Кіріспе

Неміс энтомологы Иоганн Вильгельм Мейген (3 мамыр 1764 – 11 шілде 1845) – екіқанаттылар (Diptera) саласындағы пионерлік еңбектерімен әйгілі неміс ғалымы.

Алғашқы жылдар

Мейген Солинген қаласында Иоганн Клеменс Мейген мен Сибилла Маргарета Биктің сегіз баласының бесіншісі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы кедей болмаса да, аса бай да болған жоқ. Олар Солингенде шағын дүкен ашқан еді. Дегенмен, оның әкесінің ата-бабалары жиырма үйден тұратын егістік пен шағын кентке ие болған. Жалға алудан түскен кірістің үстіне Мейгеннің әкесі фермерлікпен айналысып, Солингендегі гильдия шебері болған. Мейген дүниеге келгеннен кейін екі жыл өткен соң, оның ата-анасы отбасының егістігіне көшіп келді. Алайда, жеті жылдық соғыстың салдарынан егістік ауыр қарызға батты, содан кейін жаман екінші және ойсыз сату-алу амалдары ферманы сатуға мәжбүр етті, ал отбасы Солингенге қайта оралды. Мейген қалалық мектепке барған, бірақ ол онда көп уақыт болған жоқ. Ол атасының егістігінде оқу-жазуды үйренген, үйде көп оқыған, сондай-ақ табиғат тарихына қызығушылық танытқан. Үйге келген штат геодезисі Стамм Мейгенге математикадан сабақ берген. Тағы бір отбасы досы, реформаттық шіркеудің органшысы және мұғалімі Бергер, оған он жасынан бастап фортепиано, орфография және каллиграфия сабақтарын берген. Кейін, 1776 жылы, ол оған француз тілін де үйреткен. Мейген Бергердің көмекшісі болды және онымен Мюльхаймға барды. Сол жерде ол алғаш рет бауырсақтардың жүйелі жинағын көрді, сонымен қатар жәндіктерді қалай жинау және дайындау керектігін де үйренді. 1779 жылдың күзінде ол ата-анасына көмектесу үшін Солингенге оралды, бастапқыда француз тілінен жеке сабақтар берді, бірақ келесі жылы ол 1784 жылдың басына дейін жұмыс істеген француз мектебін ашты. Осы кезеңдегі бос уақытында ол Чарльз Роллиннің 15 томдық «Рим тарихы» және сол автордың төрт томдық «Ежелгі тарихы» (екі кітап та француз тілінде) еңбегін оқып зерттеді. Ол кезде оның қолында болған жалғыз энтомологиялық еңбек – Модердің (немесе Клеманның) «Көбелек күнтізбесі» болды. Кейін, 1784 жылы, ол Аахендегі саудагер Пелцерге үй тұтқыны ретінде ұсынылды. Лауазымға кіріскеннен кейін, оған отбасының бір мүшесі ретінде қарады. Пелцердің Аахенде Матиас Баумгауэр (1759–1818) есімді туысы болды, ол жүн саудагерінің ұлы және өте қабілетті энтомолог еді. Баумгауэрдің 1200-ге жуық түрі бар бауырсақтар коллекциясы, сондай-ақ басқа да барлық отрядтардың жәндіктері болды.

Ерте энтомология

Мейгеннің негізінен қосқанаттылардан (Diptera) тұратын коллекциясын анықтауға жасаған алғашқы тырастары, голландтық Хouttyn баспасында шыққан, неміс тіліне аударылған Филипп Людвиг Стациус Мюллердің екі томдық еңбегімен жүзеге асты, бұл Линейдің «Жаратылыстың жүйесі» (Natursystem) еңбегінің аудармасы еді. Көп ұзамай ол өзінің алғашқы жаңалығын жасады. Линейлік туыстар тым кең ауқымды болды және қанат тамырларының құрылымын пайдаланып, жақсы жіктеу жүргізуге болады. Бұл тұжырым Англиядағы Мозес Харрис пен Женевадағы Луи Жюринге де келген еді, бірақ сол кезде Мейген бұл туралы хабарсыз болды. Маңызды қадамға қол жеткізгенін сезіне, Фабрицийдің еңбектерін сатып алып, осыдан бастап қосқанаттыларға назар аударды. Бірақ көп ұзамай қанат тамырларының құрылымы ғана қосқанаттыларды дұрыс жіктеу үшін жеткіліксіз екенін түсінді және Аахен жәрмеңкесінде сатып алынған 20 есе үлкейтуге арналған ағаштан жасалған микроскоп арқылы қараған антенналардың суреттерін салуға кірісті. Осыған қоса, шамамен 6 есе үлкейтуге арналған линза, сондай-ақ оның өте өткір көру қабілеті мен жақсы есте сақтауы оны келесі маңызды тұжырымға жеткізді: қосқанаттыларды белгілердің жиынтығын пайдаланып жіктеуге болады; қазір эклектикалық жүйе деп аталатын.

Солингенге оралу

1786 жылы Солингендегі органшы, оның бұрынғы мұғалімі Бергердің кіші інісі қайтыс болды. Осы лауазым, оған қоса француз мектебі, Мейгенге ұсынылып, ол Солингенге қайта оралды. Ол жерде ботаника мен энтомологияға қызығушылығы бар Венигер деген адаммен жақын танысты. Энтомология мен ботаникаға деген ынтасы кеңейіп, зерттеулерін әлемдік түрлерге дейін жеткізуді шешті. Венигер де солай ойлады, олар Франкфурттағы банкир және коллекционер Иоганн Кристиан Гернингпен байланысқа түсті. Гернинг Нидерландыдағы ұлына хат жазып, оған жәндіктердің үлгілерін сатып алуды тапсырды. Голландия қызметіндегі швейцариялық граф фон Мерон, оның інісі Цейлонның Тринкомали қаласының губернаторы болған, олардың тілектерін біліп, оларға шығыс үнділік кемелерде хирургтар болып жұмыс істеуге, сонымен қатар стипендия алуға мүмкіндік берді. Алайда, Мейгеннің анасы қарсы болғандықтан бұл жоспардан бас тартылды.

Бюрцхайдке

1792 жылы Мейген сурет салуға оқыды. Кейін оған Ахен қаласына жақын Бёрцхайд қаласында мұғалімдік қызмет ұсынылды. Алайда, ол Солингенді тастай алмады, себебі сол кезде Джемапп шайқасы кезінде француз әскері оны басып алған болатын. Француздар Неервинден шайқасынан кейін шегінген соң ғана ол Бёрцхайд пен Ахенге барып, мұғалімдікпен қатар, үнемі жинаумен айналысты. 1796 жылы Мейген Ахеннен 2 сағаттық жердегі Стольберг қаласында француз тілінен сабақ беруге жұмысқа орналасты. Ол өмірінің соңына дейін осы қалада тұрып, басқа жерге көшкен жоқ. Стольбергте мектептен тыс уақытта сурет салу, география, тарих және фортепианодан сабақ берді. Сондай-ақ ол Ж.А. Пелцер деген мыс өңдеушімен танысты, ол математик еді және 60 еселік Тидеманн ахроматтық телескопына ие болды. Ұзақ уақыт өткен соң Мейген де астрономиядан сабақ бере бастады. 1801 жылы Мейген француз натуралисі граф Ласепедпен кездесті, ол Стольбергтегі мыс зауыттарын көру үшін келген еді. Олар табиғаттану тарихы туралы әңгімелесіп, Мейген граф Ласепедке екіқанаттылардың (Diptera) суреттерін көрсетті. Ертесі күні Мейген граф Ласепедке баруға шақырылды, ол оны капитан Боденнің ботаник ретінде әлемді аралау сапарына қатысуға шақырды. Мейген бас тартты. 1802 жылы Иоганн Карл Вильгельм Ильлигер граф Ласепедтен Мейген туралы естіген болуы керек және Иоганн Центуриус Хоффмансеггпен бірге Ахендегі сауықтыру орталығында болғанда, оны өзімен бірге жұмыс істеуге шақырды. Мейген өзінің суреттерін алып, болашақ жұмыстар бойынша Ильлигер мен Хоффмансеггпен келісім жасады. Ильлигер жаңа және белгісіз екіқанаттыны (Dipteron) ұстап алып, оның қаламмен салынған суретін Мейгенге көрсетіп, оны қалай жіктеу керектігін сұрады. Мейген оны Локсоцера Хоффманнсегги деп сипаттады. Ильлигер сондай-ақ Мейгеннің екіқанаттылар (Diptera) туралы алғашқы еңбегін түзетуге келісті, ол 1804 жылы Брауншвейгте Рейхард баспасында жарияланды.

Дау

1804 жылы екіқанаттылардың (Diptera) жалғыз жіктелуі Фабрициусқа тиесілі болды. Мейгеннің одан да жетілген және табиғи жіктелуіне қарамастан, Мейгеннің «Шыбықтар» (Die Fliegen) еңбегі Фабрициусты қолдайтын көптеген энтомологтардың назарына ілікпеді, бірақ бұл Мейгенді тоқтатпады. Сол жылы Фабрициус Парижге сапар шегіп, Мейгеннің жұмысымен танысты. Отанына оралған соң, ол Мейгенге хат жазып, Ахен қаласында кездесуге келісті. Бірнеше күннен кейін Фабрициус Столбергке келді. Мұнда оған Мейгеннің жаңа тұқымдары көрсетілді, оларды «Systema Antliatorum» еңбегінің жоспарланған жаңа басылымында пайдалану үшін. Фабрициус Мейгенді әртүрлі әдістерді қолданғаны үшін сынап, жіктелудің дене мүшелерінің біреуіне (көбінесе ауыз мүшелеріне) негізделуі керек екенін, бірнеше мүшеге емес, деп мәлімдеді. Мейген Фабрициус өзінің қағидаларын үнемі сақтамайтынын, бірақ бәрібір Фабрициус әртүрлі әдістерді қолданудан бас тартқанын көрсетті.

Неке

1801 жылы Мейген Линнихке жақын Хюкельховенде уағызшылық қызмет атқаратын преподобный Манссенің қарындасы Аннаға үйленді. Анна Мейгенге шын ниетпен берілген еді, себебі алда қиын уақыттар күтіп тұрды. 1808 жылға дейін француз тілін оқитын студенттердің саны тұрақты түрде кеми, нәтижесінде Мейгеннің кірісі едәуір төмендеді. Осы қиын жағдайда Столбергтегі саудагер Адольф Пелцер оған Столберг сауда комитетінің хатшы қызметін атқаруға көмектесті, бұл кездесулердің хаттамасын жүргізу және неміс және француз тілдерінде хат алмасу да кірді. Бірақ, жағдай тағы өзгеріп, оның орнына ерікті хатшылық тағайындалды.

Көмірдің фоссилі

1812 жылы француз үкіметі Мейгенге көмір қазбаларының суреттерін аяқтау жұмысын тапсырды. Осы кезеңде оның жұмыс күні әдетте таңғы сағат 4-те басталып, әр жылдың 314 күні кешке дейін созылатын. Барлық бос уақытын энтомологияны, негізінен қосқанаттыларды (Diptera), сондай-ақ басқа да отрядтарды зерттеумен өткізді. Ол тарих пен математиканы да оқыды. Осы уақытта Мейген «Die Fliegen» үшін көптеген түрлерді суреттеді және түспен бояды. 1812-1814 жылдары Мейген Стольберг қалалық әкімдігі үшін бірнеше карталар жасады. Ол граф фон Хоффмансеггпен қайтадан хат алмасып тұрды, граф өз коллекциясын Берлиннің Табиғат тарихы мұражайына сатқанға дейін.

Wiedemann компаниясының ұсынысы

1815 жылы Мейгенге мемлекеттік прокурор (юстицрат) Кристиан Рудольф Вильгельм Видеманнан 1804 жылы басталған жұмысын жалғастыру мүмкіндігі бар ма деп сұраған хат келді. Ол Киль университетіндегі Фабрициус коллекциясына қолжетімділік ұсынды. 1816 жылғы жазда Видеманн Стольбергке келіп, 8 күн бойы амбициялық жобаның жоспарын жасады. Ол Мейгенге Вена мұражайынан, Берлиндегі Хоффмансегг коллекциясынан және Питер Симон Паллас коллекциясынан материал жіберді. Мейген үздіксіз жұмыс істеді және 1818 жылы «Құшқырлар» кітабының жаңа және кеңейтілген басылымының бірінші томы жарық көрді, одан кейін 1838 жылға дейін басқа томдары да шықты, соңғы 7-томы 1838 жылы жарық көрді. Осы соңғы том үшін Мейген шығындарды азайту үшін литографиялық тақталарды өзі жасауға мәжбүр болды. Ол сонымен қатар Видеманның «Aussereuropaische Zweiflugler» еңбегі үшін 19 литографиялық тақта дайындады. «Die Fliegen» кітабының алғашқы томдарын Мейген өзі басып шығарды, бірақ көптеген жазылымдар болғанына қарамастан, шығындары жоғары болды. Хамм қаласындағы Шульц кітап сатушылары айтарлықтай сыйақымен осы жұмысты өз мойнына алды. 1818 жылы Мейгеннің көп жылдық досы, шаршысыз коллекционер Баумгауэр Парижде қайтыс болды. Оның әйелі оның коллекциясын Аахенге әкеліп, оны анықтау үшін Мейгенге тапсырды. Ол Германия, Франция, Пиреней, Альп және Солтүстік Италиядан келген кем дегенде 50 000 мың үлгіні анықтауға кірісіп, бір жарым жыл бойы жұмыс істеді. Содан кейін коллекция 1100 голланд гильдеріне сатылды, оның бір бөлігі Лейденге, ал екінші бөлігі Льежге (Лютич) жіберілді. Бұл жылдар өте қиын болды. 1816 және 1817 жылдары нашар егін болғандықтан азық-түлік бағасы күрт өсті. Оның отбасында сол кезде 7 бала болды және оның табысы өте төмен болды, себебі француз империясы құлағаннан кейін француз тілінің мұғаліміне деген сұраныс болмады. Ақырында, сумен жабдықтау инспекторының араласуы арқасында ол бірнеше жылға созылатын карта салу бойынша жақсы төленетін келісімшартқа қол қойды. Астрономия да оған картамен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Ол, негізінен, ботаникалық зерттеулер үшін Зибенгебиргеге сапар жасады және Гамбург ботанигі, профессор Иоганн Георг Кристиан Леманн үшін өсімдіктердің бірнеше суретін салды. 1821 жылы Мейген Льеж қаласының профессоры Генрих Мориц Гаедемен танысты, оның есімін «Trypeta gaedii» және тахинидтер тұқымдасына берді.

Соңғы жылдар

1822 жылдан кейін француз мектебі толықтай жабылып, Мейген өзінің приходы үшін еңжақсыз органшы қызметін атқарды, бірақ ол хор кітабын жазды, ол үшін шіркеу кеңесі оған жақсы төледі. Мейген бұл қызметте 1831 жылға дейін жалғасты. 1825 жылы Мейген Франсуа Фенелонның «Телемах» шығармасын аударды, сондай-ақ сол жылы Берлиндегі табиғаттанушылардың жиынына қатысуға мүмкіндік алды. Мейгеннің шығыстарын Нис фон Эзенбек ұйымдастырды, сондай-ақ оның «Диптера» еңбектері арқылы таныс көптеген адамдар көмектесті. Ол сол жерде Видеманнды да қайта көрді. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, Берлиндегі Табиғи тарих мұражайының және Руте мен Буше коллекцияларын қарап шықты. 1826 жылы фон Винтем Мейгенге барып қайтты. Мейген сол жылы Крефельд пен Дюссельдорфқа сапар жасады. Келесі жылы, 1827 жылы, оның атымен «Көбелектерді ұнататындарға арналған нұсқаулық» жарық көрді, сонымен қатар ол Lepidoptera (көбелектер) туралы әлдеқайда ауқымды жұмысты бастады. Бұл жұмыс бөлімдер түрінде жарық көрді, әрқайсысы 10 кварто тақтадан тұрды, оларды Мейгеннің өзі литографиялады. Ол Euphalaenae-ға дейін жетті, бірақ қаржы жетіспеуі оны тоқтатып тастады. Ол бірнеше данасын бояды. Суреттердің көпшілігі, басқа еңбектерден алынған бірнешеуін қоспағанда, Мейгеннің өзі үлгілерден салды, олардың көбі ескі досы Сигердің коллекциясынан алынған. Lepidoptera жұмысын тоқтатып, «Диптера» жұмысын 6-томымен аяқтағаннан кейін, Мейген көптеген көздерден анықтау үшін «Диптера» жіберді. Олардың арасында Джозеф Вальтл мен Генрих Георг Броннның үлесі ерекше болды. Бұл оны қосымша том жасауға итермеледі, ол Tachina, Musca және Anthomyia туыстарын алдыңғы француз және ағылшын зерттеушілері қолданғандардан гөрі маңыздырақ белгілерге негізделген бірнеше туыстарға бөлуімен ерекшеленді. Сонымен қатар, Мейген Германияның флорасы бойынша үлкен жұмыс істеді, ол өлімінен бірнеше жыл бұрын ғана аяқталды. Бұл жұмыстың соңғы томы, сондай-ақ Мейгеннің өзі табиғаттан салған көптеген суреттерін қамтиды, 1842 жылы жарық көрді. Бұл оның соңғы жұмысы болды. 1839 жылы француз диптерологы Джастин Маккарт оның коллекциясын көруге келгенде, Мейген оған өзі сипаттаған барлық түрлердің 300 түсті және көбінесе үлкейтілген суреттерін қамтитын екі қалың квартолық суреттер жинағын көрсетті. Маккарт Мейгенге оларды сатып алғысы келетінін айтып, Париждегі Jardin des Plantes атынан 1800 франк бағасын ұсынды. Ол Мейгеннің «Диптера» коллекциясын сатып алу үшін қосымша 1200 франк төледі, ол да Парижге жіберілді. 1970 жылдары Морж түрлі-түсті суреттерді пластиналар түрінде жариялады (таңдама төменде көрсетілген). Содан кейін Мейген кітапханасын және қалған коллекцияларын сатты. Оның кітаптары мен жеміс-жидектер мен өсімдіктер коллекцияларын Ахендегі Verein für natürliche Wissenschaften und Gewerbe (табиғи ғылымдар мен өнеркәсіп қоғамы) сатып алды. «Диптерадан» басқа барлық жәндіктерін Арнольд Фёрстер сатып алды, сонымен қатар бірнеше қолжазбалар, соның ішінде Hymenoptera-ның (қоңыз) түсті суреттері де болды. 1839 жылы Пруссияның тәж мұрагер ханзадасы Мейгенге жылына 200 талер зейнетақы тағайындады. 3 мамыр 1845 жылы Мейгенге Бонн университетінің докторлық дипломы табыс етілді. Мейген 1845 жылдың 11 шілдесінде 81 жасында Ахенге жақын Стольбергте қайтыс болды.

Жетістіктер

Мейген жалпыға танылған диптерологияның "әкесі" ретінде белгілі. Оның көркем суреттерінен бөлек, Мейгеннің ең үлкен жетістігі – ғылыми жіктемесін жасау үшін морфологиялық белгілердің комбинацияларын пайдалану болды. Бұл оның швед құрдасы Карл Фредрик Фалленнен өзгеше болды, ол тек ауыз мүшелерінің белгілерін қолданған. Осылайша ол Пьер Андре Латрейл, Мозес Харрис және Луи Жюрин сияқты ғалымдармен тәуелсіз түрде бірдей қорытындыға келді, соның нәтижесінде эклектикалық әдістеме берік орнатылды. Мейген көптеген еуропалық диптерлерді сипаттады (көбінесе жарамды) және оның еңбегі осы маңызды жәндіктер тобын зерттеудегі барлық келесі жұмыстардың негізін қалады.

Жинақтар

Мейгеннің коллекциясының көп бөлігі Париждегі Ұлттық табиғи тарих мұражайында сақталады. Венаның табиғи тарих мұражайында да, оның ішінде типтік үлгілері бар. Мейген басқа энтомологтармен үлгілерді, соның ішінде типтік үлгілерді алмасқандықтан, MNHN жинағында Мейгеннің типтік материалдары ғана емес, басқа авторлардың типтері де кездеседі (мысалы, Карл Фредрик Фаллен, Йохан Кристиан Фабрициус, Кристиан Рудольф Вильгельм Видеман және Пьетро Росси). Сондай-ақ, Мейгеннің типтік үлгілерін осы авторлардың түр атаулары жинақтарында табуға болады.

Ақпарат көздері мен сілтемелері

Дж. А. Фёрстер (1974). Ж. В. Мейгеннің өмірі мен ықпалы туралы, Mosquito Systematics, 6 (2): 79–88. Мордж, Г. 1975. Мейгеннің бұрын жарияланбаған түпнұсқа қол суреттері бойынша диптерлердің түсті кестелері. 1-кесте 80. Энтомологияға үлесі 25: 383–500. Мордж, Г. 1976. Мейгеннің бұрын жарияланбаған түпнұсқа қол суреттері бойынша диптерлердің түсті кестелері. 81–160 кестелер. Энтомологияға үлесі 26: 441. Мордж, Г. 1976б. Мейгеннің бұрын жарияланбаған түпнұсқа қол суреттері бойынша диптерлердің түсті кестелері. 161–305 кестелер. Энтомологияға үлесі 26: 543. Понт, А. 1986. Ж. В. Мейген сипаттаған Fanniidae және Muscidae-дің қайта қаралуы (Insecta: Diptera). Табиғат тарихы мұражайының жылдық баяндамасы, Вена 87 B 197–253, Вена, мамыр. pdf.