Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Академиялық пән
Academic discipline
Ғылым тарихы мен философиясы (ҒТФ) – ғылым философиясы мен ғылым тарихын қамтитын академиялық пән. Бұл саладағы көптеген ғалымдар негізінен тарихшы немесе философ ретінде оқытылса да, бірнеше танымал университеттерде ҒТФ кафедралары бар. Ғылым философиясы мен ғылым тарихының өздері жеке пәндер болғанымен, ғылым тарихы мен философиясы – өз алдына жеке пән. Ғылым философиясы – ғылымның негіздері, әдістері және салдарымен айналысатын философия саласы. Бұл зерттеудің орталық сұрақтары ғылым деп есептелетін нәрсеге, ғылыми теориялардың дұрыстығына және ғылымның басты мақсатына қатысты. Бұл пән, мысалы, ғылым мен шындық арасындағы қатынасты зерттегенде, метафизика/онтология және эпистемологиямен байланысты. Ғылым философиясы ғылымның метафизикалық, эпистемиялық және семантикалық аспектілеріне назар аударады. Биоэтика және ғылыми құқық бұзушылықтар сияқты этикалық мәселелер көбінесе этика немесе ғылымды зерттеу деп қарастырылады, ғылым философиясы емес. Философтардың арасында ғылым философиясына қатысты көптеген маңызды мәселелер бойынша бірлік жоқ, соның ішінде ғылым байқауға болмайтын нәрселер туралы шындықты аша ала ма және ғылыми ой-өріс негізделген болуы мүмкін бе деген сұрақтар да бар. Ғлымның өзіне қатысты осы жалпы сұрақтармен қатар, ғылым философтары нақты ғылымдарға (мысалы, астрономия, биология, химия, Жер ғылымы немесе физика) қатысты мәселелерді де қарастырады. Кейбір ғылым философтары философияның өзіне қатысты қорытындыларға жету үшін ғылымдағы қазіргі заманғы нәтижелерді де пайдаланады.
The history and philosophy of science (HPS) is an academic discipline that encompasses the philosophy of science and the history of science. Although many scholars in the field are trained primarily as either historians or as philosophers, there are degree granting departments of HPS at several prominent universities. Though philosophy of science and history of science are their own disciplines, history and philosophy of science is a discipline in its own right. Philosophy of science is a branch of philosophy concerned with the foundations, methods, and implications of science. The central questions of this study concern what qualifies as science, the reliability of scientific theories, and the ultimate purpose of science. This discipline overlaps with metaphysics/ontology and epistemology, for example, when it explores the relationship between science and truth. Philosophy of science focuses on metaphysical, epistemic and semantic aspects of science. Ethical issues such as bioethics and scientific misconduct are often considered ethics or science studies rather than philosophy of science. There is no consensus among philosophers about many of the central problems concerned with the philosophy of science, including whether science can reveal the truth about unobservable things and whether scientific reasoning can be justified at all. In addition to these general questions about science as a whole, philosophers of science consider problems that apply to particular sciences (such as astronomy, biology, chemistry, Earth science, or physics). Some philosophers of science also use contemporary results in science to reach conclusions about philosophy itself.
Тарих
Бірыңғай пәннің бір бастауы – ғылым философиясы пәнінің тарихи тәсілі. Бұл гибридтік тәсіл Томас Кунның мансабында көрініс тапты. Оның алғашқы тұрақты қызметі Калифорния университетінде, Берклиде философия кафедрасы жариялаған лауазымға тағайындалды, бірақ ол тарих кафедрасының курстарын да оқытты. Тек тарих кафедрасының профессоры болғанда, Кун философтардың бас тартуына ренжіді, себебі «Мен міндетті түрде сонда болғым келді, және менімен жұмыс істегендер – менің философия студенттерім емес, тарих бойынша жұмыс істегендері, олар маған одан да маңызды студенттер болды». Бұл көзқарас оның тарихи тұрғыдан қарау қағидасында да көрінеді, Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962, 2-басылым, 1970) еңбегінде осы қағида баяндалған. Онда ғылыми теориялар туралы философиялық сұрақтар және, әсіресе, теорияның өзгеруі парадигмалық ауыс сияқты ұғымдарды қолдана отырып, тарихи тұрғыда түсіндіріледі. Дегенмен, Кун ғылым тарихы мен философиясының әдістерін толыққанды біріктіруге жасалған тырысуларды да сынға алды: «Менің ойымша, екі саланың біріктірілуіне жасалған тырыстың ықтимал нәтижесін «бүліктіру» деп атау артық емес. Олардың бірнеше негізгі құрылымдық ерекшеліктері бар, олардың ең жалпысы және айқындысы – мақсаттары. Көптеген тарихи зерттеулердің соңғы нәтижесі – өткеннің ерекшеліктері туралы баяндама, әңгіме. Ал философ, керісінше, негізінен нақты жалпыламаларға және барлық жерде қолданылатын мәлімдемелерге ұмтылады. Ол шындыққа сай немесе жалған әңгімелер айтпайды. Оның мақсаты – белгілі бір уақытта және белгілі бір жерде болған оқиғаларды түсіндіру емес, барлық уақытта және барлық жерде шындыққа сай екенін анықтау және айту». Жақындағы зерттеулер бұл әдістемелік және тұжырымдамалық бөліністердің шын мәнінде бірыңғай пәнге кедергі болатынына күмәндік білдіреді.
One origin of the unified discipline is the historical approach to the discipline of the philosophy of science. This hybrid approach is reflected in the career of Thomas Kuhn. His first permanent appointment, at the University of California, Berkeley, was to a position advertised by the philosophy department, but he also taught courses from the history department. When he was promoted to full professor in the history department only, Kuhn was offended at the philosophers' rejection because "I sure as hell wanted to be there, and it was my philosophy students who were working with me, not on philosophy but on history, were nevertheless my more important students". This attitude is also reflected in his historicist approach, as outlined in Kuhn's seminal Structure of Scientific Revolutions (1962, 2nd ed. 1970), wherein philosophical questions about scientific theories and, especially, theory change are understood in historical terms, employing concepts such as paradigm shift. However, Kuhn was also critical of attempts fully to unify the methods of history and philosophy of science: "Subversion is not, I think, too strong a term for the likely result of an attempt to make the two fields into one. They differ in a number of their central constitutive characteristics, of which the most general and apparent is their goals. The final product of most historical research is a narrative, a story, about particulars of the past. [ ] The philosopher, on the other hand, aims principally at explicit generalizations and at those with universal scope. He is no teller of stories, true or false. His goal is to discover and state what is true at all times and places rather than to impart understanding of what occurred at a particular time and place." More recent work questions whether these methodological and conceptual divisions are in fact barriers to a unified discipline.