Кіріспе

Неміс ертегісі
киім бренді

"Алтын қаз" ("Die goldene Gans") – ағайынды Гриммдер жинаған ертегі (KHM 64).

Әңгіме

Бір еркек пен оның әйелінің үш ұлы болған, ең кішісінің аты Дүмлинг еді, себебі ол үлкен ағаларындай сұлу да, күшті де емес. Ең үлкен ұлы бай торт пен шарап бөтелкесімен жабдықталған күйе кесу үшін орманға жіберілді. Ол жолда тамақ және су сұраған кішкентай сұр адамға кездесті, бірақ оған дөрекілікпен бас тартты. Кейіннен ағаш кесіп жатқанда қолына жарақат алып, үйге қайтырды. Екінші ұлы да осыған ұқсас жағдайға түсіп, аяғын жарақаттады. Дүмлинг, күйдірілген кепшін және ащы сырамен жіберілгенде, азық-түлігін кішкентай қартпен жомарттықпен бөлісті, ол кепшін мен сыраны әдемі торт пен шарапқа айналдырды. Оның мейірімділігі үшін Дүмлинг кішкентай сұр адамның басшылығымен кескен ағаштың түбірінен алтын қаз тапты. Дүмлинг алтын қазды түнгі уақытта қонақ үйге әкеп қойды. Қазды көрген қонақ үй иесінің үш қызы Дүмлинг ұйықтағанда алтын қауырсындарын ұрлап алуға бекінді. Дүмлинг ұйықтағанда, үлкен қызы бір алтын қауырсынды жұлып алуға тырысты, бірақ қазға жабысып қалды. Екінші қызы да қауырсынды жұлып алуға тырысты, бірақ ол да әпкесіне жабысты. Кіші қызы әпкелеріне көмектесуге тырысты, бірақ ол да жабысып қалды. Ертесіне таңертең Дүмлинг алтын қазды қолтығына қысып, қонақ үй иесінің үш қызымен бірге жолға шықты. Содан кейін дін қызметкері, оның көмекшісі және екі жұмысшы араласып, олар да процессияға жабысты. Жақын жердегі қалада патша тұрады, оның қызы ешқашан күлімсіреген де, күлген де емес. Патша оны күлдіре алатын адамға үйлендіруге уәде берді. Терезеде отырған ханшайым Дүмлинг пен оның алтын қазынан кейін шалқалап келе жатқан процессияны көріп, күліп жіберді. Тағы бір нұсқада патша, қызының ағаш кесушіге үйленуін қаламай, Дүмлингке үш қосымша тапсырма береді: жертөледегі барлық шарапты іше алатын адамды, таудай нан жей алатын адамды және құрлықта да, теңізде де жүзе алатын кемені табуды. Дүмлинг кішкентай сұр адамның көмегімен барлық тапсырмаларды орындайды. Патша өзін жеңілгенін көріп, Дүмлингке ханшайымның қолын беруге келіседі.

Вариациялар

Халықшыл ғалым Д. Л. Ашлиман Алтын қаз тақырыбының басқа да нұсқаларын көрсетті: Алтын жұмыртқа туатын қаз (Эзоп); Алтын үйрек (Будданың бұрынғы өмірі туралы Джатака әңгімелерінен); Хума құсы (Парсы елдері).

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Дитер Штегманн мен Александр С. Берманге жазған "Алтын қаз" музыкалық нұсқасы 2006 жылы Германияның Ханау қаласындағы Шлосс Филиппсрухе Амфитеатр паркінде Гримм ағайындылар фестивалі аясында көрсетілді. Бұл туынды сондай-ақ American McGee's Grimm атты компьютерлік ойында бір эпизод ретінде де пайда болды, онда қаз әдеттегіден 10 есе үлкендеп келінген, ал оның құрбандары денелері қазға мүлдем жабысып қалады, ертегідегідей конга тізбегіне түспейді.

Жатака

Будда (Бодхисатта) дүниеге келді, өсті және үйленді. Өмірінде ол мұрагерлік діни қызметкерлер мен ғалымдардың индустар кастасына жатты. Оның Нанда, Нандавати және Сундаринанда есімді үш қызы болды. Ол қайтыс болғанда, алтын қауырсыны бар алтын қаз болып қайта туды. Әйелі мен қыздарына басқалар күтім жасап жатқанын білген соң, ол оларға қауырсындарын беруге шешім қабылдады, осы қауырсындардың арқасында олар жайлы өмір сүрсін деп үміттенді. Уақыт өте келе, ол оларға сату үшін көбірек қауырсын әкелді, олар үнемі жайлылық пен тыныштықта өмір сүрді. Бірақ бір күні әйелі ашкөздікке беріліп, барлық қауырсынын ақшаға сату үшін ұрлау жоспарын құрды. Оның қыздары қауырсынын ұрлау идеясын ұнатпады, сондықтан оған келіспеді. Алайда, алтын қаз келесі рет келгенде, әйелі оның барлық қауырсынын жұлып алды. Ол сондай шара қолданғанда, қауырсындар бірден алтын түстен ақ лелек қауырсынына айналды. Әйелі алтын қауырсындар қайтадан өсіп шығуын күтті, бірақ олар қайтадан өспеді – олар ақ түсті өсті, ал қаз ұшып кетіп, ешқашан қайтып оралмады.

Жіктеу

"Алтын қаз" Арне-Томпсонның 571 (Барлығы бірігіп тұру) типіне жатады; қосымша эпизод АТ типінің 513B (Құрлық және су кемесі) болып табылады.

Әдебиетті тексеру

Батыр – «Даммлинг» (Ақымақ) деген лақап атпен танылатын үш бауырдың кенжесі. Оның үлкен ағасы орманға ағаш кесуге (Тәскел) жол тартады, жол азығы ретінде бай торт пен шараппен қамтамасыз етіледі. Ол кішкентай сұр адаммен (Жасырын көмекші) кездеседі, ол тамақтан бір тілім, судан бір тамды сұрайды, бірақ одан бас тартылады. Үлкен ағасы жол апатына ұшырап, үйге қайтарылады. Екінші ағасы да осындай тағдырға ұшырайды. Даммлинг, ошақтың күлінде пісірілген кепкен нан мен ашыған сырамен жіберілгенде, кішкентай қартқа жомарттықпен келеді және оған алтын қаз (Елді сыйлығы) сыйға беріледі. Қаз кішкентай сұр адам таңдаған, ал Даммлинг кесіп түбірінен табылған ағаштан шығады. Осы ертегіні айтушылар Озиристің тұтқынға алынғанын білмеген болуы мүмкін. Ежелгі грек рухтары қайың ағаштарында болса, dryads туралы қараңыз. Алтын қазды қолтығына қысып, Даммлинг мейрамханаға бет түзеп, арқасын бұрғанда, мейрамхана иесінің қызы таза алтыннан жасалған бір қауырсынды жұлып алуға тырысып, бірден жабысып қалады (Ашкөздік А түрі 68А; Әділет орнатылады). Оған көмектесуге келген әпкесі де соған жабысып қалады. Ал ең кіші (Үштің кемпірі), байлықтан қалысқысы келмей, екіншісіне жабысады. Даммлинг қамалға жетеді, және араласуға тырысқан әркім еріксіз шеруге қосылады: дін қызметшісі, оның шіркеушісі және екі жұмысшы. Қамалда патша мен ханшайым (Ханшайым сыйлығы) тұрады, ол ешқашан күлмеген. Бірақ терезеде отырып, Даммлинг пен оның алтын қазынан кейін шалқалап келе жатқан шеруді көріп, мұңды ханшайым күліп жібереді. Даммлинг үш қиын сынақтан кейін, оның ішінде құрлық пен теңізде жүзетін кеме табу да бар, кейде ертегіге қосылады, әрқайсысында оған кішкентай сұр адам көмектеседі, ханшайымды жеңіп, бәрі бақытты өмір сүреді.