Кіріспе
Канаданың Құқықтар және бостандықтар туралы хартиясының (бұдан әрі – Хартия) 2-тарауы – Канада Конституциясының Хартияда «негізгі бостандықтар» деп аталатын, Канададағы әрбір адамға, олардың Канада азаматы, жеке тұлға немесе корпорация екеніне қарамастан, теориялық тұрғыдан қолданылатын бөлімі. Бұл бостандықтар мемлекеттік биліктің барлық деңгейлерінің әрекеттеріне қарсы қойылуы мүмкін және соттар арқылы қорғалады. Негізгі бостандықтар – сөз бостандығы, дін бостандығы, ой еркіндігі, наным бостандығы, бейбіт жиналу және бірлесу бостандығы. Хартияның 1-тарауы Парламентке немесе провинциялық заң шығарушы органдарға 2-тарауда көрсетілген бостандықтарға белгілі бір шектеулер енгізетін заңдар қабылдауға рұқсат береді. Сонымен қатар, осы бостандықтар Хартияның 33-бабындағы «қарамастан» ережесі арқылы уақытша тоқтатылуы мүмкін. Хартияның және 1982 жылғы Конституциялық актінің бір бөлігі ретінде 2-тарау 1982 жылдың 17 сәуірінде заң күшіне енді. Дегенмен, оның көптеген құқықтарының тамыры 1960 жылғы Канадалық құқық туралы заңда (бұл заңның тиімділігі шектеулі болғанымен) және теориялық Тұжырымдалған құқық туралы заңдағы дәстүрлерде жатыр. Сөз бостандығы сияқты осы бостандықтардың көптеген түрлері федералистік даулардың ортасында болған.
Section 2 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms ("Charter") is the section of the Constitution of Canada that lists what the Charter calls "fundamental freedoms" theoretically applying to everyone in Canada, regardless of whether they are a Canadian citizen, or an individual or corporation. These freedoms can be held against actions of all levels of government and are enforceable by the courts. The fundamental freedoms are freedom of expression, freedom of religion, freedom of thought, freedom of belief, freedom of peaceful assembly and freedom of association. Section 1 of the Charter permits Parliament or the provincial legislatures to enact laws that place certain kinds of limited restrictions on the freedoms listed under section 2. Additionally, these freedoms can be temporarily invalidated by section 33, the "notwithstanding clause", of the Charter. As a part of the Charter and of the larger Constitution Act, 1982, section 2 took legal effect on April 17, 1982. However, many of its rights have roots in Canada in the 1960 Canadian Bill of Rights (although this law was of limited effectiveness), and in traditions under a theorized Implied Bill of Rights. Many of these exemptions, such as freedom of expression, have also been at the centre of federalistic disputes.
Өмірбаян
Беверли МакЛачлиннің айтуынша, Канададағы дін бостандығы 1759 жылы француздық канадалық католиктерге британдық жаулап алушылар ғибадат ету құқығын берген кезде бастау алған болуы мүмкін; бұл кейінірек 1774 жылы Квебек заңында қайта расталды. Кейін 1867 жылғы Конституциялық актіде діни мектептерге құқықтар берілді (бұл құқықтар Хартияның 29-бабында қайта бекітілген). 1874 жылғы Гибор ісінде шіркеу мен мемлекет арақатынастары да талқыланды. 1955 жылы Жоғарғы Сот «Шапю мен Ромен» ісінде, «Ехоба куәгерлеріне» қатысты, әртүрлі діндердің дәстүр мен заң үстемдігіне негізделген құқықтары бар екенін шешті (сол кезде бұл пікірді қолдайтын заңдар болған жоқ). Діни бостандық кейіннен Канаданың Құқықтар және бостандықтар Хартиясына енгізілді. Дегенмен, оның тиімділігі шектеулі болды. «Р. против Робертсон және Розетани» ісінде Жоғарғы Сот судьясы Ричи христиан еместер дүйсенбіде жұмыс істеуге құқығынан айырылғанда тек қаржылық шығынға ұшырағанын, ал қалған уақытта өз діндерін ұстануға және сақтауға еркіндік берілгенін айтты.
Анықтама
Хартияның 2(а) бөліміндегі дін бостандығын Жоғарғы Сот алғаш рет R v Big M Drug Mart Ltd. ісінде жан-жақты қарастырды. Бұл істе Бас судья Брайан Диксон осы бостандыққа кем дегенде діни сөз еркіндігі кіретінін, оның ішінде «адамның өзі таңдаған діни сенімдерін ұстануға, діни сенімдерін кедергісіз немесе жазалау қорқынышынсыз ашық жариялауға, сондай-ақ діни сенімін құлшынып, амал ету, үйрету және тарату арқылы көрсетуге құқығы бар» екенін жазды. Дін бостандығы діни талаптарды жүктеуге тыйым салатын болады. Осы істе 2-бөлімнің тікелей салдары федералдық жексенбі күнгі жабылу заңдарын жою болды. Syndicat Northcrest v Amselem ісінде Жоғарғы Сот Квебек Адам құқықтары және бостандықтары туралы Хартиясы бойынша дін бостандығының анықтамасын жасады, ол 2(а) бөлімімен үйлесімді болды. Көпшілік пікір бойынша, дін бостандығы адамның діни амалдарға құқығын қамтиды, егер адам бұл амалдың дінмен байланысты екеніне шын ниеттен сенетін болса. Бұл амал діни билік тарапынан талап етілуінің қажеті жоқ. Егер соттар адамның дінмен байланысты амал туралы айтқанына сенсе, онда соттар дін бостандығының бұзылуы 2-бөлімді қолдану үшін жеткілікті ауыр ма деп сұрайды. Соттар діни сенімдердің өзгеруге бейім екенін де айтты, сондықтан жеке адамның сенімін анықтауға тырысатын соттар сенімдердің өзгеру мүмкіндігін ескеруі керек. Осы сынаққа сәйкес Multani v Commission scolaire Marguerite-Bourgeoys ісінде Сот дін бостандығы зорлықсыз сикх студентінің мектепте кирпан (қанжар) тағу құқығын қорғауы керек деп шешті. R v NS ісінде Жоғарғы Сот қылмыстық сотта куәлік беру кезінде куәнің бетін жабатын ниқаб киюіне бола ма деген мәселеде орта жол табуға тырысты. Сот діни бостандыққа құқық пен айыпталушының әділ сотқа құқығы арасында тепе-теңдік орнату қажет деп тапты.
Ар-ождан бостандығы
Дін бостандығымен қатар, 2(а) тармағы ар-ождан бостандығына да кепілдік береді. Профессор Питер Хогг бұл атеизмге құқық беруді қамтиды деп болжады, тіпті Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартиясының кіріспесі "Құдайдың жоғарылығын" мойындайды. Бұл құқыққа байланысты көптеген сот шешімдері қабылданбады, бірақ судья Берта Уилсон Р. Моргенталер ісіндегі өз пікірінде оған сүйенді. Абортқа қарсы заңдарды Хартияның 7-бабындағы жеке бастың бостандық және қауіпсіздік құқығын бұзу деп таныған Уилсон, бұл бұзушылықты негізгі әділеттілікпен үйлесімді деп ақтауға болмайды деп мәлімдеді. Негізгі әділеттілік аясындағы құқықтық қорғау Хартиядағы басқа құқықтарды да қамтиды, әсіресе аборт заңдары ар-ождан бостандығын бұзады. Ол былай деп жазды: "Жүктілікті тоқтату немесе тоқтатуды қаламау туралы шешім негізінен моральдық шешім, ар-ождан мәселесі". Одан кейін ол: "2(а) тармағындағы ар-ождан бостандығы діни себептермен байланысты емес, ар-ожданға байланысты сенімдерді де қорғайды" деді. Басқа судьялар Уилсонның пікіріне қосылмады. Хартияны талқылау кезінде бас прокурор болған Жан Кристиен кейін өзінің естеліктерінде ар-ождан бостандығын Хартиядан шығарып тастауға жақын болғанын еске алды. Федералды және провинциялық келіссөзшілер бұл құқықты анықтау қиын екенін анықтады, ал Кристиен ақырында оны алып тастауға келісті. Федералды үкіметтің заң кеңесшісі Пьер Женест содан кейін Кристиеннің креслосына соққы берді, оған Кристиен әзілдеп: "Дұрысы, қалдырамыз. Трюдоның тыңшысы маған соққы берді" деді.
Өмірбаян
Сөз бостандығы Канадада шектеулі тарихқа ие болды. Ол федерализм дауларында маңызды мәселе болды, себебі провинциялық заңнамалармен сөз бостандығына қол сұғу қылмыстық заңнама ретінде қарастырылды, ал осындай заңнаманы жасау құқығы 1867 жылғы Конституциялық актінің 91-бабының 27-тармағына сәйкес тек Канада Парламентіне ғана берілген. Свитцманның Эльблингке қарсы ісі осы мәселенің талқыланған мысалы болып табылады. Құқықтар туралы заңның жасырын қағидасы бойынша, үкіметтердің сөз бостандығына қол сұғу мүмкіндіктері 1867 жылғы Конституциялық актінің преамбуласымен шектелген. Аталған преамбулада Канада конституциясының Ұлыбритания конституциясына негізделуі және 1867 жылы Ұлыбританияда сөз бостандығының шектеулі болғаны көрсетілген. Бұдан бөлек, парламенттік үкіметтің тиімді жұмыс істеуі үшін сөз бостандығының болуы қажет деп есептеледі. Кейіннен сөз бостандығы Канаданың Құқықтар туралы билліне енгізілді.
Анықтама
"Өзін-өзі білдіру" деген ұғым 2(b) тармағында кеңінен түсіндірілді, зорлық-зомбылық актілері мен зорлық-зомбылықпен қорқытуды есептемегенде, мағынаны жеткізуге немесе жеткізуге талпынатын кез келген іс-әрекетті қамтиды. Дегенмен, соттар өрнектің құндылығын ескермей, мазмұндық бейтараптықты сақтауға тырысты. Мазмұн тек 1-тармақта ғана қарастырылады. Өзін-өзі білдіру бостандығы негізінен теріс құқық ретінде қарастырылады. Канаданың түпкілікті әйелдер қауымдастығы Канадаға қарсы істе, Үкімет конституциялық келіссөздерде басқаларын қолдағандай, мүдделік топты қаржылық тұрғыдан қолдауға міндетті деген талапты қарастырды. Осы аргументті күшейту үшін 28-бап (Хартия бойынша жыныстық теңдік) пайдаланылды, себебі құқық талап етушілер мүдделік топ болды. Бірақ Жоғарғы Сот Үкіметпен жүргізілген әңгімелердің өзін-өзі білдірудің бір түрі екенімен келіссе де, Үкіметтің ешқандай өзін-өзі білдіруді басуға кінәлі емес деп таныды, осылайша талап қабылданбады.
Құқықты шектеу
Заңның мақсаты немесе салдары сөз бостандығын бұзу болса, онда ол заң сөз бостандығын бұзу болып есептеледі. Заңның мақсаты сөздің мазмұнын немесе түрін шектеу арқылы осы құқықты шектей алады. Мазмұнға қойылатын шектеулер – бұл сөздің мағынасы заңмен, мысалы, жек көрушілікке қарсы заңмен тікелей тыйым салынған жағдайлар, және бұл шектеудің ең оңай анықталатын түрі. Сөздің түрін шектеу көбінесе 2(b) тармақшасын қолдануға себеп болуы мүмкін, себебі мұндай шектеулер мазмұнға да әсер етеді. Егер заң сөз бостандығын шектеуді көздемесе де, оның салдары арқылы 2(b) тармақшасы бұзылуы мүмкін. Заң, егер ол «ақиқатты іздеуге, қоғамдық өмірге қатысуға, жеке тұлғаның өзін-өзі дамытуына және адамның гүлденуіне» кедергі келтірсе, сөз бостандығын шектейді деп танылады.
Коммерциялық көрініс
Коммерциялық өрнек 2(b) тармақшасында қорғалатын қызмет ретінде мойындалады. Бұған жарнама және тауарлар мен қызметтерді сатуға қолданылатын кез келген басқа да ұқсас өрнек құралдары кіреді. Тіпті жалған немесе қате ақпарат беретін жарнама да қорғалады. Өрнектің құндылығы 1-тармақ бойынша талдау жасалғанға дейін ескерілмейді. Коммерциялық өрнекті қорғау алғаш рет Ford v Quebec (AG) ісінде белгіленді, онда Сот барлық таңбалардың қатаң түрде француз тілінде болуын талап ететін Квебек заңын күштен шығарды. Осыған орай, Irwin Toy ісінде де Сот Квебек балаларға жарнамалауға тыйым салатын заңы 2(b) тармағын бұзады деген шешім шығарды, бірақ 1-тармақ бойынша қолдау тапты. Жоғарғы Сот кәсіби жарнамаға қойылатын шектеулердің де қорғалатынын тапты. Сонымен қатар, тіпті проституция мақсатындағы хабарламалар да коммерциялық өрнек ретінде қорғалады.
Пикетке шығу
Еңбек ұйымдары мен кәсіподақтардың наразылық білдіруі ұзақ жылдардан бері қорғалған сөз бостандығының бір түрі ретінде мойындалған. Біріншілік пикетке шектеулердің саны көп емес. Көбінесе, екіншілік пикетке шектеу қою мүмкіндігі талқыланған; еңбек дауларына тікелей қатысы жоқ кәсіпорындарды пикеттеу әдетте ортақ құқық бойынша тыйым салынған. Біріншілік пикетке шектеу қою туралы ең маңызды шешім – «Британдық Колумбия мемлекеттік қызметкерлер одағы Британдық Колумбияға (Бас прокурорға) қарсы» ісі, онда провинциялық мемлекеттік қызметкерлер ереуіліне қатысқан Британдық Колумбия Жоғарғы сотының қызметкерлері сот төрешісінің бұйрығымен жұмысына қайта оралды. Бұйрық Конституцияның 2(b) бабын бұзған деп танылды, бірақ Жоғарғы сот оны 1-бап негізінде қолдады.
Ойлау, сенім және пікір бостандығы
2 (b) бөлімі ой, сенім және пікір бостандығын, сондай-ақ сөз бостандығын қамтамасыз етеді. Дегенмен, кейбір мамандар Хартиядағы ой, сенім және пікір бостандығының нақты нәтижесі шамалы болғанын айтады және үкіметтер тікелей айтылмаған ойларды қалай шектеуге болатыны туралы күмәндануда.
Азаматтық тұрғыда қолдану
Сөз бостандығын қорғау қажеттілігі жеке тұлғалар арасындағы азаматтық істерді қарау кезінде басшылық қағида ретінде қарастырылады. Мысалы, Crookes v. Newton ісінде Канаданың Жоғарғы соты интернет гиперсілтемелер сияқты жаңа технологияларға ортақ құқықпен белгіленген қаралау шектеулерінің қаншалықты қолданылуын анықтауда 2(b) бабын қарау қажет деп тапты.
Бейбіт жиналыс бостандығы
2-баптың (с) тармақшасындағы бейбіт жиналыс бостандығы сот практикасына елеулі әсер еткен жоқ. Жоғары Сот Reference Re Public Service Employee Relations Act (Альта) ісінде бұл құқық жеке тұрғыда жазылғанымен, оны сөз бостандығымен тығыз байланысты деп тапты. Жаңа Шотландия Жоғарғы Соты Fraser және басқалар v AGNS және басқалар (1986) ісінде оны комитеттерде немесе жұмысшылар ретінде кездесу құқығын қамтиды деп белгіледі. Егер жиналысқа қатысу үшін мүшелік жарнасы талап етілсе, мүшелікке қаражат жұмсауға тыйым салу бейбіт жиналыс құқығын шектеу болып саналады. 2011 жылы "Occupy Canada" қозғалысының қоғамдық саябақтардағы наразылықтары оларды шығару бейбіт жиналыс, сөз және қауымдастық бостандығына қайшы келе ме деген мәселені тудырды.
Қауымдасу бостандығы
Қауымдасу еркіндігі 2(d) тармағында кепілдендірілген. Бұл құқық жеке тұлғаларға кез келген ұйымды құруға, оған мүше болуға және оны сақтауға құқық береді, егер бұл ұйым заңсыз болмаса. Көбінесе бұл еңбек құқығы саласында қолданылады, онда қызметкерлерге белгілі бір кәсіподақтармен немесе осыған ұқсас топтармен бірігіп, еңбек даулары мен келіссөздерде өз мүдделерін қорғау құқығы беріледі. Маңыздысы, бұл құқық жеке тұлғалардың қауымдастық құру құқығын ғана қорғайды, ал қауымдастықтардың өзіндік құқықтарын қорғамайды. Сәйкесінше, үкімет заңнамасымен құрылған еңбек ұйымдарының өкілеттіктеріне әсер еткен жағдайда, 2-бап міндетті түрде қолданылмайды. 2-бап тек қана заңнама қауымдастық белсенділігін шектеген жағдайда қолданылады. Алайда, «Денсаулық сақтау және қолдау – нысандар кіші секторлық келіссөздерінің қауымдастығы» мен Британдық Колумбия арасындағы маңызды сот ісінде Жоғарғы Сот 2(d) тармағында кепілдендірілген қауымдасу еркіндігіне ұжымдық келіссөздер жүргізудің процедуралық құқығы да кіретінін шешті. Сот осы істе ұжымдық келіссөздер процесіне «қайыршылық тудыратын» заңнама 2(d) тармағын бұзу болып табылады деп шешті. «Қайыршылық тудыру» тесті екі бөліктен тұрады: (1) ұжымдық келіссөздер процесі үшін мәселенің маңыздылығы, әсіресе кәсіподақ мүшелерінің бірлесіп, ортақ мақсаттарға жету үшін бірігу қабілеті; және (2) шара ұжымдық келіссөздер мен кеңесудің адал құқығына қалай әсер етеді. 1987 жылғы «еңбек трилогиясы» деп аталатын істерден туындаған сот практикасын «Денсаулық сақтау» шешімі жоққа шығара ма, жоқ па, әлі белгісіз, себебі бұл істер 2(d) тармағы ұжымдық келіссөздерге құқық бермейді деген шешім қабылдаған. Алайда, Жоғарғы Сот «Онтарио (Бас прокуратурасы) v Фрейзер» ісінде ұжымдық келіссөздер құқығы үкіметті ұжымдық келіссөздерді ынталандыру мен дамытуда белсенді рөл атқаруға міндеттемейді, тек ұжымдық келіссөздер процесіне тым көп араласудан аулақ болуды талап етеді деп шешті. Іс жүзінде, ұжымдық келіссөздерге қатысу құқығы «нәтижеге емес, процеске кепілдік береді». «Фрейзер» ісі 2012 жылы «Онтарио апелляциялық соты» тарапынан «Association of Justice Counsel v Canada (AG)» ісінде расталды және кеңейтілді. Кәсіподаққа құқық берілмеген жағдайда, қызметкерлердің жеке қауымдастық құруына кедергі келтірілмейді. «Delisle v Canada (Deputy AG)» ісінде Канада Корольдік атты полициясының қызметкерлері мемлекеттік қызмет туралы заңнамадан тыс қалдырылды. Жоғарғы Сот олардың даулы заңнан тыс жерде өз қауымдастығын құруына кедергі келтірілмейтінін мәлімдеді. Алайда, «Dunmore v Ontario (AG)» шешімі провинциялық еңбек қатынастары заңнамасынан шығарылған ауыл шаруашылығы жұмысшыларының құрамына кіруге құқылы екенін көрсетті, өйткені олар жеке өз қауымдастықтарын құра алмады, сондықтан үкімет оларды қосуға міндетті болды. Жоғарғы Сот «Mounted Police Association of Ontario v Canada» ісінде «Делисли» шешімін жоққа шығарды, RCMP қызметкерлерін ұжымдық келіссөздерден шығару конституциялық емес деп шешті. Қауымдасу еркіндігіне қауымдаспау еркіндігі де кіреді. Кейбір жағдайларда қызметкерлер еңбек шартының талаптары ретінде кәсіподаққа жарна төлеуге міндетті (Ранд формуласын қараңыз). Алайда, міндетті қауымдастықтар өзінен 2(d) тармағын қолдануға себеп болмайды. «Lavigne» ісінде Сот қауымдаспау құқығының тек қана қауымдастық қызметкерлерді өкілдік ету үшін қажеттіден тыс себептерді қолдаған жағдайда ғана қолданылатынын анықтады. Жалпы алғанда, Жоғарғы Сот бұл құқық міндетті қауымдастық «идеологиялық сәйкестікті» талап еткенде ғана бұзылатынын мәлімдеді. Мұндай бұзушылықтар көбінесе Жоғарғы Сот тарапынан 1-бап бойынша ақталған, нәтижесінде қауымдаспау құқығы теориялық емес, практикалық әсерге ие болды. «Advance Cutting & Coring» ісінде Жоғарғы Сот Квебектің құрылыс саласында жұмыс істейтін барлық адамдарды белгілі бір кәсіподаққа мүше болуға міндеттейтін заңның конституциялық жарамдылығын тексеруді қажет етті. Тоғыз судьяның сегізі (судья Клер Л’Хеуру-Дюбе қарсы дауыс берді) 2-бапта, кем дегенде, қауымдаспаудың теріс құқығы бар екенін растады. Сотта бес судьяның төрт судьяға қарсы көпшілігі бұл заңның осы құқықты бұзғанын анықтады. Бірақ сол көпшілікпен (судья Франк Якобуччи екі мәселеде пікірін өзгертті және Квебектегі «бірден-бір және күрделі тарихи контекстке» сілтеме жасады) Сот заңды 1-бап бойынша еркін және демократиялық қоғамда ақталған деп тапты және осылайша конституциялық деп шешті.