Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори қоғамындағы кіші тайпа
Sub tribe in Māoridom
Маори және Жаңа Зеландия ағылшын тіліндегі "кіші тайпа" (немесе "ру") "маори қоғамындағы негізгі саяси бірлік" ретінде қарастырылады. Маори адамы бірнеше хапуға қатысты болуы немесе байланысы болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, әр хапудың өз басшысы болған және көбінесе өз iwi (тайпасынан) тәуелсіз қызмет еткен.
In Māori and New Zealand English, a ("subtribe", or "clan") functions as "the basic political unit within Māori society". A Māori person can belong to or have links to many hapū. Historically, each hapū had its own chief and normally operated independently of its iwi (tribe).
Этимология
Бұл сөз тікелей " жүкті " дегенді білдіреді, ал әлеуметтік-саяси контексте қолданылуы хапу мүшелерін байланыстыратын генеалогиялық байланыстың метафорасы болып табылады. Сол сияқты, маори тіліндегі "жер" сөзі "плацента" дегенді де білдіре алады, бұл адам мен жер арасындағы байланысты метафоралық түрде көрсетеді, ал "іуи" – "ру" сөзі "сүйек" дегенді де білдіріп, ата-бабалармен байланысты аңғартады.
The word literally means "pregnant", and its usage in a socio political context is a metaphor for the genealogical connection that unites hapū members. Similarly, the Māori word for land, , can also mean "placenta", metaphorically indicating the connection between people and land, and the Māori word for tribe, iwi, can also mean "bones", indicating a link to ancestors.
Анықтама
Иви (тайпалар) деп аталатын бөліністер ретінде хапу мүшелігі генеалогиялық тегімен анықталады; хапу бірнеше ванау (ұзын отбасы) топтарынан тұрады. Маори ғалымы Хирини Моко Мид хапу сөзінің екі мағынасы хапу тобында туылғаның маңыздылығын көрсетеді деп мәлімдейді. Бұл метафора ретінде "бір анадан туған мүшелер" және "өсу идеясын білдіреді, яғни хапу көптеген ванауларды қабылдай алады". 1870 жылғы халық санағында Уакатохеа ивиінің бес хапуы болды, олардың саны 51-ден 165 адамға дейін ауысты. Кейбіреулері есепке алынбаған болуы мүмкін, себебі 1874 жылғы иви тізілімінде тағы екі хапу тіркелген, бірақ оларда 22 және 44 мүше ғана болды. Бұл ивидегі хапулардың саны 22-ден 188-ге дейін жетті. 1874 жылы хапуларда әлі де еркектер мен әйелдер арасындағы арақатынас тең емес еді, 7 ивидің 6-сында еркектер әйелдерден көп болды. Халық санағы мен тізілім арасындағы төрт жыл ішінде барлық хапулар айтарлықтай өсті, осы кезде көпшілік маори халқының саны азайып барады деп есептеді. Нгати Руа 8 адамға, Нгати Пату 28 адамға, Нгати Тама 63 адамға, Нгати Ира 4 адамға азайды, ал Нгати Нгахере 17 адамға өсті. Бұл халық санының өсуі үкіметтің түрлі қарсы қозғалыстарды қолдағандықтан ивидің жерін тәркілеген кезде болды. Басқа ивилердегі кейбір хапулар одан да ірі болды.
As named divisions of iwi (tribes), hapū membership is determined by genealogical descent; a hapū consists of a number of whānau (extended family) groups. The Māori scholar Hirini Moko Mead states the double meanings of the word hapū emphasise the importance of being born into a hapū group. As a metaphor this is "the members being born of the same womb", and "conveys the idea of growth, indicating that a hapū is capable of containing many whānau." In the 1870 census the Whakatōhea iwi had five named hapū ranging in size from 51 to 165 people. Some were apparently overlooked, as an iwi register from 1874 showed two more hapū, but these had only 22 and 44 members respectively. The hapū of this iwi ranged in size from 22 to 188. In 1874, hapū still had a small male female imbalance overall with 6 of the 7 iwi having far more males than females. In the four year period between the census and the register, all the hapū had grown significantly—at a time when popular opinion had it that the Māori population was in decline. Ngāti Rua gained 8, Ngāti Patu gained 28, Ngāti Tama gained 63, Ngāti Ira lost 4, and Ngāti Ngahere gained 17. These population gains were at a time when the iwi had land confiscated by the government for their support of various anti government movements. Some hapū in other iwi were larger.
Тарих
Пакеха келгенге дейін, маори қоғамында күнделікті өмірді ұйымдастыратын негізгі топ кішігірім ванау болды. Әр хапудың өз басшысы болды және әдетте тайпа (иви) тобынан тәуелсіз жұмыс істеді. 1820 жылдары маорилер үлкен топтарда жұмыс істеудің экономикалық тиімділігін, әсіресе кемелермен сауда жасағанда түсінді. Үлкен хапулар зығыр, картоп, шеген және шошқаның артық өнімдерін шығаруға мүмкіндік алды, оларға қарыстырып одеял, темекі, балта және мылтықтар берілді. Мушкет соғысы кезеңінде (1807–1842) хапу жауынгерлердің негізгі тобы ретінде әрекет етті. Хапулар өз басшыларымен бірігіп, бірнеше мың жауынгерден тұратын үлкен әскерлер құрды, бірақ үлкен топтың ішінде тәуелсіздігін сақтау олар үшін қалыпты жағдай болды. Те Мейре Тау өз зерттеуінде Нгаи Таху көші-қоны туралы айта келіп, хапудың мөлшері мен атаулары өзгермелі болғанын, олардың саны артқанда немесе көшіп-қонғанда апаулардың бауырлас топтарға бөлінгенін атап өтті. Жаңа хапулар көбінесе көші-қонмен байланысты оқиғалардың құрметіне ат қойды. Сонымен қатар, бір топ адам жағдайға қарай өздерінің атын өзгертетін. Атаудың өзгеруі негізінен белгілі бір хапуға берілген ресурстарға құқықтарды бекітуге немесе белгілі бір аймақтағы беделімен танылған ата-бабамен байланысты нығайтуға бағытталды. Тау хапу атаулары мен орналасқан жерлері соңғы уақыттарда тұрақталғанын айтады. Генри Уильямс сияқты миссионерлер тіпті басқа ивимен соғыс кезінде де хапулар көбінесе тәуелсіз әрекет еткенін атап өтті. Мушкет соғысы кезеңінде (1807–1842) көптеген шайқастарда әртүрлі ивилер емес, бәсекелес хапулар шайқасты. Бір ивиден шыққан екі хапудың қақтығысуы жиі кездесетін. Хапулар көбінесе еуропалықтарға жер сатуға уәкілдік еткен саяси бірлік болды: 1840 жылы Уайтанги шартына қол қойылғаннан кейін 20 жыл ішінде, жергілікті істер министрі Уильям Ричмондтың сөзіне сүйенсек, әртүрлі хапулар немесе салыстырмалы түрде шағын топтар Шарты бойынша сатылған барлық жерлердің жартысын сатты. Ричмондтың айтуынша, хапулар немесе шағын топтар Оклендтің солтүстігіндегі барлық жерлерді, Хоук шығанағындағы бір бөлігін, Вайрапа аңғарындағы, Вайкатодағы Раглан қаласындағы және Веллингтон мен Таранакидегі Те Ати Ава сатқан жерлерді сатты.
Before the arrival of Pākehā, the normal day to day operating group in Māori society seems to have been the smaller whānau. Each hapū had its own chief and normally operated independently of the tribe (iwi) group. By the 1820s Māori had realised the economic benefits of working in larger groups—especially when it came to trading with ships. The larger hapū could work more effectively to produce surplus flax, potatoes, smoked heads and pigs in exchange for blankets, tobacco, axes and trade muskets. In warfare the hapū operated as the standard grouping for warriors during the period of the Musket Wars (1807–1842). Hapū would unite politically under their own chief, to form much larger armies of up to several thousand warriors, although it was common for hapū to retain independence within the larger group. Te Maire Tau noted in his study of Ngāi Tahu migrations that hapū size and names were volatile, with hapū splitting into sister groups when they grew in size or when migrating. New hapū often adopted names from events associated with the migration. Likewise the same group of people would change their name according to different circumstances. Name changes primarily asserted rights to resources given to a named hapū, or emphasised a link to an ancestor with mana in a particular area. Tau states that hapū names and locations have become more stable in more recent times. Missionaries such Henry Williams noted that even in times of war against another iwi, hapū usually operated independently. In the period of the Musket Wars (1807–1842) many of the battles involved fighting between competing hapū rather than different iwi. It was not uncommon for two hapū from the same iwi to clash. Hapū were frequently the political unit that sold land to the Europeans: in the 20 years after the signing of the Treaty of Waitangi in 1840, according to Native Affairs Minister William Richmond, different hapū or comparatively small groups of individuals sold half of all the blocks sold under the Treaty. Richmond said that hapū or small groups sold all the land sold north of Auckland, some in Hawke's Bay, in the Wairarapa valley, in the Waikato at Raglan, and in sales by Te Āti Awa in Wellington and Taranaki.