Кіріспе

Мемлекеттік құпиялардың құпиялылығы – АҚШ-тың заңдық прецеденттерімен құрылған дәлелдік ереже. Осы құпиялылықты қолдану нәтижесінде сот ісінен дәлелдер мүлдем алынып тасталады, бұл тек үкімет ұсынған ант бойынша жасалған мәлімдемелерге негізделген, онда сот отырысы ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін құпия ақпаратты ашуы мүмкін екендігі айтылады. Әскери құпияларға қатысты болған және бұл құпиялылықты ресми түрде мойындаған алғашқы іс осы болды. "Мемлекеттік құпиялардың құпиялылығы" туралы талап қойылғаннан кейін, сот бұл қағиданы қолдануға жеткілікті негіз бар-жоғын бағалау үшін дәлелдерді жабық есік артында тексеруді сирек жүргізеді. Нәтижесінде, сот шешімдері шығады, онда тіпті судья да берілген мәлімдеменің дұрыстығын растамайды. Құпия материал сот ісінен толығымен алынып тасталады, ал сот бұл құпия ақпараттың жоқтығы іске қалай әсер ететінін анықтауы керек. Бұған құпия ақпаратты жариялауға қатысты белгілі бір шектеулер (мысалы, New York Times Co. v. United States, "Пентагон құжаттары" ісі) және қылмыстық істерде құпия ақпаратты пайдалану (Классификацияланған ақпаратты рәсімдеу туралы заңмен реттеледі) жатады.

Шығу тегі

Бұл доктрина ағылшын ортақ құқығынан тиімді түрде алынып келді, онда да осыған ұқсас қоғамдық мүдделерге қатысты құпиялылық иммунитеті бар. Сондай-ақ, мәселені бақылайтын бөлім басшысы бұл мәселені жеке қарастырғаннан кейін, ресми түрде құпиялылық талабын ұсыну қажет.

Сын

2001 жылдан бері мемлекеттік құпиялар туралы құпиялылыққа сын күшейіп келеді. Бұл сын көбінесе төрт категорияға бөлінеді:

Атқарушы артықшылықты растаудың әлсіз сыртқы растауы

Көптеген сарапшылар соттардың атқару билігінің құпиялық туралы талаптарын тиімді тексермейтініне алаңдаушылық білдірді. Саяси ғылымдар тоқсандығында жарияланған Уильям Г. Уивер мен Роберт М. Паллито профессорларының айтуынша: «Әкімшіліктің құпиялықты ұяттан сақтану, саяси қарсыластарын әлсірету және әкімшілік әрекеттерге қатысты қылмыстық тергеуді тоқтату үшін пайдалануға ынтасы бар». Бірнеше маңызды істерде үкімет сәтті жасырған дәлелдер кейіннен мемлекеттік құпияны қамтымайтыны белгілі болды: АҚШ v. Рейнольдс, Стерлинг v. Тенет, Эдмондс v. Әділет министрлігі және Пентагон құжаттары.

Соттауға қабілеттілік туралы ілімнің кеңейуі

Кейбір ғалымдар мен тәжірибешілер мемлекеттік құпиялар артықшылығын дәлелдік артықшылықтан (нақты бір дәлелдерді қабылдамауға бағытталған) сотқа қабылдану доктринасына (толыққанды сот процесін қабылдамауға бағытталған) дейін кеңейтуді сынады. Алғашқы түсіндірмесінде мемлекеттік құпиялар артықшылығы ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіруі мүмкін өте тар дәлелдер санатын ғана қабылдамау үшін көзделген. Алайда, жақында қарастырылған көптеген сот ісінде соттар одан да бір қадам басып, үкімет бұл артықшылықты пайдаланған жағдайлардың барлығын тоқтатып, нәтижесінде дәлелдік ережені сотқа қабылдану ережесіне айналдырды. Үкіметтің жауабы, кейбір жағдайларда істің өзі құпия болып саналады. Мұндай жағдайларда үкімет мемлекеттік құпияны ашпастан шағымға жауап берудің ешқандай мүмкін еместігін мәлімдейді.

Атқарушы билікке сот бақылауын жою

Гленн Гринвальд Буш әкімшілігінің атқару билігін кеңейтуге тырысқанын, Джон Ю таратып жүрген біртұтас атқарушылық теориясы осыны дәлелдейді деп мәлімдейді. Бұл теория президенттің, Бас қолбасшы ретінде, Конгресс немесе ұлттық және халықаралық заңдармен шектелмейтінін көрсетеді. Терроризмге қарсы күрес аясында жасалған іс-әрекеттерге қатысты істерде (мысалы, ерекше тапсыру, азаптау, NSA-ның санкциясыз тыңшылық) мемлекеттік құпияны пайдалану арқылы,

Реформаға шақыру

Соңғы жылдары көптеген сарапшылар мемлекеттік құпиялар артықшылығына заңнамалық реформалар қабылдауды ұсынды. Бұл реформалар бірнеше идеяға негізделген:

Атқарушы билік құпия деп санайтын әрбір дәлелді судьялардың қарауы тиіс. Сондай-ақ, атқарушы биліктің қарсы тарапқа бастапқы құпия дәлелдердің орнына пайдалану үшін құпия емес балама дәлелдерді ұсынуы талап етілуде.

АҚШ-тың Рейнольдсқа қарсы ісі

Рейнольдс (1953) ісінде 1948 жылы құлаған B-29 Superfortress бомбалаушы ұшағының үш экипаж мүшесінің жесірлері апат туралы есептерді сұрады, бірақ мұндай мәліметтерді жариялау бомбалаушының жоғары құпия миссиясының мәнін аша отырып, ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретінін хабарлады. Жоғарғы Сот шешімі бойынша, атқарушы билік егер оның жариялануы ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіреді деп санайтын болса, сотқа дәлелдер ұсынудан бас тарта алады. 1996 жылы аталған апат туралы есептер құпиясынан босатылып, жарияланды, ал 2000 жылы оларда ешқандай құпия ақпарат жоқ екені анықталды. Сондай-ақ, Джордж Тенет сотты алдады. Ламберт 2010 жылғы 30 наурыздағы меморандумынан бір сөйлемді алып тастауды бұйырды. Алпыстырылған сөйлемде "осы істе мемлекеттік прокурорлардың бұзақылық әрекеттері туралы айыптаулар сенімді ғана емес, олар мойындалды" делінген.

Нотра Трулок

2002 жылдың ақпан айында ол Нотра Трулоктың ісінде қолданылды, ол Лос-Аламос ғалымы Вэн Хо Лиге қарсы, ядролық құпияларды ұрлады деген жалған айыппен қозғалған ар-намысқа тиетін іс (құлықсыздыққа шағымдану) қозғады; Президент Буш Трулок Лиден зиян өтеуді талап етуге рұқсат алса, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтірілетінін мәлімдеді; нәтижесінде іс тоқтатылғанымен, ФБР директоры Луис Фриге, оның араласуы және мемлекеттік құпиялар туралы артықшылықты жалған түрде пайдалануы үшін тікелей шағым жасалған тағы бір сот процесі басталды.

Сибел Эдмондс

Сибел Эдмондсқа қарсы екі рет осы құқық қолданылды.

Крейтер корпорациясы

2005 жылдың қыркүйегінде АҚШ Федералдық апелляциялық сотында Crater Corporation vs. Lucent Technologies Inc. және AT&T компаниясы ісінде осы құқық қолданылды. АҚШ тарапынан ашылулар "ұлттық қауіпсіздікке ерекше зиян келтіруі мүмкін" деген мәлімдеме жасалғандықтан, Crater компаниясы патенттік бұзушылық ісін (АҚШ патенті No. 5,286,129) жалғастыра алмады. Бұзушылық ісі теңіз астындағы ылғалды тұйықталған оптикалық талшықты қосылыс құрылғыларына қатысты болды.

ACLU және NSA

2006 жылдың 26 мамырында АҚШ Әділет департаменті ACLU v. NSA ісін мемлекеттік құпиялар құқығын қолдана отырып, ACLU-ның NSA-ға қарсы қозғалған ісін қараудан бас тарту туралы өтініш берді. 2006 жылдың 26 шілдесінде сот ісі тоқтатылды. Мичиган штатындағы тағы бір іс бойынша, ACLU түрлі ғалымдар, журналистер, адвокаттар және коммерциялық емес ұлттық ұйымдар атынан NSA-ға қарсы қозғады, судья Анна Диггс Тейлор 2006 жылдың 17 тамызында бұл бағдарламаның конституцияға қайшы екенін және тоқтатылуы керек деп шешті. Ол бұл қағиданы қолдады, бірақ үкіметтің бұл операцияға қатысты жария мәлімдемелері қабылданатынын және бұл істі артықшылықты құжаттарсыз немесе іздеусіз жалғастыруға жеткілікті дәлел болып табылады деп шешті. 2007 жылдың 6 шілдесінде Алтыншы апелляциялық сот Тайлордың шешімін күштен шығарып, ACLU-ның NSA өздерін заңсыз тыңдағанын дәлелдейтін деректерді ұсына алмайтынын, демек, заңдылық мәселесіне қарамастан, мұндай істі сотқа апаруға құқығы жоқ деп шешті. 2008 жылдың 19 ақпанында Жоғарғы Сот ACLU-ның апелляциялық шағымын қараудан бас тартты.

Конституциялық құқықтар орталығы және басқалар.

2006 жылдың 27 мамырында Әділет министрлігі Конституциялық құқықтар орталығының (CCR) кепілсіз отандық бақылауға шағымдануына қарсы мемлекеттік құпиялар артықшылығын пайдаланып, істің қаралуын тоқтатты. Буш әкімшілігі CCR ісінің АҚШ ұлттық қауіпсіздігіне қатысты құпия ақпаратты жария етуі мүмкін екенін, демек, төраға судьяның дәлелдерді қараусыз оны тоқтатуы қажет екенін мәлімдеді.

Hepting v. AT&T

2006 жылдың сәуірінде Буш әкімшілігі мемлекеттік құпиялар ережесін қолдану үшін бастапқы қадамдар жасады. Electronic Frontier Foundation (EFF) үкіметтің АҚШ азаматтарын кең ауқымда заңсыз бақылау жүргізетін құпия компьютерлік бөлмелері бар екенін мәлімдеді. Алайда, 2009 жылдың 3 маусымында іс Шетелдік барлау қызметін қадағалау туралы заңның 802-бабына сілтеме жасап тоқтатылды. Заңда белгіленгендей, қамтылған азаматтық іс бойынша электрондық байланыс қызметін ұсынған провайдердің көрсеткен көмегі 2001 жылдың 11 қыркүйегінен бастап 2007 жылдың 17 қаңтарына дейін Президенттің санкциясымен, АҚШ-қа қарсы террористік шабуылды немесе оған дайындық шараларын анықтау және алдын алу мақсатында жүзеге асырылған, сондай-ақ Бас прокурордың немесе барлау қауымдастығының басшысының (немесе олардың орынбасарының) электрондық байланыс қызметін ұсынған провайдерге Президенттің санкциясымен қызмет көрсетуге рұқсат беретін жазбаша сұранысы немесе нұсқаулары негізінде жасалған және заңды деп табылған.

Халид Ел-Масри

2006 жылдың мамыр айында Халид Эль-Масридің заңсыз ұстау ісі Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) құпиялылық құқығын пайдалануымен тоқтатылды. Халид Эль-Масри бірнеше ай бойы ЦРУ-да қамауда ұсталғанын (ЦРУ мойындайды) және АҚШ-та қамауда болған кезде ұрылғанын, есірткі берілгенін, азапталғанын, қадір-қасиетін төмендететін және адамдық емес қарауға ұшырағанын мәлімдеді. Соңында ЦРУ оны ешқандай айып тақпастан босатты. АҚШ округтік сотының судьясы Т. С. Эллис III істі қараудан бас тартты, себебі соттың пікірінше, іс жүргізудің өзі ЦРУ мәлімдегендей, мемлекеттік құпияларға қауіп төндіреді. 2007 жылдың 2 наурызында АҚШ-тың төртінші апелляциялық соты бұл шешімді растады. 2007 жылдың 9 қазанында Жоғарғы Сот төртінші округтің шешіміне шағымдануды қараудан бас тартты, мемлекеттік құпиялардың құқығын күшінде қалдырды.

Махер Арар

Бұл құқық Арардың қате айыпталған және азапталған құрбан ретінде, Ашкрофтты Сирияға депортациялауға және одан жалған мойындау алуға қатысқандығы үшін сотқа шақыруға тырысқан істе қолданылды. Оны ресми түрде АҚШ-тың Нью-Йорк шығыс округінің округтік сотына ұсынылған құжаттарда бас прокурордың орынбасары Джеймс Б. Коми қолданды. Қолданылу себебінде "Арызды қарау құпия ақпаратты ашуды талап етеді" делінген, кейіннен бұл оны тұтқындау негіздерін, Канадаға депортациялаудан бас тарту себептерін және оны Сирияға жіберу негіздерін қамтитыны айтылды.

Джейн Доу және басқалар ЦРУ-ға қарсы

2007 жылдың 4 қаңтарында аудандық сот судьясы Лора Тейлор Суэйн Джейн Доу және басқаларға қарсы ЦРУ-ға (05 азаматтық. 7939) мемлекеттік құпияны қорғау құқығына сүйене отырып, істі қарауды тоқтатуға бұйрық берді, себебі бұл "біздің елдің әскери кемелерінің қару-жарақ жүйелеріне" қауіп тудырар еді. Джейн Доу және оның балалары күйеуінің ЦРУ-дағы жасырын жұмысы "белгісіз себептермен дереу тоқтатылғаннан" кейін ЦРУ-ға шағымданып, АҚШ-ты тастап, талапкердің "өзінің үйінде дерлік тұтқын" болып қалатын елге көшуге мәжбүр болды.

Enterprises Shipping & Trading v. United Against Nuclear Iran (Көміршікті Иранға қарсы біріккен)

2013 жылдың шілдесінде грек кеме тасымалының ірі бизнесмені Виктор Рестис UANI-ге қарсы оның компанияларының "Иран режимінің заңсыз қызметтері үшін жасырындығы" деп айыптағаны үшін ар-намысқа тигендіктен сотқа шағым түсірді. 2015 жылдың наурыз айында Обама әкімшілігі мен Әділет министрлігі "Иранның ядролық қару жасауына қарсы біріккендер" туралы мәліметтер АҚШ мемлекеттік құпиясы болып саналады және бұл ақпарат жария етілсе, "ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіреді" деп мәлімдеді.

General Dynamics Corp. қарсы АҚШ

2011 жылы General Dynamics ісінде сот бірауызды түрде «сот процесі мемлекеттік құпияларды ашуға әкелсе, соттар талаптарды қарамайды және екі тараптың ешқайсысына да үкім шығара алмайды» деп шешім қабылдады.

ФБР Фазагаға қарсы

2006-2007 жылдар аралығында ФБР-де Крейг Монтейль деген хабаршы Калифорния штатының Ирвайн қаласында орналасқан Ислам мұсылман орталығына кіріп, мешіт пен мүшелердің үйлері мен кеңселеріне электрондық бақылау орнатты. Монтейльдің рөлін ФБР тоқтатты, олар оған деген сенімін жоғалтып алды, ол есірткіге қатысты басқа да айыптаулар бойынша түрмеге түсті, онда оны шымшы болғандығы үшін бірнеше рет пышақтады. Ол өзін қорғамағандығы үшін ФБР-ге қарсы сотқа арыз жазып, оның хабаршы рөлінің егжей-тегжейін жариялады. Ирвайн ислам орталығының мүшелері 2011 жылы олардың құқықтарын бұзуға байланысты көптеген айыптаулар бойынша ФБР-ге қарсы сотқа шағым жасады, бірақ ФБР сот процестері ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретіндіктен, олардың мемлекеттік құпиялар артықшылығын еске түсіру арқылы істі тастау керек деп мәлімдеді. Аудандық сот ФБР-ге қатысты шешім шығарды, бірақ Тоғызыншы округтің сот төрелігі бұл шешімді бөлігінде өзгертіп, шетелдік барлау қызметі туралы заңның 1806 (f) бөліміне сәйкес, талапкерлердің заңдық іс-қимыл жасау құқығы ФБР-дің артықшылығын жойды деп мәлімдеді. ФБР Жоғарғы Сотқа өтініш білдірді, ол 2022 жылдың наурызында FISA мемлекеттік құпиялардың артықшылығын алмастырмайды деп бірауыздан шешім қабылдады, бұл Тоғызыншы округтің шешімін жоққа шығарды.

Іс-шаралардың сілтемелері

Тоттен АҚШ-қа қарсы,
АҚШ Рейнольдсқа қарсы,
Тенет Доуға қарсы,
General Dynamics Corp. АҚШ-қа қарсы,
АҚШ Зубайдаға қарсы,
Федералдық тергеу бюросы Фазагаға қарсы.

Дәйексөздер

Мемлекеттік құпияны қорғау құқығы – ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіретін жағдайларда ақпаратты сотқа ұсынбауға мемлекетке рұқсат беретін, ортақ құқық негізіндегі дәлелдеме ережесі. – Zuckerbraun v. General Dynamics Corp., 935 F.2d 544, 546 (2d Cir. 1991) ісінде қарастырылған.