Кіріспе

Адамс Лист (Liszt Ádám; 16 желтоқсан 1776 – 28 тамыз 1827) – композитор және пианист Франц Листтің әкесі болған.

Отбасылық негіздер

Георг Адам Лист пен Катарина Бауманның екінші баласы ретінде ол Венгрия Корольдігінің Австрия шекарасына жақын Немесвөлги (қазіргі Эдельсталь, Австрия) ауылында дүниеге келді. Оның отбасы Дунай суабиялық неміс тегінен шыққан. Листтер отбасының германдық, славяндық және мадьярлық тамырлары бар. Олар Марч, Нагимартон және сондай-ақ Венгрия Корольдігінің Малачка қаласында (қазіргі Марц, Австриядағы Маттерсбург және Словакиядағы Малацки) өмір сүрді. Георг Венгрияның Николай II, Эстерхази князіне қызмет етті, және ол да, оның ұлы Адам да Венгрия азаматтары болды. Отбасы көбінесе Венгрияның неміс тілді аймақтарында тұрды, сондықтан венгр тілін тек қарапайым деңгейде білді. Франц 1870 жылдары өз мемлекетінің жалпы тілін үйренуге тырысты, бірақ тілдік қабілетіне қарамастан, толық меңгере алмады. Жастығында Адам әкесінің "Лист" тегін мажар тілінің айтылуына сәйкес "Лист" деп өзгертті. Өмірінде Венгрияның көпұлтты Корольдігінің әкімшілік тілі латын тілі болғандықтан, ол латынша "Адамус" деп тіркелді. Ұлы Францтың үлкен жетістігінен кейін, әкесі Георг та 1820 жылдары "Лист" тегін қолдана бастады. Басқа отбасы мүшелері де осы форманы қабылдады, мысалы, Адамның інісі Эдуард, Франц фон Листтің әкесі.

Музыкалық мансапқа ұмтылған жастар

Жасөспірім кезінде Лист Джозеф Хайднның жетекшілігімен Эстерхази үйінің жазғы оркестрінде виолончельде ойнады. Ол сонымен қатар әуесқой пианист болған, орган мен скрипкада ойнап, хорда ән айтқан. Оның ағасы Эдуард пен бір әпкесі Барбара да зор музыкалық қабілеттерді көрсетті, әкесі Георг та органшы болып жұмыс істеді, пианино мен скрипкада ойнады, бірақ музыкалық білім алу үшін отбасынан басқа мүмкіндіктері шектеулі болды. Пресбургтегі (Позоны, қазіргі Братислава) Archigymnasium Regium Posoniense (қазіргі Гамча, Словакия) мектебін бітіргеннен кейін Лист францискан орденіне қабылданды, бірақ екі жыл өткен соң, 1797 жылы өтініші қабылданды да орденнен босатылды. Ол орденмен байланысын үзбеді, бұл оған ұлын Франц деп атауға ықпал еткен болуы мүмкін.

Ересектердегі еңбек өмірі

Листтің Поцсон университетінде философияны оқуын жалғастыруға жасаған әрекеті қаржылық себептерге байланысты бірінші жылдың өзінде тоқталды. Ол жұмыс іздеуге мәжбүр болды және 1798 жылы Фраконварьядағы (қазіргі Форхтенштайн, Австрия) Эстерхази үйінің кеңсе қызметкері болды. Екі жылдан кейін Лист Капуварға ауыстырылды, онда ол Кисмартонның (қазіргі Айзенштадт, Австрия) музыкалық атмосферасын сағынды. Ол музыка шығаруды бастады және Сопрон округінің батыс бөлігіне қайта ауысу үшін оны ханзадаға арнады. Тек 1805 жылы ғана ол Кисмартон сарайында жұмысқа орналасуға қол жеткізді. Кисмартондағы жылдары оның қуанған жылдары болды. Бос уақытында ол Хайднның ізбасары Иоганн Непомук Хуммель басқаратын оркестрде виолончельде ойнады және Кисмартонға концертке келген көптеген музыканттармен, оның ішінде Керубини мен Бетховенмен бірге жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды. Осы қуанған кезең 1809 жылы Листтің Естерхазидің Доборжан (қазіргі Райдинг, Австрия) шаруашылығына, шамамен 50 000 қойдың бақылаушысы (Rentmeister der Fürstlich Esterházyschen Schäferei) ретінде ауыстырылуымен аяқталды. Доборжан Кисмартоннан 50 шақырымдай қашықтықта, өте провинциалды жер болды.

Неке

1810 жылы жаз айында Лист әкесіне Нагимартонға (қазіргі Маттерсбург, Австрия) барғанда, Венадан Нагимартонға жақында көшіп келген Анна Лагермен танысты. Олардың некесі 1811 жылғы 11 қаңтарда Лок (қазіргі Унтерфрауенхайд, Австрия) шіркеу округінде болды. Жұбайлардың жалғыз баласы Франц Лист 1811 жылғы 22 қазанда дүниеге келді. Листтің әкесі Георг 1812 жылы Эстерхази князіне Адамның тағы үш баласы бар екенін хабарлады, бірақ оны растайтын басқа құжаттар жоқ, сондықтан бұл күмәнді көрінеді.

Франц Листтің өсімі

Доборжандағы үйінде Лист камералық концерттер ұйымдастырды. Франц 5 жасқа толғанда музыкалық генийі танылып, Адам оған музыка сабақтарын бастады. Оның даңқы арта түскенде, демеушілер жас Францтың Венада жеке білім алуына қаржылай көмек көрсетті. Францтың әкесі 1823 жылы Вена мен Парижге сапарларында ұлына жақын болды. Олар Францтың атақты Париж консерваториясында оқуын қамтамасыз етуді көздеді, бірақ Шерубини оларға шетелдіктер қабылданбайтынын мәлімдеді. (Бұл бей-жай ынқайынан кейін Лист консерваторияларды және олардың түлектерін әрдайым сынап-мізгілдеді). Сондықтан Лист ұлын қатаң кесте бойынша Бах және басқа композиторлардың шығармаларын фортепианода оқытуды жалғастырды, фугаларды транспозициялау және күнделікті техникалық жаттығулар жасады. Эстерхазилер қызметінен кеткен соң Лист уақытының көп бөлігін ұлының мансабын басқарумен өткізді, көптеген еуропалық елдерде гастрольдік сапарлар ұйымдастырды. Франц әкесінің қадағалауын өте қиын деп сезінді. (Ол, мүмкін, сабақтар мен концерттер арқылы отбасының күнкөрісіне де үлес қосып отырған болар). Лист шебер бизнес-менеджер болды. Әкесінің ұлына Эстерхазилер қызметінде болмаған мүмкіндіктерді беруді қалағаны мүмкін. Лист оған Паерден (композиция), Сальериден (вокал) және, ең бастысы, Черниден (фортепиано) сабақтар алдырды. Лист Черни мен Бетховенді өзінің музыкалық жастық шағынан білген. Черни арқылы Лист ұлын Бетховенмен кездестірді, және Черни өзінің ұстазын жас музыканттың концертіне баруға көндірген сияқты. Франц әкесінің қазасынан қатты қайғырып, біраз уақыт монастырьға уытты. Анасы Анна Лагер оны Парижге күтіп алып келді, ол 1860 жылдарға дейін сол жерде тұрды. Франц көп ұзамай танымал орындаушы және педагогқа айналды, ол 1830 жылы Парижге келген Шопенді музыка әлеміне таныстыра алды. Ұлы Лист Францтың алғашқы жылдарында ұстаз және менеджер ретінде маңызды рөл атқарды. Францтың толыққанды музыкалық қалыптасуы әкесінің қайтысынан кейін, Мендельсон, Шуберт және Шуман сияқты композиторлардың шығармаларын естігенде болды. Әкесінің өлімінен кейін оның орындау стиліне үлкен әсер қырық жастағы Паганинимен болған кездесулерден туды. Ол әрқашан француз баспасөзінің бала кезіндегі дарынды музыкантты пайдаланды деген айыптауына қарамастан Адам Листтің есін құрметтеді, бірақ оның Булонь-сюр-Мердегі қабірін бармады.

Өлім

Лист 1827 жылы Булонь-сюр-Мерде 50 жасында қайтыс болды, осы кезде Франц 15 жасқа толыпты. Екеуі дәрігердің кеңесімен Францтың тынығуы үшін демалыс орталығына келген еді; бірақ әкесі қызбадан (тифтен) ауырып, көз жұмып, сол жерге жерленді. Франц әкесінің қосылу рәсімі үшін аза тұту композициясын жазды.