Кіріспе

Мексикалық католик прелаты

Самуэль Руис Гарсия (3 қараша 1924 – 24 қаңтар 2011) – мексикалық католик прелаты, 1959 жылдан 1999 жылға дейін Чиапас штатының Сан-Кристобаль-де-лас-Касас диоцезінің епископы қызметін атқарған. Руис ең белгілісі – Сапатист Ұлттық азаттық армиясы (EZLN) мен Мексиканың саяси партиясы, Институционалдық революциялық партия (PRI) арасындағы қақтығыста делдалдық рөлімен танымал. Бұл партия жетпіс жылдан астам билікте болды және оның саясаты Чиапас аймағының жергілікті халқына көбінесе зиян келтірді. 1960 жылдардан кейін Латын Америкасының католик шіркеуінде кеңінен тараған Құтқарылу теологиясынан (Liberation Theology) шабыт алып, Руис диоцезі Мексиканың ең кедей, шеттетілген қауымдастықтарының бірі саналатын Чиапастағы жүздеген мыңдаған майя тайпасының өкілдеріне көмек көрсетті. Руис Кристеро соғысы кезінде қарапайым отбасында католик болып өсті, сол кезде Шіркеу қуғынға ұшырады және Мексикада католиктерге қарсы үкімет көптеген адамдарды өлтірді немесе жазалады. Он бес жасында Руис Гуанахуатодағы Леонда орта мектепті және семинарияны бітірді. Ол Римдегі иезуит Григориан университетінде оқуын жалғастырды, онда Киелі кітапқа ден қойып, 1952 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Сан-Кристобаль-де-лас-Касес көбінесе Чиапас таулы аймағынан тұрады, онда түрлі майя тілдерінде сөйлейтін кедей, жергілікті қауымдар қоныстанған. Епископтыққа келген алғашқы жылдары Руис Шіркеудің дәстүрлі көзқарастары мен жаңаруға (эвангелизацияға) сүйсінді. Сан-Кристобальға келгеннен кейін көп ұзамай Руис қалыңдыққа мініп, диоцезін аралап, өкілеттігіндегі барлық қалалар мен ауылдарды аралады. Саяхаттары барысында ол диоцезіндегі қауымдардың ауыр кедейлікке және шеттетуге ұшырағанын көрді, соның нәтижесінде Чиапастағы көптеген жергілікті қауымдардың нақты жағдайын түсінді.

ІІ Ватикан (1962-1965 жылдар)

1962 жылы Екінші Ватикандық собор (1962-1965) шақырылды, ол христиандардың әлеуметтік жауапкершілігіне және шіркеуді теологиялық даму мен диалогқа ашуға баса назар аударды. Ватикан II қауымы уағыздарды аударып, жергілікті тілдерде оқып беруді және шіркеудің Орталық және Оңтүстік Америкадағы сияқты әлеуметтік проблемаларды шешуге көбірек араласуын ұсынды. Руис үшін Екінші Ватикандық соборға қатысу оның басшылығымен қабылданған шешімдер мен іс-әрекеттерді зерделеуге мүмкіндік берді, бұл оны епископтығының алғашқы жылдарындағы біршама наив көзқарасынан алшақтатты. Мұндай талдау сондай-ақ тәуелділік теориясында қолдау тапты, бұл теория бойынша кейбір елдердің экономикасы басқа елдің дамуы немесе кеңеюімен байланысты болады, ал бұрынғысы оған бағынышты болады. АҚШ және Латын Америкасы үкіметтері де қауқетті жаулықпен жауап берді. Америка Құрама Штаттары Латын Америкасының әскерилеріне азаттық теологиясын қолдайтындарды өлтіру және партизандық топтарға қарсы төмен қарқынды соғыс жүргізу әдістерін қолдау көрсетті.

Чьяпас епархиясындағы өзгерістер

Сан-Кристобаль-де-лас-Касас (Чиапас) епархиясы Самуэль Руис басшылығымен евангелизация әдістерін қайта қарастырып, ежелгі дәстүр бойынша жергілікті халықтарды еуропаландырудан бас тартып, оның орнына әр қауымның жергілікті мәдениетінде Ілгі хабарды жандандыруға көшті. Катехистер енді өздері жұмыс істейтін қауымдарға Құдай сөзін жеткізбей, оны жергілікті халықтың мәдени дәстүрлері мен күнделікті өміріне сіңірді.

Медиация

Алайда, бұл бостандық теологиясы мемлекеттік құрылымдар мен саяси және экономикалық билікке ие адамдарға қауіпті болып көрінді, және кейбір жағдайларда Мексика мен Латын Америкасының басқа аймақтарындағы ауылдық және қалалық кедейлердің жағдайы нашарлап кетті. Жаңаша Киелі кітапты түсіндіріп, кедейлерді өздерінің адам құқықтары үшін күресуге шақырған аймақтар марксистік деп танылды, және көбінесе үкіметтің бұйрығымен жартылай әскери топтар төмен қарқынды соғыс арқылы осы қарсылық қозғалыстарын қолдаған бейбіт тұрғындарға қарсы науқандар жүргізді. Ұлттық азшылықтар өз кедейліктерінің себебі азаттық пен демократияның болмауы екенін түсіне бастады, бұл Парти Революционисттік Институционалдық (PRI) үкіметінің саясатынан туындаған қанаушылық еді.

EZLN көтерілісі

1994 жылдың 1 қаңтарында, NAFTA күшіне енген күні, бірнеше жүзді жергілікті партизандық күштер тобы Сан-Кристобаль-де-лас-Касас және таулы аймақтағы басқа да қалалардағы бірнеше көлік артерияларын және мемлекеттік кеңселерді басып алды. Бұл әрекеттер, үнді халқының үкімет тарапынан күшейе түскен шеттетуіне жауап ретінде жасалды және бұрын естілмеген «Ұлттық Азаттық Сапатистік Армиясы» (EZLN) деген атпен жүзеге асырылды. Бұл атау Мексика революциясы кезінде Мексиканың оңтүстігіндегі халықтың теңдік пен әлеуметтік әділдік талаптарының күшті символы болған Эмилиано Сапатаның есімімен шабыттандырылды. Шамамен 70 жыл бойы билікті монополиялаған PRI, көтеріліске әскери қысым көрсетуге тырысты – Сапатистерді қолдаған азаматтарды қорқыту мақсатында төмен қарқынды соғыс стратегиясын қолданды. Маркос, Хавьер Элорриага Бердеге, Сильвия Фернандес Эрнандес, Хорхе Сантьяго, Фернандо Янес, Герман Висенте, Хорхе Сантьяго және басқа да Сапатистерге қатысты қамау ордерлері шығарылды. Лакандон ормандарында Ұлттық Азаттық Сапатистік Армиясы Мексика армиясының әскери қоршауында болды. PGR оларды іздестіруде болды. Хавьер Элорриага 1995 жылдың 9 ақпанында Чьяпас штатының Лас-Маргаритас қаласында орналасқан Габина Веласкес әскери гарнизонында ұсталды, кейін Чьяпас штатының Тукстла Гутьеррес қаласындағы Серро Хуэко түрмесіне жеткізілді. 1995 жылдың 11 ақпанында PGR Мексика штатында операция жүргізіп, Сапатистермен байланысы бар деген күдікпен 14 адамды ұстады, олардың 8-і сот органдарына тапсырылды, сондай-ақ маңызды қару-жарақтар тәркіленді. PGR-дың репрессивті әрекеттері Чиапас штатының Сан-Кристобаль-де-лас-Касас қаласының католик епископы Самуэль Руис Гарсияны Сапатистердің партизандық қызметін жасыруға көмектескені үшін қамауға дейін жетті. Алайда, бұл қызмет көтеріліске дейін бірнеше жыл бұрын Мексиканың маңызды журналдарының бірі – Proceso журналында жарияланған және оны жасыруға тырысқан Мексика үкіметі болды. Сонымен қатар, ешқандай заңды негізсіз, бұрыннан зардап шеккен, жақында жаңадан қалпына келтірілген Мексика-Ватикан дипломатиялық қарым-қатынастарына зиян келтірудің саяси салдары да ескерілмеді. 1993 жылдың 24 мамырында Мексиканың Гуадалахара қаласының кардиналы Хуан Хесус Посадас Окампоның саяли түрде қаза болуы осы агенттің – PGR-дың осы құпияны ашық қалдырғанымен байланысты болды.

Маркостың нық қадамдары, Сапатистік Ұлттық Азаттық Армиясы Мексика армиясының әскери қоршауында, Лакандон орманындағы лагерінде сынақтан өтті. Маркостың жауабы дереу болды, ол Эстебан Моктезумаға мына хабарламаны жіберді: «Тозақта кездесеміз». Әскери шешімді жеделдетуге бағытталған қайшылықты сигналдар күшейді. 1994 жылдың 16 маусымында Мануэль Камачо Солис Чиапас бейбітшілік комиссары лауазымынан кеткенінің себебі сол кездегі президенттікке үміткер Эрнесто Зедильоның саботаж жасауы болды деген айыптамаларын фактілер растады. Мексиканың ішкі істер министрі Лика де Коконың күшті саяси қысымымен, жағдай өте радикалды болды. Эстебан Моктезума бейбіт шешімге қол жеткізуге мүмкіндік бар деп сенді. Ол 1995 жылғы Сапатистік дағдарысты бейбіт жолмен шешуді қолдады, Маркостың бейбітшілікке деген табиғи құштарлығын және әскери шешімнің қорқынышты салдарларын көрсету арқылы Мексика үкіметі мен Сапатистік Ұлттық Азаттық Армиясы арасындағы диалогты қайта жандандыруға бар күшін салды. 9 ақпандағы бейбітшілікке қарсы әрекеттерге қарсы тұрып, 1995 жылғы Сапатистік дағдарысты саяси жолмен шешуді жақтаған Ішкі істер министрі Эстебан Моктезума президент Эрнесто Зедильоға отставкасын ұсынды, ол оны қабылдамады, бірақ Ішкі істер министрі Эстебан Моктезумадан диалог пен келіссөздерге жағдай жасаудың мүмкін емес міндетін орындауын сұрады. Осы себептерге байланысты мексикалық армия әрекеттерін жеңілдетті, бұл Маркосқа Лакандон орманындағы әскери бекеттен қашуға мүмкіндік берді. Осы жағдайға тап болған Макс Аппедоль мен Рафаэль Гиллен, Джезуиттер колледжінің балалық шағынан бергі достары және әріптестері, Никарагуаның легендарлы «Нуль командирі» Эден Пасторадан ішкі істер министрі Луис Малдонадо Венегас, ішкі істер министрі Эстебан Моктезума және президент Эрнесто Зедильоға Маркостың бейбітшілікке деген табиғи құштарлығы және оның трагикалық салдары туралы есеп дайындау үшін көмек сұрады. Құжатта Мексикадағы маргиналды топтар мен радикалды солшылдар Сапатистер қозғалысымен белсенділік танытқандығы, ал Маркос ашық келіссөздерді сақтайтындығы айтылды. Маркосты жою және оның әлеуметтік тұрақтандыру жұмысын тоқтату радикалды топтарға қозғалысты бақылауға мүмкіндік береді. Олар зорлыққа зорлықпен жауап береді. Олар террористік жарылыстар, ұрлықтар және соғыс әрекеттерін бастайды. Ел қауіпті спиральға түсіп, Чиапастан бөлек Мексиканың көптеген аймақтарындағы наразылықтардың салдарынан өте қиын жағдайға әкелуі мүмкін.

Жеке тұлға

Тергеу барысында Мексика үкіметі Маркостың қауіпті партизан екеніне күмән келтірді. Бұл теория 1994 жылдың соңында, диссидент Сапатист Командате Сальвадор Моралес Гарибай өзінің бұрынғы әріптестері Сапатистердің, соның ішінде Маркостың жеке басын Мексика үкіметінің назарына бергеннен кейін күш алды. Олардың барлығына терроризмге қатысты айып тағылды, қамауға алу ордерлері шығарылды және әскери іс-қимыл кезінде тұтқындалды. Мексика үкіметі кейбір сапатистерді террористер деп айыптады, олардың арасында Маркос та болды. 1995 жылғы Сапатист дағдарысын тез әскери жолмен шешуге саяси қысым күшті болды. 1995 жылдың 9 ақпанында теледидардағы арнайы президенттік хабарламасында президент Эрнесто Зедильо Маркостың субкомандующийы Рафаэль Себастьян Гийлен Висенте екенін жариялады, ол 1957 жылдың 19 маусымында Тамаулипас штатының Тампико қаласында испан иммигранттарының отбасында дүниеге келген, бұрын Университет Autónoma Metropolitana Ғылым және өнер мектебінде оқытушы болып жұмыс істеген. 1995 жылдың қаңтарында үкімет Маркостың жеке басын ашқаннан кейін, Тампико Мәдени институтында иезуиттермен бірге оқыған ескі досы Рафаэль Гийлен ретінде қақтығысқа тікелей араласты: Макс Аппедоль 1995 жылғы Сапатист дағдарысына әскери шешімнің қабылданбауына Мексика үкіметіне көмектесті. Ол президент Эрнесто Зедильо жариялаған айыптамаларға қайшы, Рафаэль Гийленнің террорист емес екенін көрсетті. Макс Аппедоль Маркостың барлық манифесттеріндегі оның әдеби стилін таныды, олар бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды, және оларды Мексикада өткен иезуиттер ұйымдастырған сот-медициналық пікірталастармен байланыстырды, онда олар жарысқан. Ол Маркостың өзінің досы, пацифист Рафаэль Гийлен екендігіне күмәні жоқ екенін растады.

Сан-Андрес келісімдері

Сапатистердің талаптарына ұлттық және халықаралық қолдау күшейді және 1996 жылы EZLN мен федералды үкімет Сан-Андрес келісімдеріне қол қойды. Бұл келісім тараптарды Чиапас штатының жергілікті халқының әртүрлілігіне құрмет көрсетуге, олардың даму жоспарларын анықтауға қатысуға, әкімшілік және сот мәселелерін бақылауға және өздерін-өздері басқару құқығын мойындауға міндеттендірді. Дегенмен, EZLN осы шарттарды іске асыру жөніндегі ұсынысты қабылдады, ал президент Зедильо одан бас тартты. Уақыт көрсеткендей, 1995 жылғы сапатистік дағдарысты әскери жолмен емес, бейбіт жолмен шешуге бағытталған күш-жігер заңды, саяси және адал болды және Мексикада көптеген адамның өмірін сақтап қалды.

Өлім

2011 жылдың 24 қаңтарында 86 жасында Самуэль Руис Гарсия Мехико қаласындағы Анхелес-дель-Педрегал ауруханасында тыныс алу жеткіліксіздігінен және жоғары қан қысымы мен диабет сияқты басқа да асқынулар салдарынан қайтыс болды. Мексика қаласында өткен және Дон Самуэльді еске алуға арналған миссада басқа епископтар Руисті "қоғамның бір бөлігі оның іс-әрекеттерін талқылап, айыптаған тұлға, бірақ кедейлер мен онымен бірге жұмыс істегендер үшін Дон Самуэль жарқын нұр болды" деп сипаттады. "Татико Самуэль" деп танылған Дон Самуэль, өмірі мен қызметіне арналған шынайы және қуанышпен тойланатын рәсімнен кейін Сан-Кристобаль-де-лас-Касас соборында жерленді.

Марапаттар

1996 жылы Самуэль Руис Сан-Кристобаль-де-лас-Касас епархиясының кедей және қудаланған халқына жасалған әділетсіздік пен жүйелі зорлық-зомбылыққа қарсы күресі үшін Pacem in Terris бейбітшілік және бостандық сыйлығымен марапатталды. 1997 жылы Руис Адам құқықтарын қорғаушыларға арналған Мартин Энналс сыйлығын алды. Самуэль Руис 2000 жылы ЮНЕСКО-ның Симон Боливар атындағы халықаралық сыйлығымен Чьяпас үнді халқын қорғау жұмысы, үкімет пен Ұлттық Азаттық армиясы арасында делдалдық қызмет атқарғаны және Латын Америкасы халықтарының адам құқықтары мен әлеуметтік әділдігін ілгерілетуге жасаған үлесі үшін марапатталды. Самуэль Руис 1994, 1995 және 1996 жылдары Ригоберта Менчу және Адольфо Перес Эскивель сияқтылардың ұсынысымен Нобель бейбітшілік сыйлығына үміткер болып табылды.