Кіріспе

Санта Репарата – Италиядағы Флоренция қаласының бұрынғы кафедралық соборы. Оның аты Флоренцияның серкесі саналатын ертедегі тәуір қасиетті Репарата әйел-шеһітке байланысты. Флоренция соборы оның үстіне салынған.

Қазба жұмыстары

Қазба жұмыстарының қабаттары. Төмендегі мәліметтерде табылған заттардың қандай деңгейде табылғаны көрсетілген, римдік ғимараттардың едені жер деңгейі деп есептелінеді. Бұл С. Репаратаның жер деңгейі қазіргі көше еденінен 1,7 метр төменде жатыр. Бұл римдік жер деңгейінен 2,70 метр жоғары Санта-Мария-дель-Фиоренің мәрмәр едені орналасқан, бұл бүгінгі көше деңгейінен шамамен бір метр жоғары. 1,90 метр биіктікте дөңгелек тастардан жасалған еден бар. Бұл С. Репаратадан сақталған ең жоғары еден. Осы және төменгі деңгей арасында қарапайым толтыру материалының қабаты бар. 1,05 метр биіктікте кірпіш еденнің қалдықтары табылды, бұл 1055 жылы Флоренция кеңесінен бұрын салынған жаңа құрылысты көрсетеді. 0,50 метрде қызыл саз балшықтарындағы кейбір элементтері бар мәрмәр және тас плиткалар бар. Бұл Каролинг кезеңінде S. Reparata-ның алғашқы қайта құрылысының қалдықтары. Римдік еденнен 30 см жоғары, мысалы, павлин бейнеленген мозаикалық еден бар. Жер астында римдіктердің кокциопестодан жасалған едені орналасқан, бұл ұсақталған саз тас массасы. 1912-1915 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстарында бірінші ғасырға жататын римдік мозаикалар да табылған, олар баптистерияның астында орналасқан. 1965 және 1974 жылдар аралығында алты қазба жұмысы жүргізілді. 1971-1972 жылдары баптистерия мен күмбездің баспалдағы арасындағы соңғы қазба жұмыстары жүргізілді. Санта Репаратаның қалдықтарын табу Флоренциядағы ерте христиан дәуірінің ең нақты дәлелін берді, ол бұрын толыққанды құжатталмаған еді. Осы уақытқа дейін табылған дәлелдерге 1948 жылы Санта Фелиситадағы қазба жұмыстары, Паолино да Миланоның Аброзийдің өмірбаянындағы Сан-Лоренцо туралы жазбалар және кейбір қабір тастары мен саркофагтар кіреді, бірақ басқа ештеңе жоқ. Қазба жұмыстарын канадалық Франклин Токер және да Мороцци зерттеді, олар өз нәтижелерін жариялады. Токер өз жұмысын археолог Э. Галлидің 19 ғасырдың алғашқы екі онжылдығында жүргізген зерттеулеріне негіздеді. Токер баптистерияның алдында қайта табылған қабірлерді Галлимен салыстырып зерттеуді жалғастырды. Бұл қабірлер қазір көрмеге қойылмайды, бірақ Галли өзінің зерттеулері туралы есеп жариялады. Токердің қорытындысын оқығаннан кейін Бусиньяни қабірлерге негізделген деңгейлердің мерзіміне қатысты бірнеше сәйкессіздіктерді тапты. Зерттеуді Санта Репаратаның қабаттары арасындағы римдік топырақта табылған монеталардың мерзіміне негіздеу дұрыс. Римдік топырақтан табылған барлық монеталар император Гордиан III (238-244) және император Гонорий (395-423) дәуірлеріне жатады. Сондай-ақ, базиликаның мозаикалық еденіне енгізілген қабірден табылған S пішіндес тостақан бар, ол мозаикадан кейінгі уақытқа жатады. Осыған ұқсас заттардың сенімді мерзіміне сәйкес, тостақан 7 ғасырдың соңына дейін жасалған болуы мүмкін. Соңында, римдік топырақта табылған бұл заттар 4 ғасырдан бұрын жасалған деп айтуға болады. VII-VIII ғасырдың соңында мозаикалық еденге ие болған плитканы жартылай жаңарту қажет болды, себебі шыны зат еденде тесіктер бар аймаққа қойылған қабірден табылған. Бусиньянидің айтуынша, бұл базиликаның төртінші ғасырдың соңында немесе келесі ғасырдың алғашқы онжылдықтарында, рим әскерінің Радагаисты жеңгеннен кейін салынғанын растауға жеткілікті дәлел.

Бірінші шіркеудің қабат жоспары

Қазба жұмыстары алғашқы шіркеудің үлкен мозаикасы орналасқан жердің жоспарын ашып көрсетті. Кейінгі қайта құрулар мен жаңартуларға енгізілген өзгерістер де осы жоспарға негізделген. Санта Репарата бастапқыда он төрт жұп бағанамен бөлінген үш кемелі бар базилика түрінде болған. Онда жартылай дөңгелек апсидтер болды, олардың типологиялық палеохристиандық иконографиясы Константин дәуіріндегі базиликаларға тән болғандықтан, төртінші ғасырдың соңына жатса керек. Флоренцияда осы иконографиямен байланысты жұмыстар Санта Феличитада кездеседі, ал Сан-Лоренцодағы кейбір туындылар да сол кезеңге жатуы мүмкін. Бағаналардың үстінде аркалар немесе антаблема болғаны белгісіз; алайда, бағаналар арасындағы 3,19 метрлік ен аркалардың болуын ықтимал етеді. Базиликаның барлық бөлігі қазылған жоқ; шіркеу алаңы мен Санта-Мария-дель-Фиоре баспалдағының астынан шамамен төрт бағаналық ені қазылып алынды.

Өлшемі

Бұл қорытынды Санта Репаратаның алдыңғы жағына күмбез қасбетінен 13 метр қашықтықта тікелей жалғанған іргетастар мен аркадалардың табылуына байланысты. Осы аймақты есепке алғанда, Санта Репаратаның өлшемдері таң қалдыратын болды: ішкі ұзындығы апсисімен бірге 58,5 метр, көлбеу солтүстік қабырғасының ені 25-26 метр. Санта-Мария-дель-Фьоре 153 метр ұзындықта, шамамен 38 метр енді, кіріктіретін бөлігінің ұзындығы 90 метр, фонарьға дейінгі биіктігі 86,7 метр.

Мозаикалық асфальт

Ең маңызды жатқандық – бүкіл базиликаны жапқан үлкен мозаика, ол сол қанаттан, ортаңғы қанаттан және оң қанаттан табылған. Бір-бірімен қатар түрлі суреттер бар, олардың ішінде әдеттегі төрт жапырақты розалар мен шеңберлерде немесе сегізбұрыштардағы (латын кресі және тостаған сияқты христиандық белгілермен бірге) түйіндердің арасында, ортаңғы қанатта көп орынды алып жатқан, араларына ромбтар жазылған ерекше күрделі елтаңбалар бар; онда 14 демеушінің есімдері жазылған жазу бар. "Обсекуентиус" демеушісінің аты жазылған көрші панельдің ортасындағы белгінің жанындағы тауыс суреті ерекше сапалы. Еден мотивтері Рим империясы дәуірінің әдеттегі суреттерінің жиынтығына жатады (Сүлеймен түйіндері Флоренцияда баптистерияның астындағы ғимараттың мозаикасында кездеседі) және түрлі панельдердің біріктіріліп орналасуы Адриатика аймағындағы көптеген басқа мысалдарда да кездеседі.

IV ғасырдағы Флоренция

Табылған материалдарды бағалау нәтижесінде алынған даталарға сүйене отырып, мозаиканың IV-VI ғасырлар аралығында жасалғаны туралы гипотеза жасауға болады. Бұл гипотезаны тарихи кезеңді бағалау арқылы тексеру қажет. Флоренцияның IV ғасырдың соңында үлкен құлдырау кезеңіне енгені туралы жиі кездесетін, бірақ қате пікір бар, сондықтан Санта Репарата немесе баптистерияны салуға мүмкіндік болмады. Осы қате пікірге сәйкес, екеуі де 6-7 ғасырларда салынған болуы мүмкін емес. Баптистерия ломбард дәуіріне жатқызылды, себебі ол баптистке арналған. Алайда, мұндай құлдыраудың болғанына күмәндік туды, өйткені 366 жылы Флоренция үлкен провинцияның астанасы болды және Диоклетианның әкімшілік реформасының нәтижесінде Тоскана мен Умбрияны біріктірді, ал 315 жылға дейін епископтың ордасы болды. Қаланың маңызы зор болды және орталық билік оны назардан тыс қалдырмады, сондай-ақ Кассия жолы Арно өзенін кесіп өтіп, Римге қарай созылатын стратегиялық орны да маңызды болды. Лонес Пегнаның айтуынша, IV ғасырдың жартысында Флоренцияның бай адамдары аса ашкөз салық жинаушылардан қорғану және салықтан қашу үшін Флоренцияны тастап кетуді жөн көрді, ал бай жер иелері үйлерін тастап, елге кетіп қалды. Бұл үйлер кейін қирап, урандыға айналды. Лопес Пегнаның пікірінше, баптистерияның астында табылған виллаларды плебейлер, ұсақ қолөнершілер немесе саудагерлер пайдаланған болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл ғимарат остготтар шабуыл жасаған кезде Porta ad aquilonem қақпасымен қоршалған және 405 немесе 406 жылдың тамызында солтүстік қақпасына шабуылдаған варварлардың шабуылдары мен қиратуларына ерекше ұшыраған болуы керек. Осыған қатысты Бусиньяни, остготтардың шабуылы неліктен солтүстік қақпасындағы осы нүктеге шоғырланғанын түсіну қиын деп мәлімдеді. Остготтар әскері үш бөлімге бөлінген, олардың екеуі Фиезоле төбелерінде орналасқан, ал үшінші бөлімі Флоренцияға шабуыл жасап, оны барлық жағынан қоршап алды. Солтүстік жағындағы римдік қабырғаларға қатысты 1971-1972 жылдардағы қазба жұмыстарынан Порта да аквилонем мен Санта-Мария-дель-Фиоре ауданы арасындағы қабырғаның бөлігі императорлық дәуірде құлағандығы анықталды. Бұл жағдай қаланың одан әрі нығайтылуын талап еткенін түсіндіреді, бұл төртінші ғасырдың екінші жартысында варварлар Флоренцияны қорқыта бастаған кезде жасалды. 393 жылы Флоренцияға келген Милан епискобы Амвросий қала қақпасының сыртында Сан-Лоренцо базиликасын салған, бірақ ол белгілі бір жағынан қорғалған. Радагайға қарсы жеңіс Флоренцияға жаңа күш берген болуы керек, ал Амвросий варварларға қарсы жеңіс жариялаған кезде христиандық дін өркендеген. Бұл жағдайды ескеру қажет, өйткені жеңіс алғаннан кейін діни ғимараттарды салуға жаңа ынта туды. Бусиньянидің пікірінше, жаңа бас базилика мен оның алдындағы баптистерия қала ішінде тиімді құрылымдарды қажет ететін ауқымды бағдарлама аясында біріккен күш-жігермен салынған болуы керек. Бұл келісім бір жарым ғасырға жуық, грек-готика соғысына дейін (Дэвидсонның 1-томы, 81 бет) сақталды. Қала ғимараттары осы жаңа соғыста зақымданбады, өйткені қарулы қақтығыс Скарперияның жанындағы Муджеллода болды. Жоғарыда аталған ғасырдың ортасынан бастап, Стилихон мен Радагайдан Юстиниан мен Тотилаға дейінгі кезеңде Флоренция халқының, сондай-ақ бүкіл Италияның халқының кедейленуі байқалды. Радагай биліктен құлағаннан кейін басталған бұл кедейлендіру базилика мен баптистерияның ертерек мерзімге жатқызылуын растады. Бусиньянидің пікірінше, баптистерия өзінің сәулеттік ерекшеліктерімен классикалық римдік архитектураға тығыз байланысты болмаса, түсіндіруге болмайды. Сонымен қатар, базиликаның құрылысы баптистериядан бұрын болуы логикалық, сондықтан 405-406 жылдардағы жеңіске сәйкес мерзімге жатқызу қажет.

Ежелгі заман

3 ғасырдан бері Флоренцияның солтүстігінде христиан дініне арналған аймақ болды және орта ғасырларға дейін қаланың ең маңызды діни орталығы саналды. 6 ғасырдан бастап, Пьяцца делл’Олиодан Дуомоның апсидіне қарай (шығыстан батысқа) "қасиетті ось" деп аталатын құрылыс кешені салынды. Бұл жер, кейінгі антикалық дәуірдегі қасиетті аймақ деп есептелді және римдік қабырғалармен қоршалған. Аймақта епископ сарайы, Сан-Джованни баптистериясы, аурухана, дін қызметкерінің үйі, зират және үш шіркеу орналасқан: Сальваторе аль-Весково, Сан-Микеле Висдомини және Санта Репарата. Қасиетті осьтің орталық нүктесі – палеохристиандық дәуірде салынған және бұл кешеннің алғашқы құрылысы болған Санта Репарата шіркеуі. Әйіпті Зенобийдің (шамамен 328 жылы туған) сүйектері Санта Репаратаға белгісіз уақытта көшірілді (көптеген ғалымдардың пікірінше, бұл 9 ғасырда болған). Осы кезде Санта Репарата епископтың жаңа резиденциясына айналды, осыған дейін ол Сан-Лоренцо базиликасында орналасқан еді.

9 немесе 10 ғасыр: екі мұнара қосылды

Бәлкім, 9 ғасырда (немесе, мүмкін, бірақ Бусигани пікірінше, 10 ғасырда) Санта Репарата шіркеуінің апсидінің жанында екі мұнара немесе кампанила болған; қазба жұмыстары олардың ірі негіздерін тапты. Бұл мұнаралардың қорғаныс мақсатында қолданылған болуы мүмкін, себебі 10 ғасырда мадьярлар Тосканаға жиі шабуыл жасаған. Солтүстік Италияда апсидінің екі жағында екі мұнараны қолдану 10 ғасырдың соңында ғана кездеседі; Францияда, Швейцарияда және Германияда мұндай құрылыстар 11 ғасырдың бірінші тоқсанына дейін сақталған және осы мысалдар құрылысшыларға үлгі болған.

Флоренция кеңесін ескере отырып, қосымшалар

4 маусымда 1055 жылы папа Виктор II Санта-Репаратта ашылған Флоренцияның бірінші кеңесін бастады, онда 120 епископ пен император Генрих III бірікті. Жерар де Бургундия (1061 жылы қайтыс болған) 10 жыл бойы Флоренция епископы болды және Флоренциядағы өзінің орнынан қозгалмай, Николас II деген атпен папа болды. Қала 9-шы ғасырдың 6-шы онжылдығының екінші жартысында бірнеше мәртебе өзгерістерге ұшырады: Флоренция città della marca (провинциялық орталық) қаласынан città dell'impero ("империялық қала") және содан кейін тағы да città della marca қаласына айналды (1-том, Davidsohn 231-бет). 1055 жылғы кеңеске байланысты бірнеше шаралар қабылданған сияқты: крипт кеңейтілді, басты апсидтің екі жағына екі апсида қосылды, аркада салынды, оның негізі табылды – Санта-Мария-дель-Фьоре қасбетінен шамамен 13 метр қашықтықта сегіз пилястраның немесе бағаналардың негізі. Қалай болғанда да, Папа Николай II 1059 жылдың қарашасынан бастап Флоренция епархиясында болғандықтан, Санта Феличита мен Сан-Лоренцоға қайта салынған шіркеулерді киелегені туралы құжаттар бар болғанымен, папа немесе епископтың Санта Репаратаны киелегені туралы ешқандай құжат жоқ. Бірақ баптистерияға қатысты, 17 немесе 18 ғасырға жататын тақтада 1055 жылдың 6 қарашасында Сан-Джованниге киеленгені туралы жазылған. Дегенмен, егер қосымшалар кеңеске дейін жасалған болса, онда Николай II әлі епископ болған кезде Санта Репаратаны киелегені мүмкін. Апсидалар романдық дәуірге жатады, себебі олардың екі мұнараның, әсіресе оңтүстік мұнараның негізіне қатысты құрылысы осы кезде бұзылғанын көрсетеді. Крипт те романдық дәуірде кеңейтілді; төбесі бағаналармен ұсталды және оның көлемі екі шіркеуге кіреберістегі екі баспалдақпен пресвитериумға дейін кеңейтілді. Аркадаға қатысты, бағаналардың негізін табу арқылы аз ғана мәлімет белгілі. Дегенмен, қосымша аркадамен баптистерия мен Санта Репарата арасындағы қашықтық шамамен 17 немесе 18 метрге дейін қысқарды. Порфирден жасалған екі бағана бастапқыда 1115 жылы Балеар аралдарын басып алғандығын еске алу үшін шығыс қақпадан алты метр қашықтықта орналастырылды және 1333 жылға дейін сол жерде тұрды. Санта Репаратаның қасбеті, баптистерия сияқты, көп түсті мәрмәрмен әшекейленген болуы мүмкін. Бірақ, Виллани айтқандай, Санта Репарата 13 ғасырда Флоренцияның жаңа амбициялары үшін тым кішкентай және қарапайым болып көрінді, сондықтан 1293 жылы ғимаратты қайта құру туралы шешім қабылданды. 1296 жылдың 8 қыркүйегінде жаңа собордың іргетасы салынды, бірақ Флоренция халқы Санта Репаратаны құрметтеуді жалғастырды, сондықтан 13-шы ғасырдың ортасында оң жақтағы кішкентай апсидаға пиета бейнеленген фреска орнатылды. Сол кезде, римдік жер деңгейінен 1,05 метр биіктіктегі ежелгі құрылыстар 85 см жермен жабылды, одан кейін римдік жер деңгейінен 1,90 метр биіктікте тас төселді; Санта-Мария-дель-Фиоренің мәрмәр төсемі 80 см жоғары орналасқан.