Кіріспе
Оң жақта: Шахрисабз көне қорсы, Шахрисабз қабырғасы, Шахрисабз мешіті (барлық элементтер жоғарыдан төменге қарай)
| pushpin карта = Өзбекстан#Батыс Азия#Хиндукуш
| pushpin рельеф = иә
| pushpin белгі орны = сол
| pushpin карта alt =
| pushpin картаның астында =
| биіктік аяқ жазбалары =
| биіктік м =
| координаттар =
| бөлімше түрі = ел
| бөлімше атауы = Өзбекстан
| бөлімше түрі1 = аймақ
| бөлімше атауы1 = Қашқадарё облысы
| жалпы халқы = 142700
| халық саны 2022 жылға =
| халық аяқ жазбалары = Экономикалық ынтымақтастық ұйымы (ЭКО) Шахрисабзды 2024 жылғы туризм астанасы деп таңдады. Самарқан қаласының оңтүстігінде шамамен 80 км қашықтықта, 622 метр биіктікте орналасқан. Шахрисабздың халқы 140 500 адамды құрайды (2021 жылғы мәліметтер). Тарихи тұрғыдан Кеш немесе Киш деп белгілі болған Шахрисабз, бір кезде Орталық Азияның маңызды қаласы және Персияның Ахеменид империясының Соғдиана провинциясының ірі қалалық орталығы болған. Бүгінде ол 14 ғасырдың түркі-моңғол батыры Тимурдың туған жері ретінде танымал.
| pushpin map = Uzbekistan#West Asia#Hindu Kush
| pushpin relief = yes
| pushpin label position = left
| pushpin map alt =
| pushpin map caption =
| elevation footnotes =
| elevation m =
| coordinates =
| subdivision type = Country
| subdivision name = Uzbekistan
| subdivision type1 = Region
| subdivision name1 = Qashqadaryo Region
| population total = 142700
| population as of = 2022
| population footnotes = The Economic Cooperation Organization (ECO) has selected Shakhrisabz as its tourism capital for 2024. It is located approximately 80 km south of Samarkand, at an altitude of 622 m. Its population is 140,500 (2021). Historically known as Kesh or Kish, Shahrisabz was once a major city of Central Asia and was an important urban center of Sogdiana, a province of the Achaemenid Empire of Persia. It is primarily known today as the birthplace of 14th century Turco Mongol conqueror Timur.
Тарих
Бұрын Кеш немесе Киш ("жүректі қуандыратын") деп аталатын және ежелгі Наутакамен шартты түрде байланыстырылатын Шахрисабз – Орталық Азияның ең көне қалаларының бірі. Ол 2700 жылдан астам бұрын негізделген және б.з.д. 6-4 ғасырларда Ахеменидтер империясының, немесе Парсының бір бөлігі болған. Осы кезеңде Кеш Согдиананың маңызды қалалық орталығы болып қала берді – империя ішіндегі маңызды провинция. Ахеменидтер дәуірінің соңына қарай жасалған құжаттарда қала қабырғаларын жаңарту туралы мәліметтер бар. Шахрисабз қаласы Темуридтер дәуірінен бері осы атпен аталады. Ұлы Александрдың қолбасшысы Птолемей Наутакада Бактрия сатрабы және парсы тағына талапкер Бессұсты тұтқынға алды, осылайша бір кездегі ұлы Ахеменид империясы құлады. Ұлы Александр б.з.д. 328-327 жылдары осы аймақта қыстап, әйелі Роксанамен кездесті. 567 мен 658 жылдар аралығында Кеш билеушілері түрік және Батыс түрік қағанаттарының қағандарына салық төледі. 710 жылы қала арабтар басып алды.
Түркі қағанатының құрамында
6-8 ғасырларда Кеш түрік және батыс түрік қағанаттарының құрамына кірді. 8 ғасырда Хузар (Кеш) билеушісі малик – түрік Субугра болды. Тон Ябғу қаған (618-630) тұсында түрік билігі Соғдияда нығайды. Тохаристан және Ауғанстанға жасалған жаңа жорықтар мемлекет шекарасын солтүстік-батыс Үндістанға дейін кеңейтті. Тон Ябғу қаған әкімшілік реформа жүргізіп, Соғдияны қоса, аймақтардағы өкілдерін – тудунды тағайындады, олар алым-салық жинауды қадағалап, бақылады. Ол "Тун ябғу қаған" деген жазуы бар монета шығарған деген болжам бар. Ежелгі түрік тайпаларының бірі – халадж халқы, ерте орта ғасырларда Тохаристан аймағында (қазіргі Өзбекстанның оңтүстігі, Тәжікстан және Ауғанстанның солтүстігі) қоныстанды. Орталық Азиядағы түріктер мынадай құдайларға табынды: Тенгри (аспан), Умай (ана құдай), Ер суб (жер суы) және Эрклиг (тозақ иесі), олардың ішінде Тенгри ең басты орынды иеленді. Тенгри ең маңызды құдай болды.
Арабтардың жаулауы
Кеш 8-шы ғасырда арабтар тарапынан бағындырылды. Араб шапқыншылығы кезінде Қашқадарья аңғары, әсіресе Кеш, әл-Муқанна басқарған арабтарға және исламға қарсы азаттық күресінің орталығы болды, бұл тарихта "Ақ киімдегі адамдардың көтерілісі" ретінде белгілі. Осы қарсылықтың нәтижесінде астананың құлдырауына соқтырды. 701-704 жылдары Несеф және Кеш қалаларында түріктер мен арабтар арасында шайқастар болды. Саманидтер дәуірінде қалалық өмір біртіндеп ескі Кештің оңтүстік-батысына, ірі Баркнон ауылының орнына көшті.
Қарахандық дәуірі
1038 жылы Трансоксиананы жаулап алған, сондай-ақ Боритигин деп те белгілі болған Ибрагим ибн Наср Чағаниянды басып алды, одан ол орталық Трансоксианаға шабуыл жасады. 1040 жылы ол Кешті жаулап алды. 10 ғасырда Қарахандық мемлекеті ежелгі түркі жазба мәтіндерінің дәстүрлерін жалғастырған әдеби тілге ие болды. 10 ғасырдағы ресми қараханид тілі көне қарлық диалектілерінің грамматикалық жүйесіне негізделген. Қарахандықтардың және олардың түркі халқының исламдануы түркі мәдениетінің мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырдың басында түркі халықтары тарихында алғаш рет Құранға түсіндірме ретінде жазылған "Тафсир" түркі тіліне аударылды. 11 ғасырдың ғалымы Махмуд Кашғари түркі тіл білімінің негізін қалады. Ол Орталық Азиядағы көптеген түркі тайпаларының аттарын тізімдеді. Белгілі ғалымдардың бірі – тарихшы Маджид әл-Дин әл-Сурхакати, ол "Түркістан тарихы" атты еңбегін жазды, онда Қарахандық әулетінің тарихы баяндалған. Қарахандықтар билігі тұсында ортағасырлық Кештің жаңа астанасы құрылды. Хорезмшахтардың гегемониясы кезінде (13 ғасырдың басында) Кеш Шахрисабз алғаш рет қорғаныс қабырғаларымен қоршалды.
Қазіргі тарих
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы Польшаның Андерс әскерінің 6-шы жаяу әскер дивизиясы Шахрисабзда орналасып, ұйымдастырылды, содан кейін нацистік Германияға қарсы күресу үшін Өзбекстаннан эвакуацияланды. Қалада поляк әскери бейіттері орналасқан. Бұхара билігі тұсында қала автономия үшін күресті, ал 1870 жылы орыстар Бұхара әмірінің қаланы басып алуына көмектесті.
Экономика
Қала экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеуге, оның ішінде мақта тазалау және консервілеу сияқты салаларға негізделген. Бұған қоса, аймақта дәстүрлі және үй шаруашылық кәсіпорындары жақсы дамыған.
Климат
Шахрисабз орта теңіз климатына (Köppen: Csa) ие, суық қыстары мен ыстық, құрғақ жаздары бар.
Музыка саласында
Шахрисабз өзбек эстрадалық-вокалдық ансамблі "Ялла" атты белгілі әнінде жырланды. Музыка авторы – Фаррух Зокиров, сөзін жазған – Евгений Березиков.