Энн Листер: «Джентльмен Джек» және алғашқы қазіргі лесбиянканың күнделігі

Кіріспе

Ағылшын жер иесі және лесбиянка (1791–1840) – ағылшын табиғи тарих суретшісі.

Энн Листер (3 сәуір 1791 – 22 қыркүйек 1840) – ағылшын күнделік жазушы, ол өзінің ашылуларымен танымал болды, соның арқасында оған "алғашқы заманауи лесбиянка" деген лақап берілді. Листер Йоркширдің Батыс Ридингі, Кальдердейлдегі Шибдендегі шағын жер иеленуші отбасында дүниеге келді және мектеп кезінен бастап бірнеше лесбияндық махаббатқа түсіп, көбінесе шетелге ұзақ сапарлар жасады. Мұсасы бар және андрогинге ұқсас келбетімен, тек қара киім киіп, жоғары білім алған ол кейінірек, көбінесе жаман ниетпен, "Жақсы кісі Джек" деп аталды. Оның соңғы маңызды қарым-қатынасы Энн Уокермен болды, олар Йорк штатының Гудрамгейттегі Киелі Үштік шіркеуінде шартты түрде үйленді, бұл орын бүгінде Ұлыбританиядағы лесбияндық некелердің бастауы деп есептеледі. Листердің күнделіктері Батыс Йоркширдегі заманауи өмір туралы көп мәліметтерді, соның ішінде тарихи Шибден Холлдың дамуын, медицина, математика, ландшафттық жобалау, тау-кен, теміржол және каналдарға деген қызығушылықтарын көрсетеді. Көптеген жазбалар оның өлімінен көп уақыт өткен соң ғана шифрланған. Лесбияндық қатынастарды ашық бейнелейтін осы суреттер оның шынайылығы расталғанға дейін әзіл деп саналды.

Ерте өмір және білім

Энн Листер капитан Джереми Листердің (1753-1836) екінші баласы және үлкен қызы болды, ол 1775 жылы жас кезінде Лексингтон және Конкорд шайқастарында британдық 10-шы жаяу әскер полкімен қызмет еткен. 1788 жылдың тамызында ол Йоркширдің Шығыс Райдинг аймағындағы Велтоннан Ребекка Батлға (1770-1817) үйленді. Олардың тұңғыш баласы Джон 1789 жылы дүниеге келді, бірақ сол жылы қайтыс болды. Энн Листер 1791 жылдың 3 сәуірінде Галифакста дүниеге келді. 1793 жылы отбасы Market Weighton қаласындағы Skelfler House атты поместьеге көшті. Скельфлерде жас Анна өмірінің алғашқы жылдарын өткізді. 1793 жылы Аннаға жақын болған екінші ұлы Самуил дүниеге келді. Листерлердің төрт ұлы мен үш қызы болды, бірақ 20 жастан асқан тек Анна мен оның кіші әпкесі Мариан (1798 жылдың 13 қазанында туған) ғана тірі қалды.

Элиза Рейнмен қарым-қатынасы

1805 жылы Энн Листер Йорк қаласындағы (Корольдік сарай ғимаратында) Манор-хаус мектебіне жіберілді. Сол жерде ол өзінің алғашқы махаббаты – Элиза Рейнмен (1791–1860) танысты. Рейн Мадрастағы Британ Ост-Үнді компаниясының хирургінің заңды емес, жартылай үнді қызы болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол Йоркширге әкелінді және орасан зор мүлікке ие болуға тиіс болды. Листер мен Рейн интернатта бір бөлмеде тұрды, бірақ екі жылдан кейін Листерден мектепті тастап кетуі сұралды. Рейн ересек болған соң Листермен бірге өмір сүруді күтті, бірақ Листер Изабелла Норклифф және Мариана Белкомб сияқты басқа әйелдермен де қарым-қатынас жасады. Көңілі қалып, ашуға булыққан Рейн 1814 жылы Белкомбтың әкесі Уильям басқаратын Клифтон Хаус психиатриялық ауруханасына жатты. Кейіннен Элиза Рейн Осбалдвиктегі Террас үйіне ауыстырылды және 1860 жылдың 31 қаңтарында сол жерде қайтыс болды. Ол көшенің ар жағында орналасқан Осбалдвик шіркеуінің қорымына жерленген.

Шибден залы

Листер 1826 жылы туысы қайтыс болғанда Шибден мүлкін мұраға алды, бірақ 1836 жылы әкесі мен тәтесі қайтыс болғанға дейін кірісінің бір бөлігін ғана басқарды, содан кейін олардың кірісінің үлесі оған өтті. Оның байлығы оған қалауынша өмір сүруге белгілі бір еркіндік берді. Ауыл шаруашылығынан түскен кірістен басқа, Листердің қаржылық портфеліне қаладағы жылжымайтын мүлік, канал және теміржол салаларындағы үлестер, кен өндіру және тас карьерлері кірді. Листер осы алуан түрлі портфельден түскен кірісті өзінің екі сүйікті ісіне – Шибден Холлды жаңартуға және Еуропаға саяхаттауға жұмсады. Листердің "еркек сипаттас" болғаны айтылады. Оның махаббаттарының бірі, Мариана Лоутон (туған тегі Белкомб), Листердің сыртқы келбетіне байланысты жұрт алдында онымен бірге көрінуге ұялды. Ол толығымен қара киім киіп (сол кездегі джентльмендерге тәндей) және сол кездегі әйелдерге лайық емес деп есептелген көптеген іс-шараларға қатысты, мысалы, шахта ашуға және иеленуге. Кейбір адамдар оны "Жаужүрек Джек" деп атады. Лоутон мен Листер шамамен жиырма жыл бойы махаббатта болды, оның ішінде Лоутон тұрмысқа шыққан және күйеуі оған мойын бұрған кезең де болды. Листер оны 1820 жылдары бірнеше рет кездестіргенімен, 1832 жылы бай мұрагер атанған Энн Уокер Листердің өмірінде маңызды рөл атқарды. Соңында, әйелдер 1834 жылғы Пасха күні (30 наурыз) Йорк қаласындағы Гудрамгейттегі Киелі Үштік шіркеуінде бірге қасиеттілікке қатысып, одан кейін өздерін үйленген деп санады, бірақ заңдық тіркеусіз. Шіркеу "Британдық жерде өткен алғашқы лесбияндық неке орны деп түсіндірілетін нысан" ретінде сипатталды, ал қазір ғимаратта естелік тақта орнатылған. Жұбайлар Листер 1840 жылы қайтыс болғанға дейін Шибден Холлда бірге өмір сүрді. Уокердің байлығы Шибден Холлды және мүліктің сарқырамасын және көлін жақсартуға жұмсалды. Өмірі бойы Листердің Англикан шіркеуіне деген сенімі мықты болды, сонымен қатар ол "жер иелері аристократиясының құқықтарын қорғауға қызығушылық танытқан" тори болды.

Lister inherited the Shibden estate on her uncle's death in 1826, but only controlled part of its income until both her father's and her aunt's deaths in 1836, when their shares of the income passed to her. Her wealth allowed her some measure of freedom to live as she pleased. In addition to income from the agricultural tenancy, Lister's financial portfolio included properties in town, shares in the canal and railway industries, mining, and stone quarries. Lister used the income from this varied portfolio to finance her two passions, the renovation of Shibden Hall, and European travel. Lister is described as having a "masculine appearance". One of her lovers, Mariana Lawton (née Belcombe), was initially ashamed to be seen in public with Lister because of the comments made on Lister's appearance. She dressed entirely in black (as was normal for gentlemen at the time) and took part in many activities that were not perceived as the norm for women of the time, such as opening and owning a colliery. She was referred to as "Gentleman Jack" in some quarters. Lawton and Lister were lovers for about two decades, including a period during which Lawton was married and to which her husband became resigned. Although Lister had met her on various occasions in the 1820s, Ann Walker, who by 1832 had become a wealthy heiress, took on a much more substantial role in Lister's life. Eventually the women took communion together on Easter Sunday (30 March) 1834 in Holy Trinity Church, Goodramgate, York, and thereafter considered themselves married, but without legal recognition. The church has been described as "an icon for what is interpreted as the site of the first lesbian marriage to be held in Britain", and the building now hosts a commemorative blue plaque. The couple lived together at Shibden Hall until Lister's death in 1840. Walker's fortune was used to improve Shibden Hall and the property's waterfall and lake. Throughout her life, Lister had a strong Anglican faith, and also remained a Tory, "interested in defending the privileges of the land owning aristocracy".

Саяхат

Листер саяхаттауды өте жақсы көретін, алайда оның өмірбаяншысы Анжела Стайдель оның кейінгі сапарларының «өз қолымен атқарған барлық ісінде сәтсіздікке ұшырағанын түсінуден қашу» жолы болғанын айтады. Ол 1819 жылы, 28 жасында Еуропа құрлығына алғашқы сапарын жасады. Ол 54 жастағы тәтесі, сондай-ақ Энн Листер есімді әйелімен бірге Францияға екі айлық сапарға шықты. 1824 жылы Листер Парижге оралып, келесі жылға дейін қалады. 1826 жылы ол Парижге тәтесі Аннамен бірге қайта оралды, онда ол бұрын қалаға келген кезде танысқан Мария Барлоу есімді жесірмен романын жаңартты. 1827 жылы ол Барлоумен және Анна тәтесімен бірге Солтүстік Италия мен Швейцарияға сапар шегіп, келесі жылы Шибден Холлға оралды. 1828 жылы ол Сибелла Маклинмен бірге Шотландияда кеңінен саяхаттады. 1829 жылы ол қайтадан континентке кетті. Парижді базасы етіп алған ол Пиреней тауларына қарай оңтүстікке бет бұрғанға дейін Бельгия мен Германияны аралады. Сол жерде ол Испания шекарасын өтіп, жаяу серуендеді. Испанияда ол Пиреней тауларының үшінші ең биік шыңы – Монте Пердидоға көтеріліп, өзінің күшті авантюризмге құштарлығын және едәуір дене күшін көрсетті. 1831 жылы Шибден Холлға оралғанда, ол әкесі мен қарындасы Марианмен бірге өмір сүруді соншалықты қиындыққа тап болды, тіпті ол дереу қайта кетіп, Мариана Лоутонмен бірге Нидерландыға қысқа сапар жасады. Барлығы алғанда, 1826 мен 1832 жылдар аралығында ол Шибден Холлда аз ғана уақыт өткізді, ал Ұлыбритания мен Еуропа бойынша саяхаттауы үйдегі отбасынан қашып жүруге мүмкіндік берді. 1834 жылы ол тағы да Франция мен Швейцарияға барды, бұл жолы Энн Уокермен бірге бал айына. 1838 жылы Уокермен бірге қайтып келген ол тағы да Пиреней тауларына қарай оңтүстікке бет алды және француз Пиренейлеріндегі ең биік шың – Вигнемельге алғашқы «ресми» көтерілуді аяқтады. Таудың шаңырағына жету үшін 10 сағат, ал төмен түсу үшін тағы 7 сағат уақыт кетті. Оның соңғы және ең маңызды сапары 1839 жылы басталды. Маусым айында Шибден Холлдан Уокер және екі қызметшімен бірге шығып, олар Франция, Дания, Швеция және Ресей арқылы өздерінің каретасында саяхаттап, қыркүйекте Санкт-Петербургке, ал қазанда Мәскеуге жетті. 1840 жылдың ақпанында жаңа орыс каретасымен және өте жылы киімдермен Мәскеуден шыққан ол Уокермен бірге тоңған Волга өзені бойымен Кавказға қарай жол тартты. Бұл аймаққа Батыс Еуропалық әйелдердің келуі сирек болды, себебі жергілікті халықтың патшалық үкіметке қарсы наразылығы күшті болды. Кейде оларға әскери күзет қажет болды. Екі әйел де олардың келгенін көретін адамдардың қызығушылығын оятты. Листердің күнделігінде жазғандай, «бізге бұрын-соңды көрмеген ерекше жануарларға қарағандай қарады».

Lister greatly enjoyed travel, although her biographer Angela Steidele suggests her trips in later life were also a way to "evade the self realisation that she had failed at everything she set her hand to". She made her first trip to continental Europe in 1819, when she was 28 years old. She travelled with her 54 year old aunt, also called Anne Lister, on a two month trip to France. In 1824, Lister returned to Paris and stayed until the following year. In 1826, she was returned to Paris with her Aunt Anne, where she resumed an affair from her earlier visit to the city with a widow named Maria Barlow. In 1827, she set out from Paris with both Barlow and her Aunt Anne on a tour of northern Italy and Switzerland, returning to Shibden Hall the following year. In 1828, she travelled extensively in Scotland with Sibella MacLean. She left for the continent again in 1829. With Paris as her base, she visited Belgium and Germany before heading south to the Pyrenees. Here she did hiking as well as crossed the border into Spain. While in Spain she demonstrated both her strong adventurous streak and considerable physical fitness by ascending Monte Perdido , the third highest peak in the Pyrenees. Returning to Shibden Hall in 1831, she found life with her father and sister Marian so uncomfortable that she almost immediately left again, visiting the Netherlands for a short trip with Mariana Lawton. All in all, between 1826 and 1832, she only spent a short period of time at Shibden Hall, with travels around Britain and Europe allowing her to avoid her family at home. In 1834, she again visited France and Switzerland, this time for her honeymoon with Ann Walker. Returning with Walker in 1838, she again headed south to the Pyrenees and completed the first "official" ascent of the Vignemale (10,820 feet; 3,298 m), the highest peak in the French Pyrenees. This required a ten hour hike to reach the top and another seven hours to descend. Her last and greatest trip began in 1839. Leaving Shibden Hall in June with Walker and two servants, they travelled in their own carriage through France, Denmark, Sweden and Russia, arriving in St Petersburg in September and in Moscow in October. With a reluctant Walker in tow, she left Moscow in February 1840 in a new Russian carriage and very warm clothing. They travelled south, along the frozen Volga river, to the Caucasus. Few West Europeans had visited this area, let alone West European women, in part because of unrest amongst the local population against the Tsarist regime. At times they needed a military escort. The two women were a source of great curiosity to the people they visited. As Lister noted in her diary, "The people coming in to look at us as if we were some strange animals such as they had not seen the like before."

Зерттеу

Хелена Уитбрейд күнделіктердің бір бөлігін екі томдық жинақта (1988 және 1992 жылдары) жариялады. Олардың суреттейтін сипатының арқасында, бастапқыда олардың жалған екеніне сенгендер болды, бірақ кейіннен құжатты дәлелдер олардың нақтылығын растады. Анжела Штайдельдің неміс тілінде жазылған өмірбаяны 2017 жылы, ал ағылшын тілінде 2018 жылы жарық көрді. 2022 жылы орыс зерттеушісі Ольга Хорошилова Листердің Ресейдегі соңғы және трагикалық сапары туралы кітап жариялады. Крис Роулстонның 2013 жылғы «Лесбияндық зерттеулер» журналындағы мақаласында ол «алғашқы заманауи лесбиянка» деп сипатталды.

Танымал мәдениет

1980 жылдардың соңында Бирмингем университетінің Заманауи тарих кафедрасында Дороти Томпсон мен Патрисия Хьюздың жұмысы кодтың көп бөлігін аударуға, сондай-ақ алғашқы жасөспірім Листердің күнделіктерін табуға және қалған екі Листер кодын шешуге әкелді. Хьюз 1817 жылғы Энн Листердің құпия күнделігін (2019) және «Мисс Энн Листердің ерте өмірі және мисс Элиза Рейннің қызықты тарихы» (2015) кітаптарын жеке жариялады. Бұл екі кітап Листер мұрағатындағы хаттар, күнделіктер және қосымша құжаттарды кеңінен пайдаланады. 1994 жылы BBC Two арнасының «Тарих арқылы юбка» (A Skirt Through History) сериалының «Неке» атты бірінші эпизодында Джулия Форд Энн Листер рөлінде, ал Софи Тёрсфилд Марианна Белкомб рөлінде ойнады. 2010 жылдың 31 мамырында BBC Two арнасы Листердің өміріне негізделген «Мисс Энн Листердің құпия күнделіктері» фильмін көрсетті, онда Максин Пик Листер рөлінде ойнады. Сол күні BBC Two арнасында Сью Перкинстің қатысуымен «Энн Листерді ашу» (Revealing Anne Lister) атты деректі фильм көрсетілді. Chamber folk дуэті O'Hooley & Tidow 2012 жылы шыққан The Fragile альбомына Энн Листер туралы «Gentleman Jack» әнін қосты. 2019 жылы BBC HBO бірлестігімен түсірілген «Gentleman Jack» тарихи теледрамасында Суранна Джонс Листер рөлінде ойнады, ол оның өмірін «алғашқы заманауи лесбиянка» ретінде бейнелейді. Сериал Джилл Лиддингтонның Листер туралы «Әйелдік бақыт» (Female Fortune) және «Табиғат домені» (Nature's Domain) атты екі кітабынан «шабыдаланған» деп хабарланды. Лиддингтон сонымен қатар сериалдың консультанты болды. O'Hooley & Tidow дуэтінің «Gentleman Jack» әні сериалдың соңғы титр музыкасы ретінде пайдаланылды. 2019 жылы Penguin Books сериалдың бас консультанты Энн Чоманың жазған серіктес кітабын жариялады, онда Листердің күнделіктерінен жаңа транскрипцияланған және декодталған жазбалар бар. 2022 жылы «Gentleman Jack» сериалының екінші маусымы алдымен BBC One арнасында 10 сәуір мен 29 мамыр аралығында, содан кейін HBO арнасында 25 сәуір мен 13 маусым аралығында көрсетілді. Екінші маусым аяқталғаннан кейін көп ұзамай сериалды жаңару үшін науқан басталды, ол кейін сериалды сақтауға бағытталған күш-жігерге айналды, өйткені 7 шілдеде HBO арнасы «Gentleman Jack» сериалын тоқтату туралы хабарлады.

Work by Dorothy Thompson and Patricia Hughes in the late 1980s at Birmingham University's Department of Modern History resulted in translation of much of the code, as well as discovery of the first juvenile Lister diaries and decoding of the other two Lister codes. Hughes self published Anne Lister's Secret Diary for 1817 (2019) and The Early Life of Miss Anne Lister and the Curious Tale of Miss Eliza Raine (2015), both of which make extensive use of other materials in the Lister archives including letters, diaries, and ancillary documents. The first episode of the 1994 BBC Two series A Skirt Through History, titled "A Marriage", features Julia Ford as Anne Lister, and Sophie Thursfield as Marianna Belcombe. On 31 May 2010, BBC Two broadcast a production based on Lister's life, The Secret Diaries of Miss Anne Lister, starring Maxine Peake as Lister. Revealing Anne Lister, a documentary featuring Sue Perkins, was broadcast on the same night on BBC Two. Chamber folk duo O'Hooley & Tidow included a song about Anne Lister, "Gentleman Jack", on their 2012 album The Fragile. The 2019 BBC HBO historical TV drama series Gentleman Jack, starring Suranne Jones as Lister, depicts her life as "the first modern lesbian". The series is billed as "inspired by" two books about Lister by Jill Liddington, Female Fortune and Nature's Domain. Liddington also acted as a consultant for the series. O'Hooley & Tidow's "Gentleman Jack" serves as the series' closing theme music. In 2019 Penguin Books published a companion volume by the series' senior consultant, Anne Choma, which includes newly transcribed and decoded entries from Lister's diaries. In 2022 a second series of Gentleman Jack aired, first on the BBC One between 10 April and 29 May, and then on HBO between 25 April and 13 June. Shortly after the second series ended a campaign was started to renew the show, which then transformed into an effort to save the show as on 7 July it was announced that Gentleman Jack had been cancelled by HBO.

Тақташа

2018 жылы Йорктегі Қасиетті Троица шіркеуінде Листерді құрметтеу үшін көк тақта ашылды; бұл Йорктің алғашқы ЛГБТ тарихы тақтасы (немесе жаңбырлы тақта) болды. Тақтаның шеттері жаңбырдың түстерімен безендірілген, ал оған «Әйел емес, еркек те емес кәсіпкер. Осы шіркеуде Энн Уокермен заңды түрде мойындалмаған, бірақ берік некелік уәде берді. 1834 жылғы Пасха» деп жазылған. Мәтін Листердің сексуалдық бағыты туралы айтылмағаны үшін сынға ұшырады, содан кейін 2019 жылы ол «Шибден Холл, Галифакс / Лесбиянка және күнделікші Анна Листер 1791–1840; Энн Уокермен одағын бекіту үшін мұнда қасиетті дұға жасады / 1834 жылғы Пасха» деген жазуы бар ұқсас тақтамен ауыстырылды.