. The MRND hardliners organised demonstrations across the country and mobilised their supporters within the army and populace to begin a much larger killing spree than those that had previously occurred. The violence engulfed the whole north west of Rwanda and lasted for six days; many houses were burned and hundreds of Tutsi killed.
1993 жылдың ақпан айындағы РПФ шабуылдары
Пауль Кагаме Аруша процесінен бас тартып, соғысты қайта бастады, алты айлық атысты тоқтатуды аяқтады. РПФ мұның себебі ретінде CDR және MRND-нің радикалдық топтарының зорлық-зомбылығын көрсетті, бірақ сыртқы саясат саршысы Брюс Д. Джонстың пікірінше, шабуылдың басты мақсаты бейбіт келіссөздерде көтерілісшілердің ұстанымын күшейту болуы мүмкін. Келіссөздердің келесі тақырыбы жаңа біріктірілген армиядағы әскерлер мен офицерлердің тараптарға бөліну пропорциясы болды. Руанда үкіметі күштеріне қарсы сәтті шабуыл ұйымдастыру арқылы әскери күшін көрсеткен РПФ келісімде әскерлер санының үлесін арттыра алды. РПФ 8 ақпанда шабуылға кірісіп, Руанданың солтүстік шекаралық аймақтарында бақылаудағы аумақтан оңтүстікке қарай жылжыды. 1990 жылғы қазан және 1991-1992 жылдардағы науқандардан өзгеше, 1993 жылғы РПФ-тің ілгерілеуі Руанда армиясының әлсіз қарсылығына тап болды. Бұл үкімет әскерлерінің моральдық және әскери тәжірибесінің күрт нашарлауына байланысты болды. Ұзаққа созылған соғыстың экономикаға тигізген әсері және руандалық франктің құнының күрт төмендеуі үкіметтің әскерлеріне тұрақты жалақы төлеуін қиындатты. Қарулы күштер де жылдам кеңейді, бір жылдың ішінде 10 мыңнан кем әскерден 30 мыңға дейін өсті. Жаңа сарбаздар көбінесе тәртіпсіздікке ұшырап, жауынгерлік дайындықтан толыққанды өте қоймады, мас күйінде бейбіт тұрғындарды зорлау және қорлауға бейім болды. Ақпан айында РПФ-тің ілгерілеуі тоқтамай, күштері оңтүстікке қарай жылжып, қарсылықсыз аумақтарды басып алды. Олар бірінші күні Руенгериді, ал кейін Бьюмба қаласын жаулады. Жергілікті хуту тұрғындары РПФ басып алған аймақтардан жаппай қашып, көбі Кигали маңындағы босқындар лагерьлеріне орналасты. Шабуылдың азаматтық құрбандарының саны белгісіз; Андре Гишауаның мәліметінше, бірнеше мың адам қаза тапты, ал Прунье РПФ жасаған өлтірулерді «кішкентай масштабты» деп сипаттады. Бұл зорлық-зомбылық көтерілісшілерді демократиялық Руанда оппозициясының ықтимал одақтастарынан алшақтатты. Руанда армиясы РПФ-ке қарсы жер жоғалтып жатқаны анық болған кезде Хабиаримана Франциядан шұғыл көмек сұрады. РПФ-тің жақын арада Кигалиді басып алуы мүмкін деген қауіптенген француз үкіметі дереу 150 сарбазды, қару-жарақ пен оқ-дәріні Руанда армиясын нығайту үшін жіберді. 20 ақпанда тағы 250 француз сарбазы аттанды. Француз әскерлерінің Кигалиге келуі жергілікті әскери жағдайды күрт өзгертті. РПФ енді шабуылға ұшырады, француз артиллериясы оңтүстікке қарай жылжығанда оларды бомбалады. 20 ақпанға қарай РПФ астана Кигалиге дейін жетті, және көптеген сарапшылар қалаға шабуыл жасалатынын күтті. Бірақ шабуыл болған жоқ, РПФ орнына атысты тоқтату туралы жариялады. РПФ астанаға шабуыл жасауды жоспарлаған-жоспарламағаны белгісіз. Кейін Кагаме бұл кездегі мақсаты Руанда армиясына мүмкіндігінше көп зиян келтіру, олардың қаруларын басып алу және астанаға шабуыл жасамастан, соғысты РПФ-тің толық жеңісімен аяқтамастан, жерді баяу басып алу болғанын айтты. Кагаме журналист және автор Стивен Кинзерге мұндай жеңіс РПФ-қа қатысты халықаралық жақсы ниетті жоятынын және соғыс тек хуту мемлекетін тутси мемлекетімен ауыстыруға бағытталған деген айыптауларға әкелетінін мәлімдеді. Француз әскерлерінің күшеюі және хуту халқының үкіметке берілгендігі Кигалиге шабуыл жасау РПФ-тің солтүкті жаулап алуы сияқты оңай болмайтынын көрсетті. Елорда үшін күрес әлдеқайда қиын және қауіпті операцияға айналар еді. Кагаменің бірнеше жоғары лауазымды офицерлері оны толық жеңіске жетуге шақырды, бірақ ол олардың ұсынысын қабылдамады. Ақпан айындағы соғыс аяқталғанға дейін миллионнан астам бейбіт тұрғын, көбінесе хутулар, елдегі ең ірі көші-қон толқынында үйлерін тастап кетті.
Paul Kagame responded by pulling out of the Arusha process and resuming the war, ending the six month cease fire. The RPF cited the CDR and MRND hardliner violence as its reason for this, but according to foreign policy scholar Bruce D. Jones the offensive may actually have been intended primarily to increase the rebels' bargaining power at the peace talks. The next subject for the negotiations was the proportion of troops and officers to be allocated to each side in the new unified army. By demonstrating its military power in the field, through a successful offensive against the Rwandan Government forces, the RPF was able to secure an increased percentage of troops in the agreement. The RPF began its offensive on 8February, fighting southwards from the territory it already held in Rwanda's northern border regions. In contrast to the October 1990 and 1991–1992 campaigns, the RPF advance in 1993 was met by weak resistance from the Rwandan Army forces. The likely reason was a significant deterioration in morale and military experience within the government forces. The impact of the long running war on the economy, and a heavy devaluation of the Rwandan franc, had left the government struggling to pay its soldiers regularly. The armed forces had also expanded rapidly, at one point growing from less than 10,000 troops to almost 30,000 in one year. The new recruits were often poorly disciplined and not battle ready, with a tendency to get drunk and carry out abuse and rapes of civilians. The RPF advance continued unchecked in February, its forces moving steadily south and gaining territory without opposition. They took Ruhengeri on the first day of fighting, and later the city of Byumba. Local Hutu civilians fled en masse from the areas the RPF were taking, most of them ending up in refugee camps on the outskirts of Kigali. The civilian cost of the offensive is unclear; according to André Guichaoua several thousand were killed, while Prunier labelled the RPF killing as "small scale". This violence alienated the rebels from their potential allies in the democratic Rwandan opposition parties. When it became clear that the Rwandan Army was losing ground to the RPF, Habyarimana requested urgent assistance from France. Fearing that the RPF could soon be in a position to seize Kigali, the French immediately dispatched 150 troops to Rwanda, along with arms and ammunition, to bolster the Rwandan Army forces. A further 250 French soldiers were sent on 20 February. The arrival of French troops in Kigali significantly changed the military situation on the ground. The RPF now found themselves under attack, French shells bombarding them as they advanced southwards. By 20 February the RPF had advanced to within of the capital, Kigali, and many observers believed an assault on the city was imminent. The assault did not take place, and the RPF instead declared a cease fire. Whether or not the RPF intended to advance on the capital is unknown. Kagame later said his aim at this point was to inflict as much damage as possible on Rwandan Army forces, capture their weapons, and gain ground slowly, but not to attack the capital or seek to end the war with an outright RPF victory. Kagame told journalist and author Stephen Kinzer such a victory would have ended international goodwill towards the RPF and led to charges that the war had simply been a bid to replace the Hutu state with a Tutsi one. The increased presence of French troops and the fierce loyalty of the Hutu population to the government meant an invasion of Kigali would not have been achieved with the same ease that the RPF had conquered the north. Fighting for the capital would have been a much more difficult and dangerous operation. Several of Kagame's senior officers urged him to go for outright victory but he overruled them. By the end of the February war more than a million civilians, mostly Hutu, had left their homes in the country's largest exodus to date.
Аруша келісімдері мен хутулардың күшінің көтерілуі, 1993-1994
Одақпен атысты тоқтату туралы келісімге Уганданың астанасы Кампалада екі күндік келіссөздер басталды, оған Одақ жетекшісі Пол Кагаме қатысты, сондай-ақ президент Мусевени мен Еуропа елдерінің өкілдері де болды. Еуропалық тарап Одақ күштерінің ақпан айындағы шабуылдан бұрын бақылап тұрған аймаққа қайта шегінуін талап етті. Кагаме бұл талапқа тек қана руандалық армияның жаңадан басып алған аумаққа қайта кіруіне тыйым салынса ғана келісетінін мәлімдеді. Кагаме қайтадан соғыс бастау және одан да көп аумақты басып алу мүмкіндігін ескертіп, екі тарап та келісімге келді. Келісімге сәйкес Одақ ақпанға дейінгі аумағына қайта шегінді, сонымен қатар Одақ аймағы мен елдің қалған бөлігі арасында демилитаризацияланған аймақ құрылуы тиіс болды. Бұл келісім маңызды болды, себебі ол Хабиаримана режимінің солтүстік аймақты көтерілісшілерге ресми түрде беруін білдірді, бұл Одақтың аталған аумақтағы бақылауын мойындады. Одақтың жоғары сатыдағы басшылығының көптеген өкілдері Кагаменің тым көп ымыраға келгенін санады, себебі келісім тек ақпанға дейінгі шекараға қайтаруды ғана емес, сонымен қатар демилитаризацияланған аймаққа енбеуге уәде беруді де білдірді. Осылайша Одақтың аумақты кеңейту ниетіне толық нүкте қойылды. Кагаме Одақтың сәтті басшылығы арқылы жинаған беделін пайдаланып, осы алаңдаушылықтарды жойды және тараптар Арушадағы келіссөздер үстеліне қайта оралды. Келісімге және келіссөздердің жалғасуына қарамастан, президент Хабиаримана француз үкіметінің қолдауымен келесі айларды Одаққа қарсы «бірлескен майдан» құруға жұмсады. Бұл оның өзінің партиясының және CDR мүшелерін, сондай-ақ билікті бөлісу коалициясындағы басқа да оппозициялық партиялардың фракцияларын қамтыды. Сонымен қатар, сол партиялардың басқа өкілдері Одақпен бірлесіп мәлімдеме жасады, онда олар Францияның ел ішкі істеріне араласуын айыптап, Аруша процесін толық құрметтеуге шақырды. Партиялар ішіндегі радикалды топтар партиялық саясаттан асып түскен «Хутту күші» деп аталды. CDR-ден басқа, «Күш» қозғалысының бір бөлігі болған партия болған жоқ. Керісінше, әр партия «орталықшыл» және «Күш» қанаттарына бөлінді, екі лагердің өкілдері де сол партияның заңды басшылығын білдіретінін мәлімдеді. Тіпті билік партиясының ішінде Хабиаримананың бейбіт келісімге қол қою ниетіне қарсы шыққандар да болды. Партиялардың «Күш» қанаттарына байланысты бірнеше радикалды жастар ұйымдары пайда болды, олардың ішінде билік партиясына қосылған Интерхамуе және CDR-дің Импузамугамбиі бар. Жастар ұйымдары ел бойынша жаппай қырқындарды белсенді түрде жүзеге асыра бастады. Армия осы ұйымдарды, кейде француздермен бірлесіп оқытты, бірақ олар берген оқытулар жаппай өлтірулерге қолданылатынын білмеді. Маусым айында президент Хабиаримана өзінің басшылығына ең үлкен қауіпті негізгі оппозиция емес, «Хутту күші» құрайтынына көз жеткізді. Бұл оны тактиканы өзгертуге және Аруша бейбіт процесіне толыққанды қатысуға итермеледі, осылайша оны аяқтауға қажетті серпінді берді. Пруньенің сөзіне сүйенсек, бұл қолдау шынайы емес, тек символдық сипатта болды. Хабиаримана оппозиция мен Одаққа шектеулі жеңілдіктер берсе, «Хутту күшіне» бейбіт процесін бұзуға рұқсат берілгеніне қарағанда билікті ұстап тұруы оңайырақ болады деп сенді. Әскер санын келіссөздерге алу ұзақ және қиын болды, екі рет келіссөздердің тоқтауына жақын болдық. Руанда үкіметі елдегі тутсилердің үлесін ескере отырып, офицерлер корпусының тек 15%-ын Одаққа бөлуді қалаған, ал Одақ 50/50 бөлінуді талап етті. Одақ ақпан айындағы сәтті науқанынан кейін басымдыққа ие болды және келіссөздерге төрағалық еткен Танзания олардың талаптарын қолдады. Үкімет ақырында олардың талабына келісті. Офицерлер корпусының 50%-ымен қатар Одаққа командалық емес әскерлердің 40%-ы бөлінді. Келісімде сондай-ақ ауқымды демобилизация қарастырылды: келісімдер кезінде 35 000 руандалық армия және 20 000 Одақ сарбазының тек 19 000-ы жаңа ұлттық армияға шақырылатын болды. Барлық егжей-тегжейлі мәселелер келісілгеннен кейін Аруша келісімдеріне 1993 жылдың 4 тамызында президент Хабиаримана мен көрші елдердің мемлекет басшылары қатысқан ресми салтанатта қол қойылды. Келесі жылдың 7 сәуіріне дейін созылатын шартты бейбітшілік орнады. Келісімде Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күшін шақыру қарастырылды, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек миссиясы (ЮНАМИР) деп аталды және 1993 жылдың қазанында канадалық генерал Ромео Даллердің басшылығымен Руандада орналасты. Келісімнің тағы бір талабы Одақтың Кигалидегі (қазіргі Депутаттар Палатасы деп аталатын) Руанда Парламенті ғимаратындағы Ұлттық даму кеңесінде (ҰДК) дипломаттарды орналастыруы болды. Бұл адамдар 1993 жылдың желтоқсанында ЮНАМИР-дің «Таза дәліз» операциясы арқылы Кигалиге 600-1000 Одақ сарбазымен бірге келді. Сонымен қатар, әртүрлі партиялардың «Хутту күші» қанаттары геноцид жоспарларын жасауға кірісті. Бурунди президенті Мельхиор Ндадае, елдің алғашқы хуту президенті болып сайланғаннан кейін, 1993 жылдың қазанында экстремист тутси армия офицерлері тарапынан өлтірілді. Бұл қастандық хутулардың тутсилер өздерінің жауы екеніне және оларға сенуге болмайтынына сендірді. CDR және басқа партиялардың «Күш» қанаттары осы жағдайды өз пайдасына қолдануға болатынын түсінді. 1992 жылы алғаш ұсынылған, бірақ маргиналды көзқарас болып қалған «соңғы шешім» идеясы енді олардың күн тәртібіндегі басты мәселе болды. Интерхамуеден келген бір хабарласып жүрген адам ЮНАМИР өкілдеріне хуту экстремистерінің топыраққа бейбіт процесті бұзу және Кигалиде тутсилерді өлтіруді жоспарлап отырғанын айтты.
The RPF cease fire was followed by two days of negotiations in the Ugandan capital Kampala, attended by RPF leader Paul Kagame, and involving President Museveni and representatives of European nations. The Europeans insisted that RPF forces withdraw to the zone they had held before the February offensive. Kagame responded that he would agree to this only if the Rwandan army were forbidden from re entering the newly conquered territory. Following a threat by Kagame to resume fighting and potentially take even more territory, the two sides reached a compromise deal. This entailed the RPF withdrawing to its pre February territory, but also mandated the setting up of a demilitarised zone between the RPF area and the rest of the country. The deal was significant because it marked a formal concession by Habyarimana's regime of the northern zone to the rebels, recognising the RPF hold on that territory. There were many within the RPF senior command who felt Kagame had ceded too much, because the deal meant not only withdrawal to the pre February boundaries, but also a promise not to encroach on the demilitarised zone. This therefore ended RPF ambitions of capturing more territory. Kagame used the authority he had accumulated through his successful leadership of the RPF to override these concerns, and the parties returned once more to the negotiating table in Arusha. Despite the agreement and ongoing negotiations President Habyarimana, supported by the French Government, spent the subsequent months forging a "common front" against the RPF. This included members of his own party and the CDR and also factions from each of the other opposition parties in the power sharing coalition. At the same time other members of the same parties issued a statement, in conjunction with the RPF, in which they condemned French involvement in the country and called for the Arusha process to be respected in full. The hardline factions within the parties became known as Hutu Power, a movement which transcended party politics. Apart from the CDR there was no party that was exclusively part of the Power movement. Instead almost every party was split into "moderate" and "Power" wings, with members of both camps claiming to represent the legitimate leadership of that party. Even the ruling party contained a Power wing, consisting of those who opposed Habyarimana's intention to sign a peace deal. Several radical youth militia groups emerged, attached to the Power wings of the parties; these included the Interahamwe, which was attached to the ruling party, and the CDR's Impuzamugambi. The youth militia began actively carrying out massacres across the country. The army trained the militias, sometimes in conjunction with the French, who were unaware the training they provided was being used to perpetrate the mass killings. By June President Habyarimana had come to view Hutu Power, rather than the mainstream opposition, as the biggest threat to his leadership. This led him to change tactics and engage fully with the Arusha peace process, giving it the impetus it needed to draw to a completion. According to Prunier this support was more symbolic than genuine. Habyarimana believed he could maintain power more easily through a combination of limited concessions to the opposition and RPF than he could if Hutu Power were allowed to disrupt the peace process. The negotiation of troop numbers was protracted and difficult; twice the talks almost collapsed. The Rwandan Government wanted to allocate only 15% of the officer corps to the RPF, reflecting the proportion of Tutsi in the country, while the RPF was arguing for a 50/50 split. The RPF were in a superior position following their successful February campaign and were backed in their demands by Tanzania, which was chairing the talks. The government eventually agreed to their demands. As well as 50% of the officer corps, the RPF was allocated up to 40% of the non command troops. The deal also mandated large scale demobilisation; of the 35,000 Rwandan Army and 20,000 RPF soldiers at the time of the accords, only 19,000 would be drafted into the new national army. With all details agreed the Arusha Accords were finally signed on 4August 1993 at a formal ceremony attended by President Habyarimana as well as heads of state from neighbouring countries. An uneasy peace was once again entered into, which would last until 7April of the following year. The agreement called for a United Nations peacekeeping force; this was titled the United Nations Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR), and was in place in Rwanda by October 1993 under the command of Canadian General Roméo Dallaire. Another stipulation of the agreement was that the RPF would station diplomats in Kigali at the Conseil national de développement (CND), now known as the Chamber of Deputies, Rwanda's Parliament building. These men were protected by 600–1,000 RPF soldiers, who arrived in Kigali through UNAMIR's Operation Clean Corridor in December 1993. Meanwhile, the Hutu Power wings of the various parties were beginning plans for a genocide. The President of Burundi, Melchior Ndadaye, who had been elected in June as the country's first ever Hutu president, was assassinated by extremist Tutsi army officers in October 1993. The assassination reinforced the notion among Hutus that the Tutsi were their enemy and could not be trusted. The CDR and the Power wings of the other parties realised they could use this situation to their advantage. The idea of a "final solution", which had first been suggested in 1992 but had remained a fringe viewpoint, was now top of their agenda. An informant from the Interahamwe told UNAMIR officials a group of Hutu extremists were planning on disrupting the peace process and killing Tutsis in Kigali.
1994 жылғы геноцид кезінде әскери операциялар
1994 жылғы 6 сәуірде президент Хабияримананың ұшағы Кигали әуежайының жанында атып түсірілген кезде атыс тоқтады, нәтижесінде Хабияримана мен Бурундидің жаңа президенті Сиприан Нтарямира қаза тапты. Екеуі де Дар-эс-Саламда өткен аймақтық саммиттің соңында үйлеріне қайтып келе жатқан еді. Онда Кения, Уганда және Танзания басшылары Хабияриманаға Аруша келісімдерін іске асыруды кешіктіруді тоқтатуға шақырған болатын. Шабуылдаушылар әлі белгісіз. Оқиғадан кейін жазған кітабында Прунье бұл Хабияримана үкіметінің экстремистік хуту мүшелері жасаған төңкеріс болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл теорияны 2006 жылы француз судьясы Жан Луи Брюгиер, ал 2008 жылы испан судьясы Фернандо Андреу жоққа шығарды. Екеуі де Кагаме мен РПФ жауапты деп мәлімдеді. 2010 жылдың соңында Брюгиердің орнын басқан судьялар баллистика және акустика саласындағы мамандарды тартқан ғылыми сараптама жүргізуді бұйырды. Бұл сараптаманың нәтижесінде хуту экстремистері Хабияримананы өлтірді деген бастапқы теория расталды. Алайда, бұл есеп судьяларды РПФ күдіктілеріне қарсы қозғасқан істі тоқтатуға итермелемеді; бұл 2018 жылы дәлелдердің жетіспеуіне байланысты жасалды. Ұшақты атып түсіру Руанда геноцидінің бастамасы болды, ол бірнеше сағаттан кейін басталды. Әскерилер полковник Теонесте Багосора басқарып отырған дағдарыс комитеті құрылды, ол премьер-министр Агата Увилингиймананы саяси мұрагерлік ретімен келесі кезекте тұрғанына қарамастан, басшы ретінде мойындаудан бас тартты. БҰҰ қолбасшысы генерал Даллаир бұл төңкеріс деп бағалады және Увилингиймана басқаруын талап етті, бірақ Багосора бас тартты. Президенттік күзет Увилингиймана мен оның күйеуін, оны қорғауға тағайындалған Бельгияның он сарбазын, сондай-ақ басқа да көрнекті саясаткерлер мен журналистерді өлтірді. Дағдарыс комитеті Багосораның бақылауындағы уақытша үкіметті тағайындады, ол жоспарлы түрде көптеген тутсилерді, сондай-ақ кейбір саяси тұрғысынан орташа хутуларды жүйелі түрде өлтіруге бұйрық берді. Шамамен 100 күн ішінде 500 000 мен 1 000 000 аралығында адам қаза тапты. 7 сәуірде геноцид басталған кезде РПФ командирі Пол Кагаме уақытша үкіметке және БҰҰ бейбітшілік сақтаушыларына қастандық тоқтамаса, азаматтық соғысты қайта бастайтынын ескертті. Келесі күні Руанда армиясы ұлттық парламент ғимаратына бірнеше бағыттан шабуыл жасады, бірақ онда орналасқан РПФ әскерлері сәтті қарсылық көрсетті. Содан кейін РПФ солтүстіктегі өз аумағынан демилитаризацияланған аймақтан өтіп, үш бағыттан шабуылға шықты, қарсыластары олардың нақты ниеттеріне немесе Кигалиге шабуыл жасалатынына сенімді емес. Демилитаризацияланған аймақтағы ЮНАМИР жасақтары соғысқа тартылмау үшін өз лагерлеріне қайтты. Кагаме уақытша үкіметпен келіссөздер жүргізуден бас тартты, өйткені ол Багосараның билігін жабу үшін ғана құрылған және геноцидті тоқтатуға ниеттенбегенін сенді. Келесі бірнеше күнде РПФ елдің шығыс бөлігі арқылы оңтүстікке қарай жылжи бастады, Габироны және Кигалидің солтүстігінде және шығысындағы үлкен ауылдық жерлерді басып алды. Олардың Кигалидегі бөлімшесі қалған күштерінен оқшауланды, бірақ жас сарбаздар тобы үкіметтік аумақтан өтіп, олармен қосыла алды. Олар бұл кезеңде Кигали мен Бьюмбаға шабуыл жасамай, қалаларды қоршауға және жабдықтау жолдарын кесіп тастауға бағытталған маневрлер жасады. РПФ сондай-ақ Угандадан келген тутси босқындарына РПФ бақылауындағы аймақтарда майдан шебінің артына қоныстануға рұқсат берді. Сәуір айында БҰҰ күштері атысты тоқтату туралы бірнеше рет келіссөздер жүргізді, бірақ Кагаме әр жолы қастандық тоқтамаса, РПФ соғысты тоқтатпайтынын мәлімдеді. Сәуір айының соңында РПФ Танзанияның шекаралық аймағын толық бақылауға алды және Кибунгодан батысқа, Кигалиден оңтүстікке қарай жылжи бастады. Олар Кигали мен Рухенгериден басқа жерде аз қарсылыққа тап болды. 16 мамырда олар Кигали мен уақытша үкіметтің уақытша орны Гитарама арасындағы жолды кесіп тастады, ал 13 маусымда Гитараманы басып алды. Гитараманы басып алу Руанда армиясының жолды қайта ашуға жасаған сәтісіз әрекетінен кейін болды. Уақытша үкімет солтүстік-батыстағы Гизеньиге көшірілуге мәжбүр болды. Соғыс жүргізумен қатар Кагаме РПФ-ті кеңейту үшін көптеген адамдарды жұмысқа алды. Жаңа сарбаздардың арасында геноцидтен аман қалған тутсилер мен Бурундиде тұратын руандалық тутсилер болды, бірақ олар бұрынғы сарбаздарға қарағанда нашар даярланған және тәртіпсіз болды. 1994 жылдың маусым айының соңында Франция БҰҰ санкциясымен "Түркіз" операциясын бастады, мақсаты – көшірілген адамдар, босқындар және қауіпті жағдайдағы азаматтар үшін қауіпсіз гуманитарлық аймақтар құру. Заирдің Гома және Букаву қалаларындағы базалардан француз әскері Оңтүстік-Батыс Руандаға кіріп, Сиангугу–Кибуе–Гиконгоро үшбұрышындағы "Түркіз" аймағын құрды, бұл Руанданың шамамен бес бөлігін құрайды. Radio France International болжамы бойынша, "Түркіз" шамамен 15 000 адамның өмірін сақтап қалды, бірақ геноцид аяқталып, РПФ-тің күші артып келе жатқандықтан, көптеген руандалықтар "Түркізді" РПФ-тен хутуларды қорғау миссиясы ретінде түсіндірді, соның ішінде геноцидке қатысқандарды да. Француздар РПФ-ке жауаншылдық танытты және олардың қатысуы елдің оңтүстік-батысындағы РПФ-тің ілгерілеуін тежеді. "Түркіз" операциясы 1994 жылғы 21 тамызға дейін Руандада болды. Руандадағы азаматтық соғыс кезіндегі француз әрекеттері кейін көп зерттеулерге және дау-дамаылдарға себеп болды, сондай-ақ Африкадағы француз сыртқы саясаты туралы бұрын-соңды болмаған пікірталас тудырды. Кигалиді толық қоршағаннан кейін РПФ маусымның соңында астана үшін күресті. Руанда армиясы адам күші және қару-жарақ жағынан басымдыққа ие болды, бірақ РПФ тұрақты түрде аумақты басып алып, жау тылынан азаматтарды құтқаруға бағытталған шабуылдар жасады. Даллаирдің сөзіне сәйкес, бұл табыс Кагаменің "психологиялық соғыстың шебері" болғанының нәтижесі болды; ол Руанда армиясының Кигали үшін күреске қарағанда геноцидке ден қойып отырғанын және үкіметтің аумақты жоғалтқан сайын моральдық жағдайының нашарлағанын пайдаланды. РПФ 4 шілдеде Кигалидегі Руанда армиясын жеңді және 18 шілдеде Гизеньиді және солтүстік-батыстың қалған бөлігін басып алып, уақытша үкіметті Заирге қашуға мәжбүр етті. Бұл РПФ жеңісі геноцидті де, азаматтық соғысты да аяқтады. 1994 жылдың шілдесінің соңында Кагаменің күштері Оңтүстік-Батыстағы "Түркіз" аймағынан басқа Руанданың барлық аумағын бақылауда ұстады. Кигали түскен күні, 4 шілде, РПФ-тің "Азаттық күні" ретінде белгіленді және Руандада мемлекеттік мереке ретінде тойланады. Геноцид кезінде Руандада болған БҰҰ бейбітшілік сақтау күштері, ЮНАМИР, 6-тарау мандатына ие болғандықтан әскери араласуға құқығы болмады. Генерал Даллаирдің бейбітшілікке келісуге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды және геноцидтің басында ЮНАМИР-дің көптеген руандалық қызметкерлері қаза тапты, бұл оның жұмыс істеу мүмкіндігін шектеді. Оның ең маңызды үлесі – штаб-пәтеріндегі Амахоро стадионында, сондай-ақ басқа да қауіпсіз БҰҰ нысандарында мыңдаған тутсилер мен орташа хутуларға пана беру болды, сондай-ақ шетелдік азаматтарды эвакуациялауға көмектесу. ЮНАМИР-ге ең көп әскер қосқан Бельгия үкіметі премьер-министр Увилингиймананы қорғау кезінде қаза тапқан он сарбазынан кейін сәуірдің ортасында әскерін шығарып алды. Мамырдың ортасында БҰҰ "геноцид актілері жасалған болуы мүмкін" екенін мойындады және күштерді күшейтуге келісті. Жаңа сарбаздар маусымда келе бастады және геноцид аяқталған шілдеде олар қауіпсіздік пен тұрақтылықты сақтау үшін қалды, олардың миссиясы 1996 жылы аяқталды. 1994 жылдың сәуір айы мен шілдесі аралығында Руандада БҰҰ-ның он бес сарбазы қаза тапты, оның ішінде он бельгиялық, үш ганалық, уругвайлық және сенгалдық Мбайе Диагне, ол руандалықтарды құтқару үшін өмірін бірнеше рет тәуекелге салған.
The cease fire ended abruptly on 6April 1994 when President Habyarimana's plane was shot down near Kigali Airport, killing both Habyarimana and the new President of Burundi, Cyprien Ntaryamira. The pair were returning home from a regional summit in Dar es Salaam at which the leaders of Kenya, Uganda, and Tanzania, had urged Habyarimana to stop delaying the implementation of the Arusha accords. The attackers remain unknown. Prunier, in his book written shortly after the incident, concluded that it was most likely a coup carried out by extreme Hutu members of Habyarimana's government. This theory was disputed in 2006 by French judge Jean Louis Bruguière and in 2008 by Spanish judge Fernando Andreu. Both alleged that Kagame and the RPF were responsible. At the end of 2010 the judges succeeding Bruguière ordered a more thorough scientific examination, which employed experts in ballistics and acoustics. This report seemed to reaffirm the initial theory that Hutu extremists assassinated Habyarimana. But the report did not lead the judges to drop the charges against the RPF suspects; this was finally done in 2018, due to lack of evidence. The shooting down of the plane served as the catalyst for the Rwandan genocide, which began within a few hours. A crisis committee was formed by the military, headed by Colonel Théoneste Bagosora, which refused to recognise Prime Minister Agathe Uwilingiyimana as leader, even though she was legally next in the line of political succession. UN commander General Dallaire labelled this a coup and insisted that Uwilingiyimana be placed in charge, but Bagosora refused. The Presidential Guard killed Uwilingiyimana and her husband during the night, along with ten Belgian UNAMIR soldiers charged with her protection and other prominent moderate politicians and journalists. The crisis committee appointed an interim government, still effectively controlled by Bagosora, which began ordering the systematic killing of huge numbers of Tutsi, as well as some politically moderate Hutu, through well planned attacks. Over the course of approximately 100 days between 500,000 and 1,000,000 were killed. On 7 April, as the genocide started, RPF commander Paul Kagame warned the interim government and the United Nations peacekeepers that he would resume the civil war if the killing did not stop. The next day Rwandan Army forces attacked the national parliament building from several directions but RPF troops stationed there successfully fought back. The RPF then crossed the demilitarised zone from their territory in the north and began an attack on three fronts, leaving their opponents unsure of their true intentions or whether an assault on Kigali was imminent. UNAMIR contingents in the demilitarised zone withdrew to their camps to avoid being caught in the fighting. Kagame refused to talk to the interim government, believing it was just a cover for Bagosora's rule and not committed to ending the genocide. Over the next few days the RPF moved steadily south through the eastern part of the country, capturing Gabiro and large areas of the countryside to the north and east of Kigali. Their unit stationed in Kigali was isolated from the rest of their forces but a unit of young soldiers successfully crossed government held territory to link up with them. They avoided attacking Kigali or Byumba at this stage but conducted manoeuvres designed to encircle the cities and cut off supply routes. The RPF also allowed Tutsi refugees from Uganda to settle behind the front line in the RPF controlled areas. In April there were numerous attempts by the United Nations forces to establish a cease fire, but Kagame insisted each time that the RPF would not stop fighting unless the killings stopped. In late April the RPF secured the whole of the Tanzanian border area and began to move west from Kibungo, to the south of Kigali. They encountered little resistance except around Kigali and Ruhengeri. By 16 May they had cut the road between Kigali and Gitarama, the temporary home of the interim government, and by 13 June had taken Gitarama itself. The taking of Gitarama followed an unsuccessful attempt by the Rwandan Army forces to reopen the road. The interim government was forced to relocate to Gisenyi in the far north west. As well as fighting the war Kagame recruited heavily at this time to expand the RPF. The new recruits included Tutsi survivors of the genocide and Rwandan Tutsi refugees who had been living in Burundi, but they were less well trained and disciplined than the earlier recruits. In late June 1994 France launched Opération Turquoise, a UN mandated mission to create safe humanitarian areas for displaced persons, refugees, and civilians in danger. From bases in the Zairian cities of Goma and Bukavu, the French entered south western Rwanda and established the Turquoise zone, within the Cyangugu–Kibuye–Gikongoro triangle, an area occupying approximately a fifth of Rwanda. Radio France International estimates that Turquoise saved around 15,000 lives, but with the genocide coming to an end and the RPF's ascendancy, many Rwandans interpreted Turquoise as a mission to protect the Hutus from the RPF, including some who had participated in the genocide. The French remained hostile to the RPF and their presence held up the RPF's advance in the south west of the country. Opération Turquoise remained in Rwanda until 21 August 1994. French activity in Rwanda during the civil war later became a subject of much study and dispute, and generated an unprecedent debate about French foreign policy in Africa. Having completed the encirclement of Kigali, the RPF spent the latter half of June fighting for the capital. The Rwandan Army forces had superior manpower and weapons, but the RPF steadily gained territory and conducted raids to rescue civilians from behind enemy lines. According to Dallaire, this success was due to Kagame's being a "master of psychological warfare"; he exploited the fact that the Rwandan Army were concentrating on the genocide rather than the fight for Kigali and exploited the government's loss of morale as it lost territory. The RPF finally defeated the Rwandan Army in Kigali on 4July and on 18 July took Gisenyi and the rest of the north west, forcing the interim government into Zaire. This RPF victory ended the genocide as well as the civil war. At the end of July 1994 Kagame's forces held the whole of Rwanda except for the Turquoise zone in the south west. The date of the fall of Kigali, 4July, was later designated Liberation Day by the RPF and is commemorated as a public holiday in Rwanda. The UN peacekeeping force, UNAMIR, was in Rwanda during the genocide, but its Chapter VI mandate rendered it powerless to intervene militarily. Efforts by General Dallaire to broker peace were unsuccessful, and most of UNAMIR's Rwandan staff were killed in the early days of the genocide, severely limiting its ability to operate. Its most significant contribution was to provide refuge for thousands of Tutsi and moderate Hutu at its headquarters in Amahoro Stadium, as well as other secure UN sites, and to assist with the evacuation of foreign nationals. The Belgian Government, which had been one of the largest troop contributors to UNAMIR, pulled out in mid April following the deaths of its ten soldiers protecting Prime Minister Uwilingiliyimana. In mid May the UN conceded that "acts of genocide may have been committed", and agreed to reinforcement. The new soldiers started arriving in June, and following the end of the genocide in July they stayed to maintain security and stability, until the termination of their mission in 1996. Fifteen UN soldiers were killed in Rwanda between April and July 1994, including the ten Belgians, three Ghanaians, a Uruguayan, and Senegalese Mbaye Diagne who risked his life repeatedly to save Rwandans.
Салдары
Жеңімпаз РПФ геноцидтен кейін Руанданы бақылауға алды және 2021 жылға дейін елдегі ең басты саяси күш болып қала береді. Олар Аруша келісімдеріне негізделген үкімет құрды, бірақ Хабиаримананың партиясы тыйым салынды және РПФ келісімдерде оған қарастырылған үкіметтік лауазымдарды иеленді. РПФ-тың әскери қанаты Руандалық патриоттық армиясы (РПА) деп өзгертіліп, ұлттық армияға айналды. Пауль Кагаме Руанданың вице-президенті және қорғаныс министрі қызметтерін бірге атқарды; Хабиаримананың кезінде мемлекеттік қызметкер болған, бірақ РПФ-ке қосылу үшін қашқан хуту Пастер Бизимунгу президенттік лауазымға тағайындалды. Бизимунгу мен оның кабинеті ішкі істерді белгілі бір деңгейде басқарды, бірақ Кагаме армияның бас қолбасшысы және елдің де-факто билеушісі болып қалды.
The victorious RPF assumed control of Rwanda following the genocide, and as of 2021 remain the dominant political force in the country. They formed a government loosely based on the Arusha Accords, but Habyarimana's party was outlawed and the RPF took over the government positions allocated to it in the accords. The military wing of the RPF was renamed as the Rwandan Patriotic Army (RPA) and became the national army. Paul Kagame assumed the dual roles of Vice President of Rwanda and Minister of Defence; Pasteur Bizimungu, a Hutu who had been a civil servant under Habyarimana before fleeing to join the RPF, was appointed president. Bizimungu and his cabinet had some control over domestic affairs but Kagame remained commander in chief of the army and de facto ruler of the country.
Ішкі жағдай
Азамат соғысы Руанданың ресми экономикасын күйретіп, кофе және шай өсіруді тоқтатты, туризмді құлдыратты, азық-түлік өндірісін азайтты және мемлекеттік шығыстарды қорғанысқа, басқа басымдықтардан бұрды. Геноцид кезінде Руанданың инфрақұрылымы мен экономикасы одан да зардап шекті. Көптеген ғимараттар тұруға жарамсыз болды, ал бұрынғы режим елден қашқанда барлық валюта мен жылжымалы мүлікті алып кетті. Адам ресурстары күрт азайды, халықтың 40-тан астамы қашып кетті немесе қаза тапты. Көптеген ер адамдар қашып кеткен немесе өлтірілгендіктен, әйелдер халықтың шамамен 70 пайызын құрады. Азаматтық өлімдерден басқа, соғыс кезінде 7500 жауынгер қаза тапты. Көптеген қалғандары психикалық жарақат алды: көпшілігі туыстарын жоғалтты, кісі өлтірулерге куә болды немесе геноцидке қатысты. Соғыс кезіндегі зорлаудың ұзақ мерзімді салдары – әлеуметтік оқшаулану, жұқпалы аурулар, қаламаған жүктіліктер мен балалардың дүниеге келуі, кейбір әйелдердің өздігінен түсік жасауы болды. Пауль Кагаме басқаратын әскер заң мен тәртіпті сақтап тұрды, ал үкімет елдің институттары мен инфрақұрылымын қайта жаңарту жұмысын бастады. Үкіметтік емес ұйымдар елге қайта оралуға кірісті, бірақ халықаралық қауымдастық жаңа үкіметке айтарлық көмек көрсетпеді. Халықаралық көмектің басым бөлігі Руандадан хутулардың қашқаннан кейін Заирде құрылған босқындар лагерлеріне бағытталды. Кагаме үкіметтің барлық азаматтарды қамтитын, тутсилер басымдығы жоқ екенін көрсетуге тырысты. Ол азаматтардың ұлттық жеке куәліктерінен этникалық белгіні алып тастауды бұйырды және үкімет хуту, тутси және тва арасындағы айырмашылықты азайту саясатын бастады. Геноцид кезінде және РПФ жеңісінен кейінгі айларда РПФ сарбаздары геноцидке қатысқан немесе қолдаған деп айыпталған көптеген адамдарды өлтірді. Бұл өлтірулердің масштабы, ауқымы және түпкілікті жауапкершілігі даулы. Human Rights Watch және Prunier сияқты ғалымдар өлім саны 100 000-ға жететінін және Кагаме мен РПФ элитасы бұл өлтірулерге төзбегенін немесе ұйымдастырғанын мәлімдеді. Стивен Кинзерге берген сұхбатында Кагаме өлтірулер болғанын мойындады, бірақ оларды тәртіпсіз сарбаздар жасағанын және оларды тоқтату мүмкін болмағанын айтты. 1995 жылғы Кибехо қырғынынан кейін бұл өлтірулер халықаралық назарға ілікті, онда әскерилер Бутаре провинциясындағы ішкі көшіп қонғандар лагеріне атыс ашты. ЮНАМИР құрамындағы австралиялық сарбаздар кем дегенде 4000 адам қаза тапқанын бағалады, ал Руанда үкіметі өлім саны 338 болғанын мәлімдеді. Пауль Кагаме 2000 жылы Пастер Бизимунгудан президенттік лауазымды қабылдап, 2020 жылға дейін Руанданы орташа табысқа ие ел ретінде дамыту бағдарламасын іске қосып, кең ауқымды ұлттық дамуды бастады. Ел адамның даму индексі, денсаулық сақтау және білім беру сияқты негізгі көрсеткіштер бойынша қарқынды дамыды. 2004 және 2010 жылдар аралығындағы жылдық орташа өсім, кедейлік деңгейі 2006 және 2011 жылдар аралығында 57%-дан 45%-ға дейін төмендеді, ал өмір сүру ұзақтығы 2000 жылы 46,6 жылдан 2018 жылы 64,3 жылға дейін өсті. Татуласу кезеңі және геноцидке күдіктілерді соттауға арналған соттардың құрылуы басталды. Олардың ішінде Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибунал (РМТТ) және Гакака – үлкен істерді қарау үшін қайта енгізілген дәстүрлі ауылдық сот жүйесі болды. Соғыстан кейінгі халықтың көп бөлігін құраған әйелдер геноцидке жиі араласпағандықтан, оларға татуласу мен қайта құру жұмыстарының көбісі сеніп тапсырылды.
The civil war severely disrupted Rwanda's formal economy, bringing coffee and tea cultivation to a halt, decimating tourism, diminishing food production, and diverting government spending towards defence and away from other priorities. Rwanda's infrastructure and economy suffered further during the genocide. Many buildings were uninhabitable and the former regime had taken all currency and moveable assets when they fled the country. Human resources were severely depleted, with over 40 of the population having fled or been killed. Women constituted about 70 percent of the population, as many men had fled or been killed. Outside of civilian deaths, 7,500 combatants had been killed during the war. Many of the remainder were traumatised: most had lost relatives, witnessed killings, or participated in the genocide. The long term effects of war rape included social isolation, sexually transmitted diseases and unwanted pregnancies and babies, some women resorting to self induced abortions. The army, led by Paul Kagame, maintained law and order while the government began the work of rebuilding the country's institutions and infrastructure. Non governmental organisations began to move back into the country but the international community did not provide significant assistance to the new regime. Most international aid was routed to the refugee camps which had formed in Zaire following the exodus of Hutu from Rwanda. Kagame strove to portray the government as inclusive and not Tutsi dominated. He directed removal of ethnicity from citizens' national identity cards and the government began a policy of downplaying the distinctions between Hutu, Tutsi, and Twa. During the genocide and in the months following the RPF victory, RPF soldiers killed many people they accused of participating in or supporting the genocide. The scale, scope, and source of ultimate responsibility of these killings is disputed. Human Rights Watch, as well as scholars such as Prunier, allege that the death toll might be as high as 100,000, and that Kagame and the RPF elite either tolerated or organised the killings. In an interview with Stephen Kinzer, Kagame acknowledged that killings had occurred but said they were carried out by rogue soldiers and had been impossible to control. The killings gained international attention after the 1995 Kibeho massacre, in which soldiers opened fire on a camp for internally displaced persons in Butare Province. Australian soldiers serving as part of UNAMIR estimated at least 4,000 people were killed; the Rwandan Government claimed the death toll was 338. Paul Kagame took over the presidency from Pasteur Bizimungu in 2000 and began a large scale national development drive, launching a programme to develop Rwanda as a middle income country by 2020. The country began developing strongly on key indicators, including the human development index, health care, and education. Annual growth between 2004 and 2010 averaged per year, the poverty rate reduced from 57% to 45% between 2006 and 2011, and life expectancy rose from 46.6 years in 2000 to 64.3 years in 2018. A period of reconciliation began as well as the establishment of courts for trying genocide suspects. These included the International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) and Gacaca, a traditional village court system reintroduced to handle the large caseloads involved. As women represented a larger share of the post war population were not as frequently implicated in the genocide, they were entrusted by the regime with more tasks of reconciliation and reconstruction.
Қауіпкерлер дағдарысы, бүлік және Конго соғыстары
РПФ жеңісінен кейін шамамен екі миллион хуту Руандадағы геноцид үшін РПФ-тің кек алуынан қорқып, көршілес елдерде, әсіресе Заирдегі босқындар лагерлеріне қашты. Лагерьлер тығыз және санитарлық жағдайы нашар болды, ондаған мың босқындар холера және дизентерия сияқты аурулардың эпидемиясынан қайтыс болды. Лагерьлерді Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариаты (БҰҰЖК) құрды, бірақ оларды бұрынғы хуту режимінің әскері мен үкіметі, соның ішінде геноцидтің көптеген жетекшілері бақылады. Олар Руанда билігіне қайта оралу үшін қайта қарулануға кірісті. 1996 жылдың соңына қарай лагерьдегі хуту содырлары шекарадан жиі шабуылдар жасады, ал РПФ басқарған Руанда үкіметі қарсы шабуылға көшті. Руанда Заирдің Оңтүстік Киву провинциясындағы тутси тобы – баниамуленгеге әскерлер мен әскери оқыту берді, олар Заирдің қауіпсіздік күштерін жеңуге көмектесті. Руанда әскерлері, баниамуленгелер және басқа да заирлік тутсилер босқындар лагерлеріне шабуыл жасап, хуту милициясын нысанаға алды. Бұл шабуылдар жүздеген мың босқындардың қашуына себеп болды. Көптегендері РПФ-тің қатысуына қарамастан Руандаға оралды, ал қалғандары батысқа қарай Заирге бет бұрды. Заирге қашып келген босқындарды АФДЛ көтерілісінің қамқорлығымен РПА қажырлы түрде қуды, нәтижесінде шамамен 232 000 адам қаза тапты. Бұрынғы режимнің жеңілген күштері Руанданың солтүстік-батыс провинцияларындағы хуту халқының басым қолдауымен шекаралық бүлікшілдік науқанын жалғастырды. 1999 жылға қарай хутуларды насихаттау және ұлттық армияға интеграциялау жобасы хутуларды үкімет тарапына тартуға және бүлікшілдік тоқтатуға мүмкіндік берді. Босқындар лагерлерін таратумен қатар Кагаме Мобутуды биліктен құлату үшін соғыс жоспарлауды бастады. Мобуту лагерьдегі геноцид жасаушыларды қолдаған және Заирде тутсилерге шабуыл жасауға рұқсат берген деп айыпталды. Руанда мен Уганда үкіметтері Лоран Дезире Кабила басқарған төрт бүлікші топтың одағын қолдады, олар Бірінші Конго соғысын бастарды. Көтерілісшілер тез арада Солтүстік және Оңтүстік Киву провинцияларын басып алды, содан кейін батысқа қарай жылжып, нашар ұйымдастырылған және жігерсіз Заир армиясынан аумақтарды аз шайқаспен иеленді. 1997 жылдың мамыр айына қарай олар елдің барлық аймағын бақылауға алды. Мобуту елден қашып кетті және ел Конго Демократиялық Республикасы (КДР) деп атала бастады. Руанда 1998 жылы Конгоның жаңа режимімен келіспей қалды, ал Кагаме екінші Конго соғысына әкелетін жаңа көтерілісті қолдады. Бұл соғыс 2003 жылға дейін созылды және миллиондаған адамның өліміне және ауыр зақымдарға әкелді. 2010 жылғы БҰҰ баяндамасында Руанданың патриоттық армиясы Конгодағы екі соғыс кезінде кең ауқымды адам құқықтарын бұзды және адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыпталды, бірақ Руанда үкіметі бұл айыптауларды жоққа шығарды. 2015 жылы Руанда үкіметі азаматтық соғыс кезінде шекаралық аймақтарына келтірілген зиян үшін Угандаға өтемақы төледі.
Following the RPF victory, approximately two million Hutu fled to refugee camps in neighbouring countries, particularly Zaire, fearing RPF reprisals for the Rwandan genocide. The camps were crowded and squalid and tens of thousands of refugees died in disease epidemics, including cholera and dysentery. They were set up by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) but were effectively controlled by the army and government of the former Hutu regime, including many leaders of the genocide, who began to rearm in a bid to return to power in Rwanda. By late 1996, Hutu militants from the camps were launching regular cross border incursions and the RPF led Rwandan Government launched a counter offensive. Rwanda provided troops and military training to the Banyamulenge, a Tutsi group in the Zairian South Kivu province, helping them to defeat Zairian security forces. Rwandan forces, the Banyamulenge, and other Zairian Tutsi, then attacked the refugee camps, targeting the Hutu militia. These attacks caused hundreds of thousands of refugees to flee; many returned to Rwanda despite the presence of the RPF, while others ventured further west into Zaire. The refugees fleeing further into Zaire were relentlessly pursued by the RPA under the cover of the AFDL rebellion, killing an estimated 232,000 people. The defeated forces of the former regime continued a cross border insurgency campaign, supported initially by the predominantly Hutu population of Rwanda's north western provinces. By 1999 a programme of propaganda and Hutu integration into the national army succeeded in bringing the Hutu to the government side and the insurgency was defeated. As well as dismantling the refugee camps, Kagame began planning a war to remove Mobutu. Mobutu had supported the genocidaires based in the camps and was also accused of allowing attacks on Tutsi people within Zaire. The Rwandan and Ugandan governments supported an alliance of four rebel groups headed by Laurent Désiré Kabila, which began waging the First Congo War. The rebels quickly took control of North and South Kivu provinces and then advanced west, gaining territory from the poorly organised and demotivated Zairian army with little fighting. They controlled the whole country by May 1997. Mobutu fled into exile and the country was renamed the Democratic Republic of the Congo (DRC). Rwanda fell out with the new Congolese regime in 1998 and Kagame supported a fresh rebellion, leading to the Second Congo War. This lasted until 2003 and caused millions of deaths and severe damage. A 2010 United Nations report accused the Rwandan Patriotic Army of wide scale human rights violations and crimes against humanity during the two Congo wars, charges denied by the Rwandan Government. In 2015 the Rwandan government paid reparations to Uganda for damage inflicted during the civil war to its border regions.