Кіріспе

Рута graveolens, көбінесе рута, жалпы рута немесе рақым шөбі деп аталады, Ruta туысына жататын, әсемдік өсімдік және шөп ретінде өсіріледі. Оның тегі Балқан түбегі. Бұл өсімдік әлемнің түкпір-түкпіріндегі бақшаларда өсіріледі, әсіресе көкшіл жапырақтары үшін, кейде ыстық және құрғақ топырақ жағдайларын қабылдау қабілеті үшін. Сонымен қатар, ол тағамдық шөп ретінде, ал азырақ көлемде жәндіктерден қорғау және құрбандық иіс ретінде қолданылады.

Этимология

Грейволенс деген сөз жапырақтарының күшті хош иісіне сілтеме жасайды.

Сипаттама

Ру – көп жылдық, ағаш тәрізді бұта. Жапырақтары сопақ, көкшіл-жасыл түсті және қанатты орналасқан; езілген кезде күшті хош иіс шығарады. Гүлдері ұсақ, 4-5 боз жапырақшаларынан тұрады, шоғырларға жиналған. Тозаңданғаннан кейін қоңыр тұқымдық қапшықтар түзеді. Рудың тазартылған майы эменногог ретінде белгілі және римдік тарихшы Плиний Ескі және Соран оны түсік түсіруге пайдаланатын зат ретінде айтқан.

Басқа

Рю декоративтік өсімдік ретінде өсіріледі, төменгі қоршау ретінде де, ал жапырақтары гүл шоқтарында қолданылуы мүмкін. Көптеген мысықтар оның иісін ұнатпайды, сондықтан оны олардан қорғану үшін қолдануға болады (қараңыз, сондай-ақ Plectranthus caninus). Papilio machaon бабосының кейбір түрлерінің гусеницалары басқа өсімдіктермен қатар рюмен қоректенеді. Papilio xuthus гусеницалары да оны жеміріп жейді. Хасидтік яхудилер де эпидемиялар мен обадан қорғану үшін рутаны амулеттерге салу керектігін үйреткен. Басқа хасидтер атақты бағдади каббалисі Яков Хайм Софердің еңбектеріне сенеді, ол "руда" (רודה) өсімдігін қара магия мен жаман көзден қорғау үшін тиімді құрал деп айтады. Ол әлемнің көптеген үйлерінде де қолданылады. Орталық Азияда дәстүрлі түрде жәндіктерді қуып шығару және бөлмелерді хош иістендіру үшін қолданылады.

Уыттылық

Рүе шайыр ретінде аз мөлшерде қолданғанда, әдетте қауіпсіз. Рүе тұнбалары мутагендік және бауырға зиянды. Әсер ету механизмі қазірге дейін белгісіз.

Химия

Р. graveolens-тен фураноакридондар сериясы және екі акридон алкалоиды (арборнин және эвоксантин) бөлініп алынды. Сонымен қатар, құрамында кумариндер мен лимоноидтар бар. Жасуша мәдениеттері кумариндерді – умбеллиферон, скополетин, псорален, ксантоксин, изопимпинелин, рутамарин және рутакультин, ал алкалоидтарды – скиммианин, кукусагинин, 6-метоксидиктамин және эдулинин шығарады. R. graveolens жапырақтарының этилацетатты экстрактынан екі фуранокумарин, бір хинолин алкалоиды және төрт хинолон алкалоиды, оның ішінде гравеолин табылды. Тамыр, сабақ және жапырақтардың хлороформды экстракттерінен фуранокумарин халепензиннің бөлінуі анықталды. R. graveolens эфир майының құрамында екі негізгі компонент бар: ундекан-2-он (46,8%) және нонан-2-он (18,8%).

Символизм

Жапырақтарының ащы дәмі рут өсімдігінің (этимологиялық жағынан байланысы жоқ) "өкіну" етістігімен байланыстыруға әкелді. Рут өкініштің символы ретінде жақсы танымал, және әдебиетте оны кейде "әдемі шөп" деп атайды. Мифологияда, тынысы өсімдіктерді қуратып, тастарды жарылатын ететін базилиск рутқа ешқандай әсер етпеген. Базилиск шаққан мысықтар кері шегініп, қалпына келу үшін және қайта соғысуға оралу үшін рут жейтін.

Киелі кітапта

Аңыз бойынша, ру туралы Киелі кітапта, Лұқа 11:42-де айтылған: «Бірақ парызшылдарға қорлық болсын! Өйткені сізлер жалбыз, ру және барлық түрлі шөптердің оннан бір бөлігін садақаға бересіздер».

Литвада

Руэ Литваның ұлттық шөбі саналады және литвалық халық әндерінде жас қыздардың белгісі ретінде ең көп айтылатын шөп. Литвада дәстүрлі тойларда тек бойжеткен қыздар ғана өз тазалығын көрсету үшін руэ тағатын болған.

Украинада

Сонымен қатар, рюя украин фольклорында, әндерінде және мәдениетінде маңызды орынға ие. Украина халық әні "Ой поли рута, рута" ("О, даладағы рюя, рюя") онда қыз бойжеткендігінен айырылғанына өкініп, жарын "жасыл жеміс ағашын қиратқаны" үшін кінәлайды. "Червона Рута" ("Қызыл рюя") – украиналық белгілі ақын және композитор Володимир Ивасюк жазған ән. Поп әншісі София Ротару бұл әнді 1971 жылы орындаған.

Яһуди мәдениетінде

"Una Matica de Ruda" – дәстүрлі Сефардтық үйлену тойының әні.