Кіріспе

Киберқұмарлардың қайырымы – британдық ғылыми фантастикалық телесериал «Доктор Ху»-дың 12-ші маусымының бесінші және соңғы сериясы, ол алғаш рет 1975 жылдың 19 сәуірінен 10 мамырына дейін BBC1 арнасында апта сайын төрт бөлімде көрсетілді. Бұл «Шабуыл» (1968) фильмінен бері Киберкештердің алғашқы және «Жер сілкінісі» (1982) фильміне дейінгі соңғы көрсетілімі болды. Сериалдың оқиғасы Нерва ғарыш станциясы, қазір Нерва маяғы деп аталатын, және «алтын планета» Вогада, «Кеңістіктегі Құбылыс» фильмінен мыңдаған жыл бұрын орын алады. Сериалда Киберкештер Воганы жоюды жоспарлайды, себебі ондағы алтын олар үшін қауіпті.

Сюжет

Төртінші Доктордың "Далактардың жаратылысы" сериясынан кейін Гарри мен Сара уақыт сақинасын Нерва ғарыш станциясына оралу үшін пайдаланады. Олар ғарыш станциясына "Көңілдегі кеме" мен "Сонтар эксперименті" оқиғаларынан мыңдаған жыл бұрын жетеді. ТАРДИС Нервада болмайды, себебі ол уақытпен оларға қарай сапар шегеді. Үш адам ғарыш станциясының өлі денелерге толы екенін біледі. Уақыт саяхатшылары командир Стивенсон басқаратын Нерва экипажының аман қалғандарымен байланысқа түседі. Қазір ғарыш станциясы орбиталық маяк ретінде жұмыс істейді, кемелерді Вога деп аталатын планетадан сақтандырады. Профессор Келлман, азаматтық планеталық геодезист, Нерваны Вога геологиясын зерттеу үшін база ретінде пайдаланып, Трансмат телепортациясы арқылы сонда барады. Нерва-Бикон қазір белгісіз аурудың таралуына байланысты карантинде. Ғарыш кеңістігінде Нерваға белгісіз кеме жақындап келеді. Voga астында үңгірлер желісінде өмір сүретін ақылды, күмбез басты жаратылыстардың мекені екені анықталады. Шахталардың сақшысы Ворус, Вога басшысы, Бас кеңесші Тайрамға қарсы көтеріліс бастайды. Доктор оны Кибермат деп анықтайды – Кибермендер қолданатын кибернетикалық жаратылыс, және ол Нервадағы өлімге аурудан гөрі жауапты. Ол Воганың Кибермендердің жау әлемі – Алтын планетасы екенін түсінеді. Кибермендер алтын шаңына осал, себебі оны тыныс алу аппаратын бітеп, оларды құрдымға жіберуге болады. Доктор Кибермендер Вогаға жаңа шабуыл жоспарлап отыр деп болжайды. Келлман Кибермендер ұшқан белгісіз ғарыш кемесімен жасырын байланыс жасайды. Доктор Келлманды тергеп жатқанда, Сараға Кибермат шабуыл жасап, улайды. Доктор Сараны Трансматтан өткізсе, оның денесінен уды тазартуға болатынын ойлайды. Гарри Сарамен бірге Вогаға телепортталады, ол дереу есін жинап, жазылып кетеді, және оларды Вогандықтар тұтқынға алады. Соңғы Вога фракциялары арасындағы шайқаста Гарри мен Сара Тайрумға оқиғаларын түсіндіріп, оның сенімін жеңіп алады. Киберкеме Нерва-Биконға жағалайды. Кибермендер станцияға кіріп, Доктор мен экипажын басып алады. Кибержетекші Докторды, Стивенсонды және Лестерді жоғары қуатты жарылғыш заттарды бекітуге мәжбүр етеді және оларды Трансматпен Вогаға телепорттап, онда бомбалар жарылып, Воганы жояды. Алтынға бай орта Кибермендерге зиянды болғандықтан, олар шабуылды өздері жүргізе алмайды. Бомба белдіктері тұзақталған, сондықтан олар Вога ядросына жеткенше бомбаларды алып тастай алмайды. Құлдар бомбалармен бірге екі Киберменмен бірге телепортталады. Келлман да Вогаға телепортталады, онда ол Ворус үшін жұмыс істейтін қос агент екені анықталады, Кибермендерді Нерва-Биконға тарту мақсатында. Ворус содан кейін станцияны Sky Striker атты алып зымыранмен жоюды жоспарлайды. Доктор әлі де Нерва-Биконде деп ойлап, Гарри Тайрумға қосылып, зымыранды ұшыруды тоқтатуға тырысады, ал Сара Докторды зымыран туралы ескерту үшін Нерваға қайта телепортталады. Ол станцияның Кибермендермен толығанын көреді. Гарри мен Келлман тас құлап, Келлман қаза табады. Доктор мен Гарри қайтадан бірігіп, Кибермендерге алтын шаңмен шабуыл жасауға тырысады. Кибермендер Нерва экипажының мүшесі Лестер өзін-өзі жарылғыш затпен құрбан еткенде жойылады. Нервада Кибержетекші бомбаларды дереу жарытуға бұйрық береді, бірақ Сара араласады, бұл Докторға жарылғыш затты сөндіруге жеткілікті уақыт береді. Кибермендер басқа жоспарға көшеді – Нерва-Биконды жарылғыш заттармен толтырып, оны Вогамен соқтығыстыруға бағыттайды. Доктор шабуылды тоқтату үшін Нерваға қайта телепортталады. Кибержетекші Докторды өзі мен Сараны байлап қоюға мәжбүр етеді, олар Нерва Вогаға құлап түскенін көріп, көмектесе алмайды. Вогада Ворус Нерваның соқтығысу бағытын көріп, Тайрум оны атқанда зымыранды ұшырады. Доктор өзін және Сараны босатып, Вогамен байланысады, оларға зымыранды кетіп бара жатқан Киберкемеге бағыттауды бұйырады. Киберкеме жойылады, ал Доктор ғарыш станциясын Вогадан алыстатып, жер бетіне соқтығысуды аздап жіберіп алады. Гарри Нерва-Биконға телепортпен оралады және ТАРДИС станцияда пайда болады. Доктор Бригадир Летбридж Стюарттан шұғыл хабар алады, ол оны 20 ғасырдың Жеріне оралдыруды сұрайды. Олар жылдам ТАРДИС-ке кіріп, ол материядан ажырады.

Жазу

Джерри Дэвис бастапқы сценарийді «Кибермендердің қайтысы» деп атап жазды. Роберт Холмс қайта жазғанда Воган элементтері қосылып, «Қайтыс» атауы «Кек алу» деп өзгертілді. Продюсер Филип Хинчклифф бағдарламаға жаңа келген еді; осы сериалды оның алдыңғысы Барри Леттс тапсырған. Леттс пен Холмс жаңа Доктор келіп жатқанын және оны қалай ойнау керектігі туралы әзірге көп түсінік болмағандықтан, бірінші маусымда Далектер мен Кибермендер сияқты таныс, әйгілі жандарды пайдалану арқылы қауіпсіздікке барудың дұрыс екенін ойлады. Сценарий өндіріс дамыған сайын Том Бейкердің стилін қосу үшін өзгертілді, сондай-ақ жазушы Джерри Дэвис жаңа Докторды қалай көріп тұрғанын өзгерту үшін қайта жазылуға тиіс болды. Ол Патрик Траутон сияқты тартымсыз, ұялшақ тұлға ретінде елестететін, ал Бейкердің бейнесі мүлдем басқаша болды. Роберт Холмс жасаған түзетулер Кибермендерді Джерри Дэвистің қанағаттанғаннан гөрі көбірек эмоциялық етіп көрсетті. Дэвис сонымен қатар оқиғаның аталысына да наразы болды.

Локациялық түсірілім

Тарих "Көңілдегі сандық" сериалымен бір-ақ тұсқада түсірілді, бұл үлкен шығынды үнемдеуге мүмкіндік берді. Сондай-ақ, ол "Арк" бағдарламасынан кейін түсірілді, сондықтан бағдарламаның коды эфирлік тізбекке сәйкес келмейді. Вуки-Хол үңгірлерінде түсірілім кезінде туындаған бірнеше мәселелер команданы "қарғыс" деп айыптады. Көріп отырсақ, бұл қарғыс түсіру тобы жергілікті тұрғындар "Тынышсыздық" деп атаған кішкентай тас формасын тапқанда пайда болған. Ескертулерге қарамастан, олар оған сиқыршының қалпағы мен плащын кигізіп қойды. Бриант үңгірдегі адаммен кездесті, Вуки-Хол қызметкерлері оның кім екенін білмеді, ал Бриант оны үш жыл бұрын осы үңгірде қайтыс болған шұңқыршының рухы деп сендірді. Клубтың менеджерінің көмекшісі қатты клаустрофобияға шалдықты, тағы бір топ мүшесі ауырып қалды, ал электрик баспалдақ құлап, аяғы сынды. Сара Джейн су скутерінің біріне отырғанда, қайық бақылаудан шығып кетті және Слэден ауыр етік кигеніне қарамастан суға секіріп, бағдарламаның көп жылдық каскадері Терри Уолш құтқарып алғанға дейін суда жүзуге мәжбүр болды. Екеуі де жергілікті ауруханада сақтық шарасы ретінде вакцина салдырды, бірақ басқа жарақат алмады. Қайық жоғалып, қайтадан көрінбеді.

Киімдер мен реквизиттер

Келлман қолданған, киім щеткасына ұқсас құпия радио хабар таратушы, 1973 жылғы Джеймс Бонд фильмі «Тірі қал және кеш бер» фильмінде де пайда болады. Бұл реквизитті 1973 жылы BBC-ге келген Бонд жұлдызы Роджер Мур табыстады. Кейін ол «Радио Таймс» газетіне реквизит шебері Мурды танымағандықтан, оған бұл зат үшін екі шиллинг пен алты пенс төлегенін айтты: «Мен BBC-ге бір шай ішуге кірдім де, жақын арада «Доктор Ху» туралы хабарландыруды көрдім, сондықтан олардың ақшаға зор мұқтаждығы болуы мүмкін деп ойладым. Бұл MGM емес еді. Бірақ мен екі шиллинг пен алты пенспен шығамын деп ойламаған едім!» Воган рөлін ойнаған басты актерлердің маскалары олардың беттерінен арнайы қалыпқа келтірілді, бірақ эпизодтық рольдегі актерлер үшін BBC шығындарды қысқартуға мәжбүр болды. Ворусты ойнаған актер Дэвид Коллингс DVD-дегі түсіндірмесінде, эпизодтық рольдегі актерлерге арналған маскалар «Әкелер армиясынан» Арнольд Ридлидің бет қалыптарын пайдаланып жасалғанын айтты. Бастапқыда 1968 жылғы «Басқыншылық» сериалынан Кибер костюмдерін пайдалану жоспарланған, бірақ олардың тек екеуі ғана сақталды және жағдайы нашар болды. Сондықтан толығымен жаңа костюмдер жасау қажет болды, оларға ескі теледидарлардың ішкі бөліктерінен жасалған кеуде панельдері және «Ай базасынан» бері алғаш рет Кибер-бутстарға тығылмаған шалбарлар кірді. Режиссер Майкл Э. Брайант Nerva Beacon кейіпкерлерін заманауи киімге кигізіп, болашақты сән арқылы көрсетуге тырысудың орнына, заманауи автоматтарымен қаруландырды. Тағы бір жаңалық – Роджер Мюррей Лич Воган костюмдері мен интерьерлері үшін жасаған, бірімен-бірі байланысқан спиральдардан тұратын дөңгелек символ. Лич кейіннен 1976 жылғы «Қатіл» сериалында осы Воган символын Уақыт Лордтарының символы ретінде пайдаланды. Кейін ол Уақыт Лордтары қоғамын құрған Рассилонның мөрі ретінде танылды. Воган костюмі кейіннен «Блейк пен 7» сериалының «Соғыс Лорды» эпизодында қайта қолданылды, ол әлі де «Рассилонның мөрімен» безендірілген.

Қалыптастыру жазбалары

Кевин Стоуни "Далектердің бас жоспары" және "Шабуыл" (1968) эпизодтарында ойнады. Майкл Уишер "Өлім елшілері", "Автондардың қорқынышы", "Монстрлер карнавалы", "Ғарыштағы шекара", "Далектер планетасы", "Далектерге өлім", "Далектердің жаратылысы" және "Зұлымдық планетасы" эпизодтарында болды. Рональд Ли Хант бұрын "Өлім тұқымдары" эпизодында ойнаған. Уильям Марлоу "Зұлымдықтың санасы" эпизодында көрінді. Дейвид Коллингс кейін "Маудрин өлмеген" және "Өлім роботтары" эпизодтарында қайта оралды. Хауэлл 1980 жылы "Doctor Who" тақырыптық музыкасын жасап, "The Leisure Hive" (1980) мен "The Two Doctors" (1985) эпизодтарына қосымша музыка жазды.

Баспаға шығарылған

Терренс Дикс жазған осы сериалдың романы 1976 жылғы мамыр айында Target Books баспасынан шықты. 1994 жылы оның поляк тіліне аудармасы жарық көрді. АҚШ-та 1989 жылғы қаңтарда Pinnacle Fiction баспасы осы романды басып шығарды. BBC Audio 2022 жылғы 3 ақпанда Николас Бриггс оқыған Target романының аудиокітабын шығарды.

Үй медиасы

Бұл оқиға 1983 жылғы қазан айында VHS форматында коммерциялық тұрақты шығарылған алғашқы Doctor Who сериалы болды. Кейіннен ол 1999 жылғы мамыр айында тек Ұлыбританияда өңделмеген, эпизодтар бойынша бөлек форматта жарық көрді. Бұл оқиғаның DVD-сі 2010 жылғы 9 тамызда «Кибермендер» жинағының бір бөлігі ретінде, жетінші Доктор сериалы «Күміс Немезис» сериалымен бірге шықты. Содан кейін ол 2010 жылғы қараша айының басында АҚШ-та DVD-де жеке оқиға ретінде жарық көрді. Бұл сериал сондай-ақ 2013 жылғы 3 сәуірде Doctor Who DVD файлдарының 111-ші нөмірінде шығарылды. Ол Doctor Who The Collection 12-ші маусымында жаңартылған арнайы эффекттермен Blu-ray форматында жарық көрді.

Саундтрек

Кэри Блайтонның осы сериалға жазылған музыкасы, BBC Radiophonic Workshop-тың Питер Хауэлл жасаған қосымша өңдеулермен 2023 жылдың 24 қарашасында жарық көреді.