Кіріспе

Голландиялық иезуит католик діни қызметкері Питер Канизий (Pieter Kanis; 8 мамыр 1521 – 21 желтоқсан 1597) – голландиялық иезуит священник. Ол Германия, Австрия, Богемия, Моравия, Швейцария және Британ аралдарындағы протестанттық реформация кезінде католик дінін күшті қолдауымен танымал болды. Протестанттық реформациядан кейін Германиядағы католик шіркеуінің қайта жаңғыруына оның басшылығымен жұмыс істеген Иса қоғамының еңбегі зор үлес қосты. Католик шіркеуінде ол қасиетті кісі ретінде және шіркеу докторы ретінде құрметтеледі.

Өмір

Ол 1521 жылы Ниймеген қаласында Гюльдерс герцогтігінде дүниеге келді, ол 1549 жылға дейін Киелі Рим империясының Габсбург Нидерландысының бір бөлігі болды және қазір Нидерланды мемлекеті. Оның әкесі бай бургермейстер Якоб Канис еді. Оның анасы Эгидия ван Хоувененген, Петр дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Ол 1540 жылы 19 жасында Кельн университетінде магистр дәрежесін алды. Сол жерде ол Иса қоғамының негізін қалаушылардың бірі Питер Фабермен танысты. 1543 жылы Канисиус жаңадан құрылған Иса қоғамына қосылған алғашқы голланд болды. Өзінің уағыздауы мен жазбалары арқылы Петр Канисиус өз заманындағы ең ықпалды католиктердің біріне айналды. Ол алғашқы неміс тілді иезуит колледждерін құруға және оларды ұстауға жетекшілік етті, көбінесе шектеулі ресурстармен. Сонымен қатар ол қала мен аймақта уағыз айтып, университеттерде пікірсайыстар жүргізіп, дәріс берді. Канисиус ықпалды ұстаз және уағыздаушы болды, әсіресе оның «Неміс катехизисі» арқылы, ол католицизмнің негізгі принциптерін неміс тілінде анықтады және оларды неміс тілді елдердегі оқырмандарға қолжетімді етті. 1554 жылы оған Вена епископы лауазымы ұсынылды, бірақ ол саяхаттауды және дәріс беруді жалғастыру үшін бас тартты. Дегенмен ол Вена епархиясының әкімшісі болып бір жыл қызмет етті, содан кейін жаңа епископ тағайындалды. Ол Германияға көшіп, 1557 жылы Вормс колоквиісінде маңызды католик теологтарының бірі болды, ал кейіннен 1559 жылдан 1568 жылға дейін Аугсбург соборында басты уағыздаушы болып қызмет етті, онда ол әр аптада үш немесе төрт рет өз сеніміне берік куәлік берді. Канисиус халыққа танымал уағыздаушы ретінде белгілі болды. Энн В. Кэрроллдың «Христос Король – Тарихтың Иесі» еңбегінде былай делінген: «Протестантизм Германияда үлкен жетістіктерге жетті, өйткені көптеген зиялылар оны қабылдады, бұл католицизмді білімсіздердің діні ретінде көрсетті. Өзінің пікірсайыстары, жазбалары және дәрістері арқылы Петр католицизмнің толыққанды рационалды екенін, протестанттық аргументтердің сендірмейтінін көрсетті».

Өзінің күш-жігерімен Петр Баварияны (Оңтүстік Германия) және Рейнландты (Орталық Германия) католик шіркеуіне қайтарды. Ол сонымен қатар Австрия, Венгрия, Богемия және Польшада да жаңа дінді қабылдаушылар тапты. Польшаның көп бөлігі протестант болып қалған еді, бірақ Петр мен басқа иезуиттердің күш-жігерінің арқасында ол шіркеуге қайта оралды және коммунистік қуғын-сүргінге қарамастан, бүгінгі күнге дейін католик болып табылады. Ол Германиядан кеткен кезде Германиядағы Иса қоғамы діни қызметкерлердің кішкентай тобынан Контрреформацияның қуатты құралына айналды. Канисиус өмірінің соңғы жиырма жылын Фрибургте өткізді, онда ол иезуиттердің Сент-Мишель колледжін құрды, ол жас ұрпақтарды мансапқа және болашақ университет оқуларына дайындады. Осы кезеңде Канисиус еңбектері «Еуропаның барлық дерлік тілдеріне аударылды»; мысалы, оның «Summa Doctrinae Christianae» (1554) Адам Кинг шотланд тіліне аударған және 1588 жылы жариялаған. 1591 жылы 70 жасында Канисиус инсульт алды, ол оны жартылай параличке түсірді, бірақ ол хатшының көмегімен Фрибургта қайтыс болғанға дейін уағыз айтуды және жазуды жалғастырды. Ол бастапқыда Санкт-Николай шіркеуіне жерленді. Оның сүйегі кейіннен ол өмірінің соңғы жылын өткізген иезуит колледжінің шіркеуіне көшіріліп, шіркеудің бас алтарінің алдына жерленді; ол соңғы айларда тұрған бөлме қазір адалдардың құрметіне арналған капелла болып табылады.

Пасторальдық стратегия

Канизиус протестанттық реформацияның қақ жарығында өмір сүрді және көптеген еңбектерін жаңа протестанттық доктриналардың пайда болуына байланысты католиктік сенімді түсіндіруге арнады. Оның ең маңызды үлесі – латын және неміс тілдерінде жариялаған үш катехизисі, олар католиктік аймақтарда кеңінен таралды және танымал болды. Ол Иоанн Кальвин мен Меланктонға жасалған шабуылдарды қабылдамады: "Мұндай сөздермен біз науқастарды емдемейміз, керісінше, оларды жазылмас жағдайға түсіреміз".

Канизийдің Мариологиясы

Канизий Иса Мәсіхке апаратын көп жол бар, бірақ оның пікірінше, ең жақсысы – Қасиетті Марияға құрмет көрсету. Оның уағыздары мен хаттары Марияға құрметтің маңыздылығын көрсетеді. Оның Мария туралы жазған кітаптары көпке танымал емес, онда ол дұғалар мен терең ойларға арналған мәтіндерді жариялаған. «Сәлем, Мариям» дұғасына ол «Құдай анасы, Қасиетті Мариям, біз күнәкарлар үшін дұға ет» деген сөздерді қосты, бұл сол кезде Әзіреттің сәлемінен кейін жиі айтылмайтын еді. Он бір жылдан кейін бұл сөздер 1566 жылғы Трент соборының катехизисіне енгізілді. Канизий уағыздаушыларға арналған қолданбалы мариология жазды, онда Мариям нәзік және жылы сөздермен сипатталған. Ол біздің әйелдер қауымдастығы мен тәсбих оқушылар бірлестіктерін белсенді түрде қолдады. Теологиялық тұрғыдан алғанда, Канизий 1577 жылы жарық көрген «De Maria Virgine Incomparabili et Dei Genitrice Sacrosancta Libri Quinque» атты кітабында католик мариологиясын қорғады. Бұл кітапты Папа Пий V-нің бұйрығымен Киелі кітаптағы католик Мария ілімі, ерте христиандар, шіркеу әулиелері және заманауи теологияны нақты бейнелеу үшін жазуға тапсырылды. Канизий Мариямның тұлғасы мен мінезі, оның ізгіліктері мен жастық шағы туралы ғасырлар бойы шіркеудің ілімін түсіндіреді және құжаттайды. Ол Мариямның мәңгілік тазалығы мен күнәдан азаттығы туралы тарихи деректерді зерттейді. Ол Эфес соборынан кейінгі әулиелердің көптеген цитаталарын келтіріп, «Құдай анасы» доктринасын түсіндіреді. Ол шіркеу ілімінің өзгермегенін көрсетеді. Ол протестанттардың «Жазба ғана» (sola scriptura) аргументтеріне мариологияның Киелі кітаптағы негізін талдау арқылы жауап береді. Кітаптың бесінші бөлімінде ғасырлар бойы тірі сенім ретінде сақталған, шіркеудің ең көрнекті жазушылары қолдаған католик көзқарасы түсіндіріледі. Бүгінгі күнде Канизий кейбір деректерінде қателіктер жібергені анық, бірақ бастапқы дереккөздерді нақты талдағандықтан, ол 16 ғасырдың ең маңызды теологиялық жетістіктерінің бірі саналады.

Құрмет

Канизий 1864 жылы Папа Пий IX оны мақұлдап, киелі деп жарияласа, ал кейіннен 1925 жылы 21 мамырда Папа Пий XI оны қасиеттілер қатарына қосып, Шіркеу Докторы деп жариялады. Оның мерекесі 1926 жылы 27 сәуірде тойлау үшін Жалпы Рим күнтізбесіне енгізілді. 1969 жылғы діни реформада оның мерекесі 21 желтоқсанға, өлімінің күніне көшірілді, бұл қасиеттінің жұмаққа кіру күнін атау үшін қалыпты күн (дегенмен, Иса қоғамы оны әлі де 27 сәуірде тойлайды).

Мұра

Канисийдің иезуит білім беруін қалыптастырудағы ертегі еңбегін мойындау үшін оның атымен аталған көптеген білім беру мекемелері бар. Олардың ішінде Венадағы (Австрия) семинарияларға арналған Канизиус колледжі – оның атымен аталған алғашқы мекеме, сондай-ақ, оның туған қаласы Нимгегендегі иезуиттік орта мектеп және Иса қоғамының соңғы бас генералы болған Петер Ханс Колвенбахтың білім алған орны. Буффало, Нью-Йоркте Канизиус колледжі – университет және Канизиус орта мектебі орналасқан. Сонымен қатар, Германияның Берлин қаласында иезуиттер басқаратын Канизиус колледжін табуға болады. Тағы екі орта мектеп Канисийдің атымен аталады: Индонезияның Джакарта қаласындағы Колесе Канисиус (Collegium Canisianum немесе Canisius College) және Африканың Намибиядағы Омусати аймағындағы Канизианум Рим-католик орта мектебі. Бұдан өзге, бастауыш мектеп бар: Нидерландының Лимбург провинциясындағы Пут қаласындағы Базисшкол Петрус Канизиус. 1850 жылы Ниймегендегі Хоутмаркет пен Паувелстраат көшелерінің қиылысында Канизиус ауруханасы ашылды. 1974 жылы ол Ниймегендегі Вег-дор-Джонкербоста орналасқан Вильгельмина ауруханасымен бірігіп, Канизиус-Вильгельмина ауруханасын құрды. Нидерландыда 1904 жылы Католик шіркеуін социализм мен либерализмге қарсы қорғау мақсатымен Санкт-Петер Канисиус Апологетикалық қауымдастығы (St. Petrus Canisius Association for Apologetics) құрылды. XIX ғасырдың ортасынан бастап неміс шіркеу қайраткерлері, оның ішінде Михаэль фон Фальхабер кардиналы (1869–1952), Канизийді неміс христиандығы үшін маңыздылығын ескере отырып, жаңа "Германияның елшісі", әулие Бонифацийдің ізбасары деп санады.