Кіріспе

Ықпалды мистик, ғалым, теолог және революционер Шейх Бедерддин Махмуд бин Израиль бин Абдулазиз (; 1359–1420) – белгілі мистик, ғалым, теолог және революционер. Ол 1416 жылы Осман империясына қарсы болған көтерілістегі рөлімен танымал, онда ол және оның шәкірттері Сұлтан Мехмед I мен Осман мемлекетінің билігіне күдік келтірді.

Ерте өмір

Бедердиннің ерте өмірінің көптеген егжей-тегжейі даулы, себебі оның көп бөлігі аңыз бен халық ауыз әдебиетіне жатады. Ол 1359 жылы Эдирне қаласына жақын Симавна (Кипринос) қаласында дүниеге келген. Оның әкесі қаланың ғазиі болса, анасы Византия бекінісінің қолбасшысының қызы еді. Ол саяси және интеллектуалды тұрғыдан белгілі отбасында өскен. Оның әкесінің әкесі – Селжұқ әскерінің жоғары шенді офицері болған. Ерекшелігі, Бедердиннің әкесі мұсылман, анасы христиан болған, бұл оның кейінгі өміріндегі синкретизмдік діни сенімдеріне әсер еткен. Түрік ғалымы Джемал Кафадар Бедердиннің ғазилік тамырлары діни толеранттылыққа ұмтылуына да себеп болуы мүмкін дейді. Жастығында ол Осман әскерлерінің шекарадағы гарнизондарында қади қызметін атқарды, бұл оған құқықтану саласында мол тәжірибе берді, ол оқыған маңызды пән болды. Бедердин білімі алған кезінде, туған жері Фракиядан алыс сапарлар жасап, түрлі мәдениеттермен танысты. Ол теологияны Коньяда, содан кейін Мамлюк сұлтанатының астанасы Каирде оқыды. Осыдан кейін ол қазіргі Иранның Әзірбайжанындағы Ардабилге сапарлады. Ардабил Тимур әулетінің билігінде болды және мистик Сафавид тәріқатының орталығы еді. Мистиктермен қоршалған және Осман империясының діни нормаларынан алшақтаған Бедердин өзінің дәстүрлі емес діни идеологиясын дамытуға қолайлы жағдайда болды. Ол пантеистік діни сенімдеріне, әсіресе «барлық нәрсенің біртүтастығы» доктринасына жақындық танытқан ортаны тапты. Бұл доктрина дін мен әлеуметтік топтар арасындағы қарама-қайшылықтарды Құдай мен жеке адамның біртүтастығына бөгделік деп қарастырды, және бұл Осман империясының сүнни исламды мемлекеттік дін ретінде орнатуға жасаған тыранына қайшы келді. Оны қабылдау арқылы Бедердин өзін бүлікші ретінде бекітті. 1402 жылы Тамерланның Баязид I сұлтанды жеңгеннен кейінгі Осман империясының аралық кезеңінде Бедердин Осман ханзадасы Мұсаның кадиаскері, яғни бас әскери судьясы болды. Мұса Осман сұлтандығын бақылау үшін ағаларымен күрескенде оған қызмет етті. Шекаралық бей Михалоглумен бірге ол Мұсаның революциялық режимінің басты жақтаушысы болды. Кадиаскер қызметін атқару кезінде Бедердин көптеген шекаралық ғазилердің құрметіне ие болды, оларға тимарлар (жер иеліктері) таратып берді. Осылайша ол осы жалақысыз ғазилердің орталықтандыруға қарсы күресіне көмектесті, бұл оның бүлікшілдігінің айқын көрінісі болды.

1416 жылғы көтеріліс

Мұса 1413 жылы Осман сұлтаны Мехмед I-ге жеңілгеннен кейін, Бедерддин Изникке жер аударылды, ал оның ізбасарлары тимарларынан айырылды. Алайда, ол көп ұзамай әлі де жаңадан басталған патшалық аралықтағы тәртіпсіздікке байланысты Мехмедке қарсылық білдіруге мүмкіндік туғанын сезді. 1415 жылы Изниктегі жер аударылуын тастап, Бедерддин Синопқа, одан Қара теңіз арқылы Валахияға жол тартты. 1416 жылы ол Осман мемлекетіне қарсы көтеріліс туын көтерді. Одан кейінгі көтерілістердің көбісі Измир, Добруджа және Сарухан аймақтарында болды. Оның ізбасарларының басым көпшілігі түркімендер болды. Қалғандары шекарадағы ғазилер, иелігінен айырылған сипахилер, медресе студенттері және христиан шаруалары болды. Бұл көтерілістердің алғашқысы Измирдің маңындағы Карабурун қаласында басталды. Сол жерде Бедреддиннің ең басты шәкірттерінің бірі Борклюж Мустафа мұсылман мен христианның ортақ меншігі мен теңдігі туралы уағыз айтып, идеалистік халықтық көтеріліске бастама берді. Көтеріліске шыққандардың көбісі түрік көшпелілері болған, бірақ Борклюждің ізбасарлары арасында көптеген христиандар да болды. Жалпы алғанда, Қарабурунда шамамен 6000 адам Осман мемлекетіне қарсы көтерілді. Бедреддиннің тағы бір ізбасары Торлак Кемал Манисада тағы бір көтеріліске бас салды, ал Бедреддин өзі қазіргі солтүстік-шығыс Болгариядағы Добруджадағы көтерілістің басшысы болды. Добруджа көтерілісінің орталығы Дунай дельтасының оңтүстігіндегі Делиорман аймағында болды. Бедерддин солтан Мехметтен риза емес көптеген адамдардың арасында шәкірттер тапты; ол солтаннан бас тартқан деп санағандардың, соның ішінде наразы маркер иелерінің және Мехметтің Бедерддиннің Мусаның кадиаскері ретінде берген тимарларын алып тастағандардың көпшілігінің бейнесі болды. Бұл көтерілістер Осман империясын қайта біріктіруге және Балқан өлкелерін басқаруға тырысқан Мехмед I билігіне үлкен қауіп төндірді. Олардың барлығы ақырында басылды, бірақ Бедердин мен оның шәкірттері бастаған біріккен көтерілістердің сериясы үлкен қиындықтардан кейін ғана тоқтатылды. Манисадағы Торлак Кемалдың көтерілісі басылып, ол мыңдаған ізбасарларымен бірге өлім жазасына кесілді. Борклюждің көтерілісі басқаларына қарағанда көп күрес жүргізді, алдымен Сарухан губернаторының әскерін, содан кейін Осман губернаторы Али Бейді жеңіп, ақырында визир Баязид-пашаның қолынан құтылды. Грек тарихшысы Дукастың айтуынша, Баязид бүліктің жеңілісін қамтамасыз ету үшін шартсыз өлтіруге бұйрық берді, ал Борклюж екі мың ізбасарымен бірге өлімге кесілді. Шейх Бедердиннің Добруджадағы көтерілісі қысқа ғана уақытқа созылды және Бедердин Мехмедтің әскерлерімен тұтқындалып, Серреске алып кетілгенде аяқталды. Ол діни синкретизмді және мүлікті жалпы иелік етуді уағыздап, қоғамдық тәртіпті бұзды деген айыппен базар алаңында өлім жазасына кесілді.

Ой-санасы мен шығармалары

Шейх Бедерддин – жазылуы мол жазушы, дінтану ғалымы, ислам дінінің беделді өкілі. Ол діни ғылымдарда, әсіресе ислам құқығы жөніндегі ойлары үшін талантты дауыс ретінде танылады. Фиқһ бойынша еңбектері үшін исламдық ой-пікірдің көрнекті ғалымдарының қатарына жатады. Екінші жағынан, көптеген адамдар оны діни синкретизм жөніндегі радикалдық идеялары үшін дінсіз деп айыптайды. Бедерддин діни айырмашылықтарды елемеуді, ынталы насихаттауға қарсы болуды және сенімдердің утопиялық бірігуін жақтады. Діннің осы либералдық түсіндіруі оған және оның шәкірттеріне 1416 жылы кең ауқымды халық көтерілісін ұйымдастыруға мүмкіндік берді, осы арқылы қолдаудың өте әртүрлі топтарын біріктірді. Бедерддиннің діни бастауы мистик ретінде қалыптасқан. Оның мистицизмі Ибн әл-Арабидің еңбектерінен күшті әсер алды және ол әл-Арабидің "Фусус әл-хикам" ("Даналықтың мәні") кітабына түсіндірме жазғаны мәлім. Ол өзінің шығармалары арқылы жеке мистицизмін дамытты. Оның ең маңызды кітабы – "Варидат", яки "Илаһи уахилар" – оның мистицизм және дін туралы ойларын көрсететін сөздерінің жинағы. Бедерддин монист болды, шындықтың Құдайдың мәнінің көрінісі екеніне, ал рухани және материалдық әлемдердің бір-бірінен ажырамас және бір-біріне қажет екеніне сенді. Ол "Варидат" еңбегінде былай деп жазды: "Бұл дүние мен соңғы дүние, толығымен, көзге көрінетін елес қана; жұмақ пен тозақ – жақсылық пен жамандықтың тәтті және ащы рухани көріністері ғана". Бедерддиннің пантеистік сенімдері оның көптеген саяси және әлеуметтік идеяларына, әсіресе "барлық нәрсенің бірлігі" доктринасына зор ықпал етті. Бұл доктрина адамның Құдаймен бірігуіне кедергі келтіретін қарсылықтарды, соның ішінде діндер арасындағы және жеңілтектер мен әлсіздер арасындағы қарсылықтарды айыптайды. Бұл сенім жүйесі Бедерддин мен оның шәкірттерінің сенімдерінде көрініс тапты, олар, басқалармен қатар, барлық діндердің мәні бір екенін, ал мүлік жекеменшік емес, ортақ болуы керек деп уағыздады. Мұндай идеялар Осман қоғамында шеттетілгендей сезінгендерге қатты ұнады және бұл теңдік идеологиясы 1416 жылғы халық көтерілісіне үлкен серпін берді. Шейх Бедерддин бүлігін бастаған кезде саяси амбициялары болғаны анық. 15 ғасырдың суннит тарихшысы Идрис Битлистің мәлімдемесіне сәйкес, Бедерддин өзін Құдайдың бірлігін әлемге әкеліп, жерін жақтастары арасында бөлісетін Махди деп санаған. Идрис айтқандар толық емес болғанымен, Бедерддиннің саяси және діни көшбасшы ретіндегі амбициялары айқын. Ол тіпті өзін Селжұқ әулетінен шыққан деп мәлімдеген, әрине, билікке талапкер ретінде беделін арттыру үшін. Оның солтандыққа қол жеткізуді мақсат еткені мүмкін.

Әсері

Бедреддиннің ізбасарларының секталары оның қайтысынан соң да көп жылдар бойы сақталды. Оның үйретістері әсерлі болып қала берді, ал оның секта мүшелері он алтыншы ғасырдың соңына дейін қауіпті деп есептелді. Добружа мен Делиормандағы оның ізбасарларының сектасы, Симавнилер немесе Бедреддинлустар деп аталатын, оның өлім жазасын алғаннан кейін жүздеген жылдар бойы өмір сүрді. Әрине, Осман үкіметі бұл топқа үлкен күдікпен қарады. XVI ғасырда олар Қызылбаштан еш айырмашылығы жоқ деп есептелді және олармен бірге қуғынға ұшырады. Бедреддиннің кейбір доктриналары басқа мистикалық секталарда да кең таралды. Мұндай секталардың бірі – яничарлармен байланысты дервиштер, Бекташилер. Шейх Бедреддин Түркияда, әсіресе социалистер, коммунистер және басқа да саяси солшылдар арасында белгілі болып келеді. XX ғасырда коммунист түрік жазушысы Назым Хикмет 1930 жылдары фашизмнің күшеуіне қарсылық білдіру үшін "Шейх Бедреддиннің дастаны" атты туындысын жазды. Хикметтің еңбегі Бедреддинді социализмнің тарихи жақтасы және фашистік тирандыққа қарсы күрескен адам ретінде танымал етті, ал оның есімі саяси спектрдің сол жағындағыларға жақсы мәлім болды. Оның сүйектері 1924 жылы эксгумацияланды, бірақ оның жақтастары Түркия үкіметі Бедреддиннің жаңа саяси маңызына наразылық білдіруінен қорқып, 1961 жылға дейін жерлемеді. Соңында ол Стамбулдағы Махмуд II мавзолейінің жанына жерленді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Финкель, Кэролайн. Османның арманы: Осман империясының тарихы 1300-1923 жылдар. Нью-Йорк: Basic Books, 2005.
Хикмет, Назым. Назым Хикмет өлеңдері. Рэнди Блессинг және Мутлу Конук аудармасы. Нью-Йорк: Persea Books, 1994.
Имбер, Колин. Осман империясы, 1300-1650 жылдар. Хаундмиллс: Palgrave Macmillan, 2009.
Иналджык, Халил. Осман империясы: Классикалық империя 1300-1600 жылдар. Нью-Йорк: Praeger Publishers, 1973.
Кафадар, Джемал. Екі әлемнің арасында: Осман мемлекетінің құрылысы. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1995.
Лоури, Хит. Ерте Осман мемлекетінің мәні. Олбани: Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2003.