Кіріспе
Ғылым мен технологияны зерттеудегі теория. Технологияның әлеуметтік құрылысы (SCOT) – ғылым мен технологияны зерттеу саласындағы теория. SCOT жақтастары – яғни, әлеуметтік конструктивистер – технология адамның іс-қимылын анықтамайды, керісінше, адамның іс-қимылы технологияны қалыптастырады деп санайды. Сондай-ақ, технологияның қолданылу жолдарын түсіну үшін, оның әлеуметтік контексте қалай орналасқандығын түсіну қажет екенін айтады. SCOT – технологиялық детерминизмге жауап ретінде пайда болған және кейде технологиялық конструктивизм деп те аталады. SCOT ғылыми білімнің әлеуметтануындағы конструктивистік мектепте жасалған жұмыстарға сүйенеді, ал оның кіші тақырыптарына актерлік желі теориясы (ғылым мен технология әлеуметтануының бір саласы) және тарихшы Томас П. Хьюздың еңбектері сияқты әлеуметтік-техникалық жүйелердің тарихи талдауы кіреді. Оның эмпирикалық әдістері Эмпирикалық релятивизм бағдарламасының (ЭРБ) бейімделуі болып табылады, ол ғылыми жағдайлардың әлеуметтік тұрғыдан қалай құрылатынын көрсету үшін талдау әдісін ұсынады (күшті бағдарламаны қараңыз). SCOT-тың негізгі жақтастары Вибе Бикер және Тревор Пинч болып табылады. SCOT технологияны қабылдау немесе қабылдамау себептерін түсінуге ұмтылатын адамдардың әлеуметтік ортаға назар аударуын қажет етеді. SCOT пікірінше, технологияның табысын оны "ең жақсы" деп түсіндіру жеткіліксіз. Зерттеушілер "ең жақсы" критерийлері қалай анықталатынын және оны анықтауға қандай топтар мен мүдделі тараптар қатысатынын қарастыруы керек. Атап айтқанда, табыстылықты өлшейтін техникалық критерийлерді кім анықтайтынын, техникалық критерийлер неге осылай анықталатынын және кімді қосуға немесе алып тастауға болатынын сұрауы керек. Пинч пен Бикер технологиялық детерминизм – өткенге қарап, қазіргі уақытқа жеткен жолдың жалғыз мүмкін жол деп ойлаудан туындайтын миф екенін айтады. SCOT – тек теория ғана емес, сонымен қатар әдістеме: ол технологиялық сәтсіздіктер мен табыстардың себептерін талдауды қалағанда орындалатын қадамдар мен принциптерді ресімдейді.
Social construction of technology (SCOT) is a theory within the field of science and technology studies. Advocates of SCOT—that is, social constructivists—argue that technology does not determine human action, but that rather, human action shapes technology. They also argue that the ways a technology is used cannot be understood without understanding how that technology is embedded in its social context. SCOT is a response to technological determinism and is sometimes known as technological constructivism. SCOT draws on work done in the constructivist school of the sociology of scientific knowledge, and its subtopics include actor network theory (a branch of the sociology of science and technology) and historical analysis of sociotechnical systems, such as the work of historian Thomas P. Hughes. Its empirical methods are an adaptation of the Empirical Programme of Relativism (EPOR), which outlines a method of analysis to demonstrate the ways in which scientific findings are socially constructed (see strong program). Leading adherents of SCOT include Wiebe Bijker and Trevor Pinch. SCOT holds that those who seek to understand the reasons for acceptance or rejection of a technology should look to the social world. It is not enough, according to SCOT, to explain a technology's success by saying that it is "the best"—researchers must look at how the criteria of being "the best" is defined and what groups and stakeholders participate in defining it. In particular, they must ask who defines the technical criteria success is measured by, why technical criteria are defined this way, and who is included or excluded. Pinch and Bijker argue that technological determinism is a myth that results when one looks backwards and believes that the path taken to the present was the only possible path. SCOT is not only a theory, but also a methodology: it formalizes the steps and principles to follow when one wants to analyze the causes of technological failures or successes.
Strong бағдарламасының ғылым социологиясындағы мұрасы
Оның қалыптасу кезеңінде SCOT тәсілі ғылымның әлеуметтануындағы күшті бағдарламаның идеяларымен (Bloor 1973) ішінара шабыттандырылды. Пинч пен Бикердің маңызды мақаласында симметрия принципі ғылым социологиясының ең ықпалды қағидасы ретінде аталады, және оны технологияны тарихи және әлеуметтік тұрғыдан зерттеуде де қолдану қажет. Бұл Блурдың әлеуметтік себептер теориясымен тығыз байланысты.
Симметрия
Симметрия принципі ғылыми сенімдердің пайда болуын түсіндіруде, яғни модельдердің, теориялардың немесе тәжірибелердің сәттілігі мен сәтсіздігін бағалауда, тарихшы/әлеуметтанушы сәттілік жағдайларындағыдай, сәтсіздік жағдайларында да бірдей түсіндірулерді қолдануы керек дейді. Сенімдерді зерттегенде, зерттеушілер олардың (кейіннен атрибуцияланған) шындығына немесе жалғандығына бейтарап болуы керек, ал түсіндірмелердің объективті болуы қажет. "Қатаң бағдарлама" кез келген технологияны қабылдау/қабылдамау үшін әлеуметтік актерлер келтірген аргументтерге қатысты релятивизм немесе бейтараптық позициясын қабылдайды. Барлық аргументтер (әлеуметтік, мәдени, саяси, экономикалық, сондай-ақ техникалық) тең қарастырылуы тиіс. Симметрия принципі тарихшының сәтті теориялардың табысын олардың «объективті шындығына» немесе ішкі «техникалық артықшылығына» сілтеме жасау арқылы түсіндіруге бейімделуімен туындайтын мәселені шешеді, ал сәтсіздік жағдайларында ғана социологиялық түсіндірмелер (саяси ықпал немесе экономикалық себептерді келтіре отырып) ұсынуға дайын болады. Мысалы, тізбекті велосипедтің ондаған жылдар бойы айқын табысын көргеннен кейін, оның табысын «пени-фартингтің» «примитивтілігімен» салыстырғанда оның «жетілген технологиясына» жатқызуға құмарлық тудырады, бірақ егер біз олардың тарихын мұқият және симметриялық түрде қарастырсақ (Пинч пен Бийкер жасағандай), велосипедтер бастапқыда қазіргідей емес, мүлдем басқа стандарттар бойынша бағаланғанын көреміз. Бастапқы қолданушылар (көбінесе жас, әулетті джентльмендер) тізбекті велосипедтің қауіпсіздігі мен тұрақтылығына қарағанда пени-фартингтің жылдамдығын, қызықтылығын және әсерлілігін бағалады. Басқа да көптеген әлеуметтік факторлар (мысалы, қалалық өмір мен көліктің қазіргі жағдайы, әйелдердің киім кию әдеттері және феминизм) велосипед модельдерінің салыстырмалы бағалануына әсер етті және өзгертіп, жаңаша бағалауға мүмкіндік берді. Симметрия принципінің әлсіз түсіндіруі, көбінесе бәсекелес теориялар немесе технологиялар көп болатынын көрсетеді, олардың барлығы ұқсас проблемаларға сәл әртүрлі шешімдер ұсынуға қабілетті. Мұндай жағдайларда әлеуметтік факторлар олардың арасындағы тепе-теңдікті өзгертеді: сондықтан біз оларға бірдей назар аударуымыз керек. Әлеуметтік конструктивтік көзқарастың күшті нұсқасы, тіпті шешілетін сұрақтар мен проблемалардың пайда болуы да әлеуметтік детерминанттармен реттеледі, сондықтан Симметрия принципі тіпті сырттай техникалық көрінетін мәселелерге де қолданылады.
Бастапқы негізгі тұжырымдамалар
ЭМПИРИЯЛЫҚ РЕЛЯТИВИЗМ БАҒДАРЛАМАСЫ (EPOR) СКОТ теориясын екі сатыда ұсынды.
Бірінші кезең: Түсіндіруге арналған икемділік
SCOT зерттеу әдістемесінің бірінші кезеңі – технологияның баламалы түсіндірмелерін қайта құру, осы түсіндірмелер тудыратын проблемалар мен қайшылықтарды талдау және оларды технологиялық артефакттердің дизайн ерекшеліктерімен байланыстыру. Топтар, проблемалар және жобалар арасындағы қатынастарды диаграммалар түрінде көрсетуге болады. Түсіндіруге икемділік – әр түрлі топтар үшін әр технологиялық артефакттің әртүрлі мағыналары мен түсіндірмелері болатынын білдіреді. Бикер мен Пинч велосипедтің пневматикалық дөңгелегі кейбір адамдар үшін көлік құралын ыңғайлырақ еткенін, ал басқалары үшін техникалық қиындықтарға, жақсы ұстамауға және жағымсыз эстетикаға себеп болғанын көрсетті. Жарыстарда пневматикалық дөңгелектер жылдамдықты арттырды. Осы баламалы түсіндірмелер шешілуі тиіс әртүрлі проблемаларды тудырады. Велосипедке қатысты, бұл эстетика, ыңғайлылық және жылдамдық сияқты ерекшеліктерге қандай басымдық берілу керектігін білдіреді. Сондай-ақ, ол ұстама мен жылдамдық арасындағы тепе-тәуелдікті де қарастырады.
Тиісті әлеуметтік топтар
Ең негізгі маңызды топтар – технологиялық артефактты пайдаланушылар мен өндірушілер, бірақ көбінесе көптеген кіші топтарды бөліп көрсетуге болады – әртүрлі әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар пайдаланушылар, бәсекелес өндірушілер және т.б. Кейде технологияны пайдаланушы да, өндіруші де емес, бірақ маңызды топтар кездеседі, мысалы, журналистер, саясаткерлер және азаматтық ұйымдар. Тревор Пинч технологияны сатушыларды да технологияны зерттеуге қосу керек деп санайды. Топтарды олардың аталған технологияны бірдей немесе әртүрлі түсінулеріне қарай ажыратуға болады.
Жобалаудың икемділігі
Технологиялар әр түрлі әлеуметтік топтарда әр түрлі мағынаға ие болғандай, технологияны құрудың да әрқашан көптеген жолдары бар. Нақты бір дизайн – техникалық мүмкіндіктердің кең саласындағы бір ғана нүкте, ол белгілі бір маңызды топтардың түсініктерін көрсетеді.
Проблемалар мен қақтығыстар
Әртүрлі түсіндірмелер жиі технологиялық тұрғыдан шешуге қиын келетін критерийлер арасындағы қақтығыстарға себеп болады (мысалы, велосипед жағдайында, әйелдің сыпайылық нормаларын сақтай отырып, юбка киіп велосипед тебуі қалай мүмкін болды деген мәселе туды) немесе мүдделі топтар арасындағы қақтығыстарға («Велосипедке қарсылар» велосипедтерді тыйым салуға лобби жасады). Әртүрлі қоғамдағы әртүрлі топтар әртүрлі мәселелерді анықтайды, нәтижесінде әртүрлі дизайн пайда болады.
Екінші кезең: жабу
SCOT әдістемесінің екінші кезеңі – жабылуға қалай қол жеткізілетінін көрсету болып табылады. Уақыт өте келе, технологиялар дамыған сайын, түсіндіру және жобалау икемділігі жабылу механизмдері арқылы төмендейді. Жабылу механизмдерінің екі мысалы:
Риторикалық жабылу: Әлеуметтік топтар мәселенің шешілгенін қабылдағанда, баламалы жобаларға деген қажеттілік азаяды. Бұл көбінесе жарнама нәтижесінде болады. Мәселені қайта анықтау: Конфликттер ошағында тұрған жобаны, оны басқа, жаңа мәселені шешу үшін пайдалану арқылы тұрақтандыруға болады, нәтижесінде осы жобамен мәселе шешіледі. Мысалы, пневматикалық дөңгелектің эстетикалық және техникалық проблемалары технология пневматикалық дөңгелек велосипедтері велосипед жарыстарында жеңіске жеткенге дейін азайды. Дөңгелектер әлі де ауыр және сәнді емес деп есептелді, бірақ олар "жылдамдық мәселесін" шешті, бұл бұрынғы алаңдаушылықтарды жойды. Жабылу – тұрақты емес. Жаңа әлеуметтік топтар пайда болып, түсіндіру икемділігін қайта енгізе алады, бұл технология туралы жаңа пікірталас немесе қақтығыс тудыруы мүмкін. (Мысалы, 1890 жылдары автомобильдер жылқымен жүретін көліктерге қарағанда экологиялық таза технология ретінде, "жасыл" балама ретінде қарастырылды; 1960 жылдары жаңа әлеуметтік топтар автомобильдің қоршаған ортаға тигізетін әсері туралы жаңа түсіндірмелерді ұсынды, нәтижесінде кері қорытындыға келді.)
SCOT теориясының кейінгі кеңейтілуі
Көптеген басқа тарихшылар мен технологияны зерттейтін әлеуметтанушылар бастапқы SCOT теориясын дамытты.
Технологиялық артефакт мазмұнын кең әлеуметтік-саяси ортамен байланыстыру
Бұл көбінесе бастапқы теорияның үшінші кезеңі деп есептеледі. Мысалы, Пол Н. Эдвардс өзінің "Жабық әлем: Суық соғыс Америкасындағы компьютерлер мен саяси дискурс" атты кітабында осы дәуірдегі компьютерлік құрылымдар мен Суық соғыстың саяси дискурсы арасындағы берік байланысты көрсетеді.
Сын
1993 жылы Лэнгдон Уиннер «Қара қорапты ашып, оны бос тапқанда: әлеуметтік конструктивизм және технология философиясы» атты SCOT-қа қатысты сын-пікір жариялады. Онда ол әлеуметтік конструктивизмнің тым тар зерттеу бағдарламасы екенін айтады. Ол әлеуметтік конструктивизмнің келесідей ерекше шектеулерін анықтайды: ол технологиялардың қалай пайда болатынын түсіндіреді, бірақ технологиялардың пайда болғаннан кейінгі салдарына назар бөлмейді. Осының нәтижесінде, мұндай технологиялардың кең контексте қандай маңызы бар екенін айтпайтын әлеуметтану пайда болады. Ол технология құрылысына үлес қосатын әлеуметтік топтар мен мүдделерді қарастырады, бірақ осы процесте дауысы естілмейтін, бірақ оған әсер ететін адамдарды ескермейді. Сонымен қатар, технологиялық мүмкіндіктер мен таңдауларды құжаттағанда, талқылауға тіпті ұсынылмаған нұсқаларды есепке алмайды. Уиннердің пікірінше, бұл консервативті және элиталық әлеуметтануға алып келеді. Ол таңдалған әлеуметтік топтардың тікелей қажеттіліктері, мүдделері, проблемалары мен шешімдерінің технологиялық таңдауға қалай әсер ететініне назар аударады, бірақ технологияға қатысты әлеуметтік таңдаулардың терең мәдени, интеллектуалдық немесе экономикалық тамырларын елемейді. Ол кез келген моральдық позицияны қабылдаудан немесе технологияның баламалы түсіндірмелерінің салыстырмалы артықшылықтарын бағалаудан жалтарады. Бұл бейтараптық технологияның адам өміріндегі орны туралы маңызды пікірталастарды шешуде көмектеспейді. Басқа сыншылардың арасында Стюарт Расселлдің «Социалдық ғылымдар» журналындағы «Артефакттардың әлеуметтік құрылысы: Пинч пен Бикерге жауап» атты хаты бар. Дебора Делианнис, Хендрик Дей және Паоло Скватрити технологияның әлеуметтік құрылысы тұжырымын үшінші, төртінші және одан да көп баламаларды ескермейтін, технологиялық детерминизмнің жалған дихотомиясы деп сынады, сондай-ақ технологияның қалай дамығанын ескермейді. Мысалы, жел диірменіне қандай топтардың мүдделі болуы екенін есепке алу, жел диірменінің қалай жасалатынын түсіндіре алмайды, сондай-ақ білімге ие болудың, бірақ оны қандай да бір себептермен пайдаланбаудың және білімнің мүлдем жоқтығының арасындағы айырмашылықты түсіндіре алмайды. Бұл айырмашылық – әлі ойлап табылмаған білім мен коммерциялық, бюрократиялық немесе басқа да әлеуметтік факторлардың салдарынан пайдаланылуына кедергі келтірілген білім арасындағы айырмашылық, және SCOT осыны ескермейді. Осыған байланысты, өркениеттердің құлдырауынан кейін бай технологиялық мәдениеттердің археологиялық дәлелдерін (мысалы, Рим империясының құлдырауынан кейінгі ерте ортағасырлық технология, ол «Қара ортағасыр» стереотипінде көрсетілгеннен әлдеқайда бай болған) түсіндіруге болады. Технология, қоғамдық құлдырау салдарынан пайдаланудан уақытында тыйылған болса да, есте сақталады және қоғам жаңадан құрылғанда қайта қолданылуы мүмкін.
It explains how technologies arise, but ignores the consequences of the technologies after the fact. This results in a sociology that says nothing about how such technologies matter in the broader context. It examines social groups and interests that contribute to the construction of technology, but ignores those who have no voice in the process, yet are affected by it. Likewise, when documenting technological contingencies and choices, it fails to account for those options that never made it to the table. According to Winner, this results in conservative and elitist sociology. It is superficial in that it focuses on how the immediate needs, interests, problems and solutions of chosen social groups influence technological choice, but disregards any possible deeper cultural, intellectual or economic origins of social choices concerning technology. It actively avoids taking any kind of moral stance or passing judgment on the relative merits of the alternative interpretations of a technology. This indifference makes it unhelpful in addressing important debates about the place of technology in human affairs. Other critics include Stewart Russell with his letter in the journal Social Studies of Science titled "The Social Construction of Artifacts: A Response to Pinch and Bijker". Deborah Deliyannis, Hendrik Dey, and Paolo Squatriti criticize the concept of social construction of technology for being a false dichotomy with a technologically determinist straw man that ignores third, fourth and more alternatives, as well as for overlooking the process of how the technology is developed as something that can work. For example, accounting for which groups would have interests in a windmill cannot explain how a windmill is practically constructed, nor does it account for the difference between having the knowledge but for some reason not using it and lacking the knowledge altogether. This distinction between knowledge that have not yet been invented and knowledge that is merely prevented from being used by commercial, bureaucratic or other socially constructed factors, which it is argued that SCOT overlooks, is argued to explain the archaeological evidence of rich technological cultures in the aftermath of the collapse of civilizations (such as early medieval technology in the aftermath of the collapse of the Roman Empire, which was much richer than it is depicted as by the "Dark Medieval" stereotype) as a result of technology being remembered even when prevented from being used with the potential to being put into use when the artificial repression is no longer in place due to societal collapse.