Кіріспе

Мәриямның, Исаның анасының, Мәңгілік көмек анамыздың (Nostra Mater de Perpetuo Succursu) (көбінесе Мәңгілік көмек анамыз деп аталады) – 15 ғасырдағы Византиялық иконамен және Марианның көрінісімен байланысты Қасиетті Мариямның католиктік атауы. Бейне 1499 жылдың 27 наурызынан бері Виа Меруланадағы Сан-Матео шіркеуінде орналасқан, ал қазір Римдегі Лигуоридің Әулие Альфонсы шіркеуінде тұрақты түрде сақталады, онда апта сайын Мәңгілік көмек анамызға арналған новена дұғасы оқылады. Папа Пий IX 1866 жылдың 5 мамырында каноникалық тәж кигізу туралы понтификалық жарлық шығарды. Константинопольдің латын патриархы, кардинал Руджеро Луиджи Эмидио Античи Маттей, 1867 жылдың 23 маусымында тәж кигізу рәсімін орындады. Қасиетті Құтқарушылар ордені иконаның қамқорлары болып табылады. Бейне Шығыс православиесінде "Қайғылы Ана" деп аталады. Жыл сайын 27 маусымда оның мерекесіне дейін дұғалар оқылады. Редемпторист дін қызметкерлерінің таратуы арқасында бұл бейне Рим және Шығыс католиктері арасында кең танымал болды. Заманауи көшірмелері көбінесе тұрғын үйлерде, коммерциялық мекемелерде және қоғамдық көлікте ілініп тұрады.

Андреас Ризо Кандияның суреті

Осыған сәйкес, суретті крит иконографы Андреас Ризо де Кандия (1421–1492) салған, ол сол кезде Римде тұрып, саяхаттап, иконаға өте ұқсас бірнеше туындылар жасаған. Кейіннен иезуит діни қызметкері әке Концецио ди Каррочи жариялаған есебі арқылы аңыз пайда болды, ол кейіннен бұл сурет Ласситиден, Криттен белгісіз римдік саудагер ұрлаған деп мәлімдеді. Бұл аңыз жас қызға Марияның көрінуі туралы сенсациялық әңгімемен танымал болды, бұл әңгіме қазір Via Merulana көшесіндегі Сан-Матео шіркеуіне иконаның ауыстырылуымен байланысты. Әйгілі Петр базиликасының бұрынғы бас діни қызметкері, кардинал Франческо Нерли кіші, иконаны керемет құбылыстардың даңқымен (Miraculorum Gloria Insignis) мақтаған.

Кардиотисса монастыры

Керас Кардиотиссас монастырының мәліметтері бойынша, икона Лазар Зограф (810–865 ж.б.) салған. Тарихшы Стергиос Спанакис монастырдың құрылу себебі осы керемет икона екенін айтқан. Италиялық францискандық діни қызметкер және саяхатшы Кристофоро Буондельмонти 1415 жылы Критке сапар шегіп, осыған ұқсас иконаның керемет екендігі туралы жазды: Сәйкесінше, дәл осы бейне деп есептелген икона 1498 жылы монастырдан ұрланғаны туралы хабарланды. Иконаның ұрланғаннан кейін жазылған ең алғашқы мәліметі 1499 жылы жұртшылыққа құрмет көрсетілген Виа Меруланадағы Сан-Матео шіркеуіне орнатылған латын және итальян тіліндегі тақтадан алынған. Иконаның авторы белгісіз, бірақ иконамен бірге келген суреттің қаптамасындағы пергаментке сәйкес, ол Крит аралынан Римге бағыт алған саудагердің қолынан ұрланған. Сурет 1499 жылдың 27 наурызына дейін римдік саудагер мен оның отбасының жеке меншігінде болды, содан кейін Сан-Матео шіркеуіне көшірілді, онда 300 жыл бойы сақталды. Ол кезде сурет "Мадонна ди Сан-Матео" деп аталды.

Редемптористердің пікірінше

Ең қасиетті Құтқарушылар қауымы иконаның және оның Римдегі саудагер отбасының жеке меншігінен Римдегі Эскилин төбесіндегі Сант-Альфонсо-ди-Лигуоридегі қазіргі орнына дейінгі тарихын толық жазбада сақтайды. Бұл жазбада 15 ғасырдың соңында Криттен иконаны әкеліп, Римдегі отбасылық үйіне орналастырған саудагер туралы айтылады. Оқиғада отбасының алты жасар қызының түсінде Құдай ананы көруі де баяндалған. Есептің бір бөлігі мына үзіндіні қамтиды: Иконаны құтқарып алған Августин монахтары оны жақын жердегі Киелі Евсевий шіркеуіне апарып, кейін Постеруладағы Санта-Мария шіркеуінің жанындағы алтарьға орнатты. 1855 жылдың қаңтар айында Редемпторист ділмандары Римдегі Виа Меруланадағы Вилла Казертаны сатып алып, оны өздерінің бас кеңсесіне айналдырды. Бірнеше онжылдықтан кейін, Папа Пий IX Редемптористтерді Римде Марияға арналған табыну орнын құруға шақырды, оған жауап ретінде Редемптористтер сол жерде Сант-Альфонсо-ди-Лигуориді салды.

Қайта қалпына келтіру және көміртектік датировка

Рим папасы Пьос IX 1866 жылғы 26 сәуірде кардиналдар коллегиясының деканы Константино Патрици Нароға тозған және зақымдалған бейнені қалпына келтіруді тапсырды. Иконаны поляк суретшісі Леопольд Новотный (1822–1870) реставрациялады. 1990 жылы Редемптористерлердің Бас үкіметі тапсырысымен икона жаңа фотосуреттерге түсірілуі және бейнесін қалпына келтіру мақсатымен алтарьдан алынды. Редемптористер ордені Ватикан мұражайының техникалық бөлімімен иконаны қалпына келтіру және оған саңырауқұлақтың әрі зақым келтіруіне жол бермеу үшін келісімшарт жасады. Реставрация процесі рентген сәулесін түсіру, инфрақызыл сканерлеу, бояудың техникалық талдауы, ультракүлгін сынақ және радиокөміртектік талдауды (көміртек-14 сынағы) қамтыды, нәтижесінде иконаның 1325–1480 жылдар аралығында жасалғаны анықталды. Иконаның көркемдік талдауы бұрынғы қабаттамалар салдарынан бейнесінің бет-әлпеті өзгергенін, осының нәтижесінде бейнеде "шығыс және батыс" ерекшеліктерінің үйлесімі пайда болғанын көрсетті.

Суреттің құрамы

Бастапқы ағаш икона құрбандық үстелінде алтын жапырақпен жабылған ағаш панельге ілінген, өлшемі 17х21 дюйм. Суретте келесі символикалық бейнелер бейнеленген: Қасиетті Мариям – императордың киімін еске түсіретін қою қызыл түсті көйлек киген (Византия иконографиясында бұл түс императордың мәртебесін көрсетеді). Бейнеде Мариямы дін қызметкерлеріне қарап тұрып, бала Исаға нұсқау беріп көрсетіп тұр, ал Иса айқыш құралдарынан қорқып, аяғынан бір сандалы түсіп қалған күйде бейнеленген. Сол жақта Исаның айқышқа шегеленуіне қатысты найза мен сүңгіні ұстаған Архангел Михаил бейнеленген. Оң жақта үш тісті айқыш пен шегелерді ұстаған Архангел Ғавриил бейнеленген. Қыз Марияның маңдайында «Теңіз жұлдызы» рөлін білдіретін жұлдыз бейнеленген, ал жанындағы айқыш иконаны жасаған грек монастырына сілтеме жасайды делінеді. Византиялық өнерде Қасиетті Мариямды бейнелегенде үш жұлдыз қолданылады – иықтың әрқайсысында және маңдайда бір жұлдыз болады. Бұл икона түрі «Ходегетрия» деп аталады, онда Мариям өз ұлын, «Құдайдың анасы» деп танылатын Исаны көрсетеді. Грек жазуларында MP ΘΥ (Μήτηρ Θεοῦ, Құдайдың анасы), ΟΑΜ (Ὁ Ἀρχάγγελος Μιχαήλ, Архангел Михаил), ΟΑΓ (Ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριήλ, Архангел Ғавриил) және IC XC (Ἰησοῦς Χριστός, Иса Мәсіх) деп жазылған. Икона жаңғақ ағашынан жасалған панельге алтын жапырақпен жабылған, және оның Критіңнен шыққандығы айтылады. Крит мектебі – орта ғасырдың соңынан Ренессанс дәуіріне дейін Еуропаға әкелінген көптеген иконалардың бастау көзі болды. Алтын фон – Құдайдың Патшалығын бейнелейді. Қыз Марияның басын айналдыратын дөңгелек нимб және киімдердегі әшекейлер «Эстофадо» әдісімен жасалған, яғни алтын фонды ашып көрсету үшін бояу қабаттары сыпырылып алынған, ал алтынға ою-өрнек салу арқылы қосымша әсерлерге қол жеткізілген. Икона 1866 жылы және 1940 жылы тазартылып, қалпына келтірілген.

Үндістан

1948 жылдың 8 қыркүйегінде Үндістанның Мумбаи қаласындағы Сент-Михаил шіркеуінде Мәңгілік жәрдем новенасы басталды. Әке Эдвард Фернандес Ирландиядан халыққа арналған бейне көшірмесін әкелді. Қазірге дейін осы киелі орында көптеген тілдер мен диалекттерде кеңінен тараған құлшылық жалғасуда.

Филиппиндер

Мәңгілік көмекші әйел анамыз филиппиндік католиктер және филиппиндік диаспорасы арасында кеңінен құрметтеледі. Иконаның неміс тіліндегі көшірмесі Бакларандағы Мәңгілік көмекші әйел анамыздың ұлттық қасиетханасында сақталады, ол Паранаке қаласы, Метро Манила – елдегі иконаға деген құлшыныстың орталығы. 1958 жылдан бері шіркеу тәулік бойы ашық болуға рұқсат алған. Кардинал Карол Йозеф Войтила 1973 жылғы ақпан айында қасиетханада католик миссасын өткізді, ал кейіннен 1981 жылғы 17 ақпанда Папа Иоанн Павел II ретінде елге қайта келді. Осы иконаға деген құрмет филиппин діни мәдениетіне тән, себебі Филиппиндегі барлық католик шіркеулері мен шағын капеллаларда иконаның көшірмесі бар, олар көбінесе бүйірдегі алтарьда орналасқан. Филиппин отбасының ас бөлмесіндегі Соңғы тоқсанға дейін, бұл киелі орын барлық филиппин католик қасиетханалары мен шіркеулеріндегі мәдени құбылысқа айналды, тіпті кейде мәдени сатира ретінде бейнеленеді. Бұл иконаға арналған орындар шіркеудің кіреберісінде, бүйірдегі алтарьда немесе үлкен шіркеудегі жеке капеллада орналасқан. Иконаның көшірмелерін көптеген үйлерде, кеңселерде және тіпті қоғамдық көлік құралдарында да кездестіруге болады. Әр сәрсенбі күні көптеген қауымдар жалпыға ортақ дұға оқып, тәубе етіп, иконамен байланысты новенаны оқиды, сондай-ақ дін қызметкері бата береді және оның құрметіне арнап мисса өткізеді. Бүгінгі күні де адалдар иконаны таныстырған ирландиялық Редемптористерлердің 1900 жылдардың басында жарық көрген алғашқы Новена кітапшасын пайдаланады. Филиппин диаспорасы сәрсенбі күнгі новенаны сақтап, шетелдегі жергілікті қауымдарында новеналық қызметтер өткізеді. Бохоль провинциясының Гарсия Эрнандес қаласындағы Әулие Иоанн Баптист шіркеуінде икона мерекесі әдеттегі литургиялық күннің орнына 27 сәуірде тойланады. Елді мекендегі 48 шағын капелла жыл сайынғы мерекеге қатысады, ал әр айдың 27-сінде әр капелланың қауымдары иконаның шеруін өткізеді. Бұл құлшыныс 1923 жылы екі миссионер дін қызметкері – голландиялық Томас және неміс Хорхе иконаны қалаға әкелген кезде басталды. Алғашқы икона әлі де шіркеудің капелласында сақталуда, оның арт жағында оның бағышталуын растайтын латынша жазу бар. Нуэва-Эсия провинциясында Мәңгілік көмекші әйел анамыз кеңінен құрметтеледі. Жыл сайын 18 маусымнан 27 маусымға дейін бірінші дәрежелі қасиетті заттар адалдарға көрсетіледі.

Украина

Мәңгілік көмекші Құдайдың Анасына табынуды 1913 жылы Украинаға митрополит Андрей Шептицкийдің шақыруымен келген грек-католик редемптористер таратып, кеңінен жайды. Иеромартир Николай Чарнетский және иеромартир Василий Величковский Мәңгілік көмекші Құдайдың Анасына адал болды. Чарнетский 1931 жылғы 8 ақпанда Римдегі түпнұсқа иконаның қатысуымен диякондыққа тоғыстырылды және Мәңгілік көмекші Құдайдың Анасының жәрдемін тілеп қайтыс болды. Величковский 1866 жылы иконаға қоғамдық құрмет көрсеткеннің 100 жылдығына арнап, 1968 жылы «Біздің Мәңгілік көмекші Анамыздың ғажайып иконасының тарихы» атты кітап жазды. Львов қаласында бір кезде Мәңгілік көмекші Құдайдың Анасының екі тәжді көшірмесі болған. Біріншісі 1927 жылғы 30 қазанда тәжді лентамен безендіріліп, 1945 жылғы 14 қазанда Польшаға әкелініп, Варшавадағы теологиялық семинарияның шіркеуіне орналастырылды. Екіншісі 1939 жылғы 25 маусымда тәжді лентамен безендіріліп, 1943 жылы Польшаға әкелінді. Қазір ол Калиш-Ньедживадидегі кармелиттер монастырында сақталады. Бұл көшірме 1991 жылғы 7 маусымда Папа Иоанн Павел II-нің қолдауымен екінші рет тәжді лентамен безендірілді. Роман Бахталовскийдің (CSsR) жазған «Акатист» атты шығармасы 1931 жылы жарық көрді. Мәңгілік көмекші иконасының тағы бір көшірмесі Львовтағы Редемптористер монастырында сақталған. 1939 жылы кеңес әскерінің бір сарбазы монастырь шіркеуіне кіріп, иконаға оқ атқан. Оқ бала Иисустың басының үстіндегі ағашқа тиген. Кейіннен сол сарбаз белгісіз бір оқтан қаза тапты. Икона қуғын-сүргін жылдары жасырылып сақталды. 2009 жылғы 7 сәуірде икона Николай Чарнетскийдің қасиетті қалдықтары сақталған Қасиетті Иосафаттың грек-католик шіркеуіне көшірілді. 2015 жылғы 24 маусымда Папа Франциск Мәңгілік көмекші Құдайдың Анасының иконасына бата беріп, оны Украинаға қажылық сапарына әкелді. 2017 жылғы 11 желтоқсанда Бас архиепископ Святослав Шевчук Украина грек-католик шіркеуінің әр жыл сайын шілде айының бірінші жексенбісінде Мәңгілік көмекші Құдайдың Анасы мерекесін атап өтетінін жариялады.

Америка Құрама Штаттары

Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Редемпторист шіркеуі 1868 жылы Римнен иконаның көшірмесін алды. Бұл бейне шіркеудің қасиетті жерінде маңызды орынға қойылған. 1878 жылы Бостондағы Мәңгілік жәрдем Әйел Анамыздың Базиликасы мен ғибадатханасы АҚШ-та бірінші болып иконаның куәландырылған көшірмесін алды. 1927 және 1935 жылдар аралығында иконаға арналған алғашқы американдық новена қызметі Сент-Луис қаласындағы Сент-Альфонс "The Rock" шіркеуінде және АҚШ-тың басқа Редемпторист бекеттерінде оқылды. Манхэттенде Ең Қасиетті Құтқарушы шіркеуінің ғибадатханасы бар; сондай-ақ Мәңгілік жәрдем Әйел Анамыздың Базиликасында (Бруклин) және Флорида штатының Тампа қаласындағы Ибор Ситиде де бар.

Қамқорлық

Испанияның Валенсия аймағындағы Алморади қаласы Мәңгілік жәрдем Анамыздың қамқорлығын тілейді. 1918 жылы Риофлоридо графының ұлы Хосе Карлос плевритпен ауырды. Оның анасы, леди Деспарадо Фонтес, оған Римдегі Мәңгілік жәрдем иконасына тиген жібек матадан жасалған тағам берді, нәтижесінде бірден жазылып кетті, бұл кейіннен керемет деп есептелді. Алғыс айту ретінде Фонтес Алморади бауырластығын құруға ресми түрде қаржы жұмсады. 1919 жылдың 29 мамырында Мәңгілік жәрдем Анамыз Әулие Андрей шіркеуінде қаланың ресми қамқоршысы ретінде ресми түрде таққа отырғызылды. 1945 жылы Папа Пий XII бұл қамқорлықты паптық жарлықпен бекітті. 1969 жылы 50 жылдығына орай бұл бейнені епархиялық тәж кигізу рәсімі өтті, оны қала әкімі мен билігі басқарды, ал тәждерді Сантеро суретшісі Хосе Давид жасады. Мәңгілік жәрдем Анамыз сонымен қатар Гаитидің бас қамқоршысы болып табылады. Рим-католик епископы Гай Сансариктің сөзіне сәйкес, 1942 жылы Гаитидің бұрынғы президенті Эли Леско және оның кабинеті Киелі Таққа Мәңгілік жәрдем Анамызды Гаитидің қамқоршысы етіп тағайындау туралы өтініш білдірді. Көптеген гаитиліктер 1882 жылы елге тараған шешек індетін болдырмау үшін кереметтер жасағандай, осы атаумен Құдай анаға сенім артады. Рим папасы Пий XII-нің басшылығымен Киелі Тақ қамқорлық туралы өтінішті мақұлдады. Мәңгілік жәрдем Анамыз Гаити пошта қызметі қолданатын көптеген гаитилік мемлекеттік маркаларда да бейнеленген. 2010 жылдың қаңтар айында Папа Бенедикт XVI Гаитидегі жер сілкінісінен зардап шеккендерге көмектесу үшін архиепископ Луи Кэбрео арқылы Мәңгілік жәрдем Анамызға жүгінді. Мәңгілік жәрдем Анамыз сонымен қатар АҚШ-тың Канзас штатындағы Салина епархиясының, Англиядағы Миддлсбро және Лидс Рим-католик епархияларының, сондай-ақ Нигериядағы Иселе Уку католик епархиясының қамқоршысы болып табылады.