Кіріспе

Ричард Нельсон Фрай (1920–2014) – иран және Орталық Азия зерттеулерінің американдық ғалымы, Гарвард университетінің Иран зерттеулері бойынша Аға Хан профессоры. Оның кәсіби қызығушылығы иран филологиясы және 1000 жылға дейінгі Иран мен Орталық Азия тарихы болды. Алабама штатының Бірмингем қаласында Швециядан көшіп келген отбасында дүниеге келген Фрайдың төрт баласы болды, оның екінші некесі Колумбия университетінде сабақ беретін ғалыммен тізілді. Ол орыс, неміс, араб, парсы, пушту, француз, өзбек және түрік тілдерін мүптезді білді, сондай-ақ жойылған және қазіргі иран тілдері мен диалекттері – авеста, пахлави, соғди, және басқаларын жақсы білді. Фрай көбінесе Иран, иран халқы және ирандық Орталық Азия туралы еңбектерімен танымал болғанымен, оның зерттеулерінің ауқымы одан да кеңірек болды және Византия, Кавказ, Осман тарихы, Шығыс Түркістан, Ассирия және ассириялықтар, ежелгі және ортағасырлық иран өнері, ислам өнері, суфизм, қытай және жапон археологиясы, сондай-ақ авеста, ежелгі парсы, орта парсы, парф, соғди, хотан, бактрия, жаңа парсы, араб, түрік және тіпті қытай сияқты түрлі иран және иран емес тілдерін қамтиды. Зерттеу үшін қолданылатын тілдер ретінде француз, неміс, итальян және орыс тілдерін де білді.

Парсы мәдениетінің қорғаушысы

Фрай парсы өркениетінің басқа мұсылмандар, әсіресе арабтар тарапынан бағаланбағанын сезінді. Фрай былай деп жазды: 1=Арабтар енді Иран мен парсы тілінің ислам мәдениетінің қалыптасуындағы рөлін түсінбейді. Олар, мүмкін, өткенді ұмытқысы келеді, бірақ осылай істеу арқылы өздерінің рухани, моральдық және мәдени негіздерін жояды. Өткен мұраға және оған деген құрметке болмаса, тұрақтылық пен дұрыс дамуға мүмкіндік аз. 2=R. N. Frye|3= The Golden Age of Persia, London: Butler & Tanner Ltd., 1989, 236-бет.

1953 жылдың тамызында Мосаддегтің құлауына аз уақыт қалғанда, көрнекті иран тіл білгірі Али Акбар Деххода Фрайға «Ирандост» (яғни «ирандыққа сүйіспеншілікпен қарайтын») деген лақап ат қойды. Сонымен қатар, Фрай ассириялықтардың тарихының үздіксіздігін ұзақ жылдар бойы қолдады және қазіргі ассириялықтар мен ежелгі Месопотамиялықтар арасындағы тарихи және туыстық байланысты бағалады. 2004 жылдың 27 маусымында Иранда Фрайдың ирантануға, парсы тіліне, Иран тарихы мен мәдениетіне өмір бойы қосқан үлесіне арналған салтанатты шара өтті. Фрай өсиетінде Зайандех өзенінің жанында, Исфаханда жерленгісін тіледі. Бұл өтініш 2007 жылдың қыркүйегінде Иран президенті Махмуд Ахмадинежад тарапынан мақұлданды. Ирантану саласындағы екі американдық ғалым – Артур Поуп және Филис Акерман да сонда жерленген. 2010 жылы Иран үкіметі профессор Фрайға ирантануға қосқан үлесі үшін Исфаханда үй сыйлады. 2014 жылдың 8 маусымында Фрайдың отбасы оның сүйегін Исфаханға жерлеуге ресми рұқсат алу үшін екі айдан астам күткеннен кейін, кремациялауға шешім қабылдады. Оның қазасы Иранның консервативті топтарының АҚШ-пен ұзақ жылдық алауыздықтан кейін келісуге тырысуына наразылық білдіруімен бірге орын алды. Отбасы оның күлін қалай пайдалануды жоспарлағаны белгісіз. Ричард Фолц өзінің «Тажиктер тарихы: Шығыс ирандықтары» атты кітабын Фрайдың естелігіне арнады.

Қоғамдық сөйлеуші

Фрай Иранмен байланысты көптеген жиын-терімдерде танымал лектор болды. 2005 жылы ол UCLA-да сөйлегенде, қатысушы ирандықтарды өз мәдениеттері мен ұлттық ерекшеліктерін бағалауға шақырды. 2004 жылы Тегерандағы архитектуралық конференцияда сөз сөйлеп, дәстүрлі ирандық архитектуралық стильдердің сұлулығын ескермейтін асығыс модернизацияға деген алаңдаушылығын білдірді (Тегеран архитектурасы қараңыз).