Кіріспе

Адам қайтыс болған жерді еске алу үшін қойылған белгі. Жол бойындағы ескерткіш – адамның үйден алыс, күтпеген жерде және кенеттен қайтыс болған орнын еске алу үшін қойылған белгі. Денесі жерленген жерді көрсететін қабір тасынан өзгеше, бұл ескерткіш адамның жер бетінде соңғы рет тірі болған жерін көрсетеді, бірақ бұрын саяхатшылар қажеттілік туған жағдайда көбінесе құлаған жерлеріне жерленген. Мұндай ескерткіштерді әдетте марқұмның туыстары мен достары орнатады және күтіп ұстайды. Көбінесе ескерткіш ретінде көше жиһазына немесе ағаш діңіне жабыстырылған гүл шоғыры (нағыз немесе жасанды) қолданылады. Оған қолмен жазылған хаттар, жекелеген естеліктер және т.б. қоса берілуі мүмкін. Күрделірек ескерткіштерге еске алу айқышы, «призрак» велосипеді, «призрак» аяқ киім немесе гүлдермен немесе гүл шоқтарымен безендірілген жазуы бар тақта жатады. Жол бойындағы ескерткіштер көбінесе қозғалысы ең көп жолдардың бойында және әсіресе қиылыстарда орналасады.

Мағынасы мен хабары

Жол бойындағы ескерткіштер – апат құрбаны немесе құрбандарының жақындарының қайғысы мен махаббатының білдірісі. Бірақ жеке мәнінен бөлек, бұл ескерткіштер басқа жол пайдаланушыларға да жүргізудің қауіптілігін еске салып, ескерту ретінде қызмет етеді және қауіпсіз жүргізуге шақырады. 1940-1950 жылдары Аризона жол патрулі қаза тапқан автокөлік апаттарының орнын белгілеу үшін ақ түсті кресттерді қолдана бастады. Полиция тоқтатқаннан кейін, жол апатынан зардап шеккендердің отбасылары осы дәстүрді жалғастырды. Велосипедпен қаза тапқандарға арналған ескерткіш ретінде, ескі велосипедті ақ түспен бояп, апат орнына тікелей құлыптап қою құбылысы да осы мақсатқа қызмет етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, жол бойындағы ескерткіштер жекелеген ескерткіштер болған, бірақ қазіргі заманда олар көлемі ұлғайып, көпшілікке арналған ескерткіштерге айналуда. Көбінесе ескерткіштерді айналағы ландшафттың сұлулығымен үйлестіруге ешқандай күш жұмсалмаса, көптеген жол бойындағы ескерткіштер уақыт өте келе тиісті күтімсіз қалады. Жол бойындағы ескерткіштердің пайда болуы басқа бір өсіп келе жатқан үрдіспен байланысты болуы мүмкін: танымал тұлғаларға арналған қайғының көпшілік алдында жарылуы. Мысалы, Уэльс ханшайымы Диананың қазасынан кейін, оның қайтыс болған жері – Париждегі Пон-де-л’Алма тоннелі мен Лондондағы Кенсингтон сарайы гүлдер мен шоқтарға толып кетті. Автокөлік апатынан зардап шеккендер көбінесе осы деңгейде танымал болмаса да, трагедия орнында эмоцияны ашық білдіруге ұмтылыс, жол бойындағы ескерткіштердің кең таралғандығына ықпал етуі мүмкін. 1980 жылдардан бері травматикалық өлімнен (апаттар, кісі өлтіру, табиғи апаттар және т.б.) кейін импровизацияланған және уақытша ескерткіштерді құру кең таралды. Олардың ресми емес сипатынан туындап, олар «халықтық ескерткіштер» деп аталады.

Тарих және тәжірибе

Дүние жүзінде ғасырлар бойы жол жиегіндегі ескерткіштер орнатылып келген. Олардың заңдылығы елден елге өзгеше.

Австралия

1990 жылдан бері Австралияда орнатылған ескерткіштердің саны күрт өсті. 2003 жылы жол апаттарынан қаза тапқан әрбір бес адамның біреуі апат болған жерде ескерткішпен еске алынған деп есептелді.

Украина

Украинада қайғылы жол апаттары болған жерлерге жол жиегінде ескерткіш орнату дәстүрлі. Ол әдетте гүл шоғымен безендірілген крест немесе шағын монумент болады. Егер марқұмның туыстары жақын жерде тұрып, ескерткішті күтіп ұстаса, кресттің қасына үнемі таза гүлдер қойылады. Кейде украиналық жол жиегіндегі ескерткіштері көбірек безендірілуі мүмкін, оларға шағын гранит немесе мәрмәрден жасалған қабір тасы және/немесе қаза тапқан адамның суреті қосылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда жол жиегіне ескерткіштер орнату практикасы соңғы кезде бұл ескерткіштердің басқа жол пайдаланушыларына және оларды қауіпсіз емес жерлерге қойып жатқан адамдарға қауіп тудыруы мүмкін деген мәселе бойынша медиада пікірталас тудырды. Бұл пікірталас қауіпті жағдайлар туралы хабарларға байланысты туындады, мысалы, ересек адам баласымен бірге қозғалысы көп жолды кесіп өтіп, құрмет белгісін қоюда. Кейбір аймақтарда жергілікті ережелер қолданылады, ал полиция өкілдері мен жергілікті кеңес мүшелері ел бойынша бірыңғай ережелерді енгізуді ұсынды. Мысалы, BBC хабарлағандай, Мертир-Тидфилде ескерткіштерге тек қауіпсіз және лайықты деп танылған жерлерде ғана рұқсат беріледі және олар үш айдан кейін алынып тасталады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында жол апатынан қаза тапқандардың орнын белгілейтін, өздігінен пайда болатын жол жиегіндегі естеліктердің таралуы салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. Коннектикут штатының Эллингтонында 1812 жылы баланың қазасына арналған қабір тас стиліндегі ескерткіш бар. Типикке жататын естеліктерге айқыш (көбінесе ағаштан жасалған), гүлдер, қолмен боялған тақтайшалар, ал бала қаза болған жағдайда – ойыншықтар кіреді. Америка Құрама Штаттарындағы жол жиегіндегі айқыштардың пайда болу тарихы Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың алғашқы мексикалық қоныс салушыларымен байланысты, және олар испан тілді халықтың көп тұратын аймақтарында кең таралған. Бұрын, жаназа процессияларында, адамдар шіркеуден қабірстанға қабірді алып бара жатқанда, көтеріп жүрушілер демалып, испан тілінде descanso дейтін. Олар қабірді қайда қойса, сонда оқиғаның естелігі үшін айқыш орнатылатын. Қазіргі кездегі жол жиегіндегі киелі орындар адамның жарақат алып, қаза тапқанға дейін соңғы рет тірі болған жерін еске алады, тіпті олар апаттан кейін ауруханада қайтыс болса да. Оңтүстік-Батыс АҚШ-та олар тарихи parajes деп аталатын ежелгі ұзақ жолдарда да жиі кездеседі, бұл дәстүрдің бастауына оралады, сондай-ақ саяхат кезінде қайтыс болған адамдардың қабірлерін көрсетеді. Descanso ескерткіштері мерекелерде және адамның өміріндегі маңызды жылдық мерейтойларда арнайы безендірілуі мүмкін. Балаға арналған descanso ескерткішіне арнайы ойыншықтар, тіпті отбасылық өмірдің миниатюралық көріністері қойылуы мүмкін, ал арнайы түндері шамдар жағылуы мүмкін. Америка Құрама Штаттарында заңдық жағдай штаттан штатқа өзгереді. Нью-Мексико штатында жаңа құрылыс жүргізіп жатқан Көлік департаментінің қызметкерлері оларды қорғауға міндетті емес, бірақ әдетте оларды өзгертуден аулақ болады немесе құрылыс аяқталғаннан кейін оларды бастапқы орнына мүмкіндігінше жақын орналастырады. Тақтайшаларда «ОЙЛА!» немесе «НЕГЕ ӨЛУ КЕРЕК?» деп жазылған, және олар қызыл Х белгісі мен қара-ақ фонмен белгіленген. Колорадо, Массачусетс, Кентукки және Висконсин штаттары мұндай естеліктерге тыйым салады. Делавэр штатында қауіпсіздік мақсатында Clear Zone Act-қа сәйкес жол жиегіндегі естеліктерге рұқсат етілмейді. Жол жиегіндегі естеліктерге балама ретінде Смирна демалыс аймағында орналасқан Делавэр тас жолының естелік бағында Делавэрде жол апатынан қаза тапқан адамдардың есімдері жазылған кірпіштерден жасалған жол бар. Басқа штаттар жол жиегіндегі естеліктерге қатысты нақты талаптар қояды. Қоғамдық жол бойында христиан айқышын ескерткіш ретінде пайдалану діннің заңсыз қолдауы болып есептелуі мүмкін және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне алаңдайтын зайырлы ұйымдар тарапынан наразылық тудырып, сотқа шағымданудың саны артып келеді. 2010 жылдың 18 тамызында Оншы апелляциялық сот Юта штатының Конституцияның Құрылтай туралы ережесін бұзғанын, құлаған штаттық полицейлерді еске алу үшін жол жиегінде 12 фут биіктігіндегі латын айқыштарын салғанын мәлімдеді. Калифорния штатының Лейк-Элсинор қаласында Американдық Гуманисттік Қауымдастығының шағымынан кейін жеке айқыш алынып тасталды. Вирджиния штатында отбасы мүшелері жасаған уақытша естеліктерді «ҚАУІПСІЗ ЖҮРІҢІЗ, ЕСКЕРЕҢІЗ» деген жазуы бар мемлекеттік ескерткіш тақтайшасымен алмастыруға болады, мұндай тақтайшалар мемлекеттік діни қолдау туралы дауларды болдырмау үшін тек жалпы шеңберді эмблема ретінде пайдаланады.