Кіріспе

Хорватиядағы католик шіркеуі – Рим папасының рухани басшылығымен әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі. Хорватиядағы латын шіркеуін Хорватия епископтарының конференциясы басқарады, оның орталығы Загреб қаласында орналасқан. Ол бес архиепископтық, он үш епархия және бір әскери ординариатты қамтиды. Дражен Кутлеша – Загреб архиепискобы. 2011 жылғы халық санауы бойынша Хорватияда 3,7 миллион крещенген латын католигі және Хорватия мен Сербияның грек-католик шіркеуіне жататын шамамен 20 мың крещенген шығыс католигі бар, бұл халықтың 86,3% құрайды. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, апта сайын шіркеуге бару көрсеткіші Еуропадағы басқа католик елдерімен салыстырғанда жоғары деңгейде, шамамен 27% болды. 2021 жылғы Хорватия халық санауы көрсеткендей, халықтың 79% католик, ал 3,3% – серб православиесін ұстанады. Хорватияның ұлттық қасиетті орны – Мария Бистрица, ал елдің қасиетті қамқоршысы – Әйет Жүсіп: Хорватия Парламенті 1687 жылы бірауыздан оны ұлттық қамқоршы деп жариялаған.

Римдік иллирийлер мен ертедегі мәсіхшілер

Балқан түбегінің батыс бөлігі Рим империясы б.з.д. 168 жылы Ильри соғыстары деп аталатын ұзақ және тартысты процесте басып алынды. Осы жаулаулардан кейін римдіктер аймақты Иллирия провинциясы ретінде ұйымдастырды, ол кейін Далмация және Паннонияға бөлінді. Рим империясының құрамында болғандықтан, аймаққа түрлі діни культтер әкелінді, соның ішінде Леванттан бастау алған христиан діні де бар. Христиан діні 391 жылы Рим империясының ресми діні болып жарияланды. 395 жылы Рим империясы екіге бөлінді, және бұл бөлініс сызығы Балқан түбегі арқылы өтті. Иллирия Римнің, ал қалған бөлігі Византияның билігіне қарады. Звонимир, 1076 жылы Солиндегі Әулие Петр мен Мұса базиликасында (қазіргі Холоу шіркеуі) Папа Григорий VII-нің өкілі Гебизон арқылы Папаға адалдық ант берді, сондай-ақ Хорватиядағы шіркеу реформаларын жүзеге асыруға қолдау көрсетуге уәде берді. Пап легаты оны таққа отырғызғаннан кейін, Звонимир Вранадағы Әулие Григорийдің бенедиктиндік монастырын 1076 жылы Папаға адалдық белгісі ретінде және Хорватияға келетін пап легаттарына арналған мекен ретінде сыйға берді.

Орта ғасырлар

1102 жылы Хорватия өз әулетінен айырылып, Венгриямен жеке одақ құрғанда бенедиктин ордені біртіндеп тоқырап, қайыршы ордендер, әсіресе францискан мен доминикан ордендері маңызға ие бола бастады. Хорваттардың діни және мәдени қалыптасуына иезуиттер де зор ықпал етті. Хорватияның солтүстігі мен хорват мәдениетінің еркін орталығы болған Дубровниктегі шіркеу жазушылары хорват әдеби тілін қалыпқа келтіру және дамытуға үлкен үлес қосты. 9 ғасырдан бері Хорватияда католик әлемінде бірегей құбылыс – шіркеу славян тілінде, ерекше глаголица әрпімен жүргізілетін литургия бар. Әртүрлі дау-дамайларға қарамастан, Папа Иннокентий IV Сенж епископы Филипке шіркеу славян тілі мен глаголица әрпін қолдануға рұқсат берді, осылайша хорваттар 1962 жылғы Екінші Ватикан соборына дейін литургияда латын тілінен өзге тіл қолдануға рұқсат етілген әлемдегі жалғыз латын католиктері болды. 15-19 ғасырларда болған хорват-осман соғыстары барысында хорваттар түріктермен қаһарлы күрес жүргізіп, нәтижесінде Осман империясының еуропалық шекарасы Хорватия патшалығының жерінде бекітілді. 1519 жылы Папа Лев X Хорватияны «Христианитістің алғы шебі» (Antemurale Christianitatis) деп атады.

Австрия империясы/Австрия-Мажарстан

Австрия империясы 1855 жылы Ватиканмен конкордатқа қол қойды, ол империя шегіндегі католик шіркеуінің қызметін реттеді.

Югославия Корольдігі

Югославияда хорват епископтары Югославия епископтар конференциясының құрамына кірді. Жаңа мемлекеттегі католик шіркеуінің жағдайына Югославия үкіметінің православиеге бейім саясаты және ел саясатындағы Сербия православие шіркеуінің күшті ықпалы әсер етті. 1929 жылғы төңкерістен кейін бірнеше католик ұйымдары мен мекемелері, әсіресе Хорватияда, жабылып немесе таратылды, олардың ішінде Ағалар клубы, Орловство (Бүркіт) қозғалысы және Католик әрекеті болды. Шығыс католик шіркеулерінің кейбір мүшелері, мысалы, хорват грек-католиктері қудаланды және православиеге өтуге мәжбүр болды.

Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі шіркеу

1941 жылы фашистік диктатор Анте Павелич және оның Усташе қозғалысы нацистік құыршақ мемлекетін – Тәуелсіз Хорватия мемлекетін (NDH) құрды. Усташе режимі сербтерге (Шығыс православиелік христиандар), яһудилерге және ромдарға қарсы геноцидтік саясат жүргізді. Тарихшы Майкл Файер НДХ құрылымын католик шіркеуінің жоғары лауазымды тұлғалары мен көптеген католик дін қызметкерлерінің ынталы түрде қарсы алғанын жазды. Анте Павелич сербтерге қарсы және католиктерді қолдады, католицизмді хорват мәдениетінің ажырамас бөлігі деп есептеді. Көптеген католик дін қызметкерлері мен зиялылары Усташеде маңызды рөлдер атқарды. Загреб архиепископы Алойзий Степинак Хорватияның сербтер басымдығындағы Югославия мемлекетінен тәуелсіздік алғанын қалаған, оны «хорват ұлтының түрмесі» деп санағандықтан, Пій XII-мен Павеличке кездесу ұйымдастырды. Ватиканның мемлекеттік хатшысы Джованни Монтини (кейін Папа Павел VI) кездесу алдындағы хаттамасында жаңа мемлекетті бейбіт келісімге қол қойылғанға дейін мойындамайтынын және «Қасиетті Тақ бейтарап болуы керек; ол барлық жақтағылар туралы ойлауы керек; [Қасиетті Тақ] құрмет көрсетуі тиіс католиктер бар» деп көрсетті. Файердің сөзінше, көптеген католик дін қызметкерлері Усташе зорлық-зомбылық науқанына тікелей немесе жанама түрде қатысқандығы мәлім. Оған қарамастан, Павелич нацистік сыртқы істер министрі фон Риббентропқа төменгі дәрежедегі дін қызметкерлері Усташаны қолдаса, епископтар, әсіресе архиепископ Степинак, «Ватиканның халықаралық саясаты» себепті қозғалысқа қарсы болғанын айтты. Ол сондай-ақ 1943 жылдың 24 ақпанында Павеличке тікелей хат жазып, былай деді: «Ясеновац лагері НДХ-ның абыройына дақ түйір. Поглавник! Маған дін қызметкері және епископ ретінде қарағандарға Мәсіх айқышқа ілінгендей: «Әке, оларды кешір, олар не істеп жатырғанын білмейді», – деймін». Степнактың 1943 жылғы шілде және қазан айларында Хорватияның барлық шіркеулерінен оқылған нәсілдік кісі өлтіруді ашық айыптауынан кейін отыз бір дін қызметкері тұтқындалды. Мартин Гилберт Степинак «1941 жылы хорват тәуелсіздігін құптаған, кейіннен сербтерге де, яһудилерге де жасалған хорваттардың қатыгездіктерін айыптаған және тіпті бір топ яһудилерді құтқарған» деп жазды. Алайда, тарихшы Йозо Томасевичтің сөзінше, Степинак та, хорват католик иерархиясы да, Ватикан да Усташе тарапынан сербтерге және серб православие шіркеуіне жасалған қудалауға қатысты ашық наразылық білдірген жоқ және «Католик шіркеуі Усташе режимі мен оның саясатын толық қолдаған сияқты көрінеді» деп қосты.

Коммунистік Югославиядағы шіркеу

Хорватияның халықтық азаттық үшін Ұлттық антифашистік кеңес (ЗАВНОХ) бастапқыда елде діни еркіндіктің жоғары дәрежесін көздеді. 1944 жылы ЗАВНОХ мектептерде діни білім беру мүмкіндігін әлі де ашық қалдырды. Бұл идея Югославия жетекшісі Иосип Броз Хорватия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы Андрия Хебрангты қызметтен алып тастап, оның орнына қатал Владимир Бакаричті тағайындағаннан кейін тоқтатылды. 1945 жылы Югославия билігі Дубровник епископы Иосип Мария Каревичті өлтірді. Епископ Иосип Сребрник екі айға түрмеге қамалды. Соғыстан кейін Югославиядағы католик басылымдарының саны жүзден тек үшеуге дейін азайды. 1946 жылы коммунистік режим шіркеулердің және басқа да құжаттардың тіркемелерін тәркілеуге рұқсат беретін Мемлекеттік тіркеу кітаптары туралы заңды қабылдады. 1952 жылдың 31 қаңтарында коммунистік режим мемлекеттік мектептердегі барлық діни білім беруді ресми түрде тыйым салды. Сол жылы режим Католиктік теология факультетін Загреб университетінен шығарып, ол 1991 жылы демократиялық өзгерістерге дейін қайта құрылмады. 1984 жылы Католик шіркеуі Мария Бистрицада Ұлттық Евхаристиялық конгресс өткізді. 9 қыркүйекте өткен орталық миссаға 400 000 адам қатысты, оның ішінде 1100 діни қызметкер, 35 епископ және архиепископ, сондай-ақ бес кардинал. Миссаны Кардинал Франц Кёниг жүргізді, ол Алойсиус Степинацпен оқу жылдарынан таныс болған. 1987 жылы Югославия епископтар кеңесі үкіметке ата-аналардың балаларына діни білім беру құқығын құрметтеуге шақыратын мәлімдеме жасады.

Хорватия Республикасындағы шіркеу

Хорватия Югославиядан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін католик шіркеуі толық еркіндікке және ықпалға ие болды. Хорватиядағы алғашқы нунций – монсеньор Джулио Эйнаулди, ол 1992 жылғы 13 қаңтарда тағайындалды. Хорватия епископтар конференциясы 1993 жылғы 15 мамырда Югославия епископтар конференциясынан бөлініп құрылды. Хорватияның тәуелсіздік соғысы кезінде католик және православие діндері хорваттар мен сербтер арасындағы негізгі айырмашылық ретінде жиі айтылды, бұл шамамен 1426 шіркеудің қирауына немесе зақымдануына әкелді. Хорватия епископтар конференциясы 1997 жылы Хорватия католик радиосын құрды. Хорватия Республикасында католик шіркеуі өз құқықтық мәртебесін кейбір салаларда автономиялық деп белгіледі, бұл оған дінін таңдаған оқушыларға мемлекеттік бастауыш және орта мектептерде діни білім беруге, католик мектептерін ашуға және қарулы күштер мен полициядағы католиктерге рухани қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. 1997 жылғы 9 сәуірде Ватикан мен Хорватия арасындағы келісімдерді ратификациялау арқылы құқықтық мәселелерді реттейтін, білім беру және мәдениет салаларындағы ынтымақтастықты, қарулы күштер мен полициядағы католиктерге рухани қызмет көрсетуді және шіркеуді мемлекеттік бюджеттен қаржыландыруды регламенттеуші келісімдер күшіне енді. Қаржыландыру мәселесінде шіркеу 2000 жылдары келесідей қаржы алды: 2001 жылы – 461,3 млрд. куна, 2004–2007 жылдары – 532 млрд. куна, 2008–2011 жылдары – 475,5 млрд. куна, 2012–2013 жылдары – 523,5 млрд. куна, сонымен қатар мектептердегі дінтану пәнінің мұғалімдеріне жыл сайын шамамен 200 миллион куна, ал мәдени мұраға жататын шіркеулерді күтіп ұстауға шамамен 60 миллион куна бөлінді. Қазіргі уақытта Хорватиядағы католик шіркеуі қоғамдық және саяси өмірде өте белсенді. Ол өз құндылықтарын ілгерілету үшін консервативтік бағытта бірқатар шаралар жүзеге асырды, мысалы: жексенбі күні жұмыс істемеу, коммунистік кезеңдегі қылмыстарды жазалау, мектептерде діни білім беруді енгізу, некені ер және әйелдің одағы ретінде қорғау (2013 жылғы референдум), абортқа қарсылық (адам өмірін "тұжырымдамадан табиғи өлімге дейін қорғау" науқаны), эвтаназияға қарсылық, отбасылық жоспарлаудың табиғи әдістеріне және бедеулікті емдеуге қарсылық, сондай-ақ жасанды контрацепцияға қарсылық.

Санаты

Хорватиялықтардың басым көпшілігі өзін католик деп жарияласа да, олардың бір бөлігі шіркеудің моральдық және әлеуметтік мәселелердегі тұжырымдамасын қабылдамайды. 2017 жылғы Pew Research зерттеуіне сәйкес, респонденттердің бар болғаны 27%-ы тұрақты түрде қасиетке барады, 25%-ы контрацепцияға қатысты шіркеудің ұстанымын қолдайды, 43%-ы әйелдерді дін қызметкері етіп тағайындауға қатысты шіркеудің ұстанымын қолдайды және 38%-ы аборттың көп жағдайда заңсыз болуы керек деп ойлайды. Ал 66%-ы бір жынысты некеге қатысты шіркеудің ұстанымын қолдайды.