Кіріспе

Ғимараттың немесе заттың бөліктерін әшекейлеу үшін қолданылатын безендіру. Архитектура мен сәндік өнерде орнамент – ғимараттың немесе заттың бөліктерін әшекейлеуге арналған безендіру. Ірі бейнелі элементтер, мысалы, монументалды мүсіндер және сәндік өнердегі олардың баламалары бұл анықтамадан тыс қалады; көптеген орнаменттерде адам фигуралары болмайды, ал егер болса, олардың көлемі жалпы масштабқа қарағанда шағын болады. Архитектуралық орнаменттер тас, ағаш немесе құнды металдардан қашалып жасалуы, гипс немесе сазбен пішілделуі, немесе боялып немесе бетке басылып қолданылатын орнамент ретінде жатқасылуы мүмкін; басқа қолданбалы өнерде заттың өзінің материалы немесе бояу немесе шыны эмаль сияқты басқа материал қолданылуы мүмкін. Архитектура мен қолданбалы өнер үшін, соның ішінде керамика, жиһаз, металл бұйымдары үшін әртүрлі сәндік стильдер мен мотивтер жасалған. Текстиль, қабырға қағазы және безендіру оның болуының басты себебі болуы мүмкін басқа да заттарда үлгі немесе дизайн терминдері жиі қолданылады. Орнаменттерде қолданылатын мотивтердің алуан түрлілігі геометриялық пішіндер мен үлгілерден, өсімдіктерден, адам және жануарлардың бейнелерінен құралған. Еуразия және Жерорта теңізі аймағында үш мың жылдан астам уақыттан бері өсімдік негізіндегі орнаменттердің бай және байланысты дәстүрі қалыптасқан; әлемнің басқа аймақтарындағы дәстүрлі орнаменттер көбінесе геометриялық және жануарлар мотивтеріне көбірек сүйенеді. Үлгілердің шабыты көбінесе сол аймақтағы адамдарды қоршаған табиғаттан туындайды. Орталық Азиядағы көптеген көшпелі тайпалар исламның аймаққа енуінен бұрын көптеген жануарлар мотивтеріне ие болды. 1941 жылғы мақаласында сәулет тарихшысы сэр Джон Саммерсон оны "беттік модуляция" деп атады. Ең ерте безендіру мен орнаменттер көбінесе тарихқа дейінгі мәдениеттерден керамикадағы қарапайым белгілер түрінде сақталған, ал басқа материалдардағы безендіру (татуировкаларды қоса алғанда) жоғалған. Сазгерлік дөңгелегі қолданылған жерлерде технология безендірудің кейбір түрлерін өте оңай жасады; тоқу – бұл да безендіруге немесе үлгіге өте оңай бейімделетін және белгілі бір дәрежеде оның пішінін анықтайтын технология. Орнамент адами тарихтың басынан бері өркениеттерде кездеседі, ежелгі Египет сәулетінен бастап 20 ғасырдың модернистік сәулетінің орнаментсіздігіне дейін. Орнаменттер сонымен қатар халықтың философиясын және әлемге деген көзқарасын көрсетеді. Мысалы, Орталық Азиядағы көшпелі қазақтар арасында орнаменттердің дөңгелек сызықтары кең далаларда уақыттың реттілігін қабылдауды және кеңістіктің кеңдігі мен еркіндігін білдірді. Орнамент безендірілген заттың, безендірілмеген нұсқасы да орындай алатын қызметі бар екенін білдіреді. Егер затта мұндай қызмет болмаса, бірақ ол мүсін немесе картина сияқты өнер туындысы болса, бұл термин, шеткі элементтерді қоспағанда, қолданылмайды. Соңғы ғасырларда көркем өнер мен қолданбалы немесе сәндік өнер арасындағы айырмашылық (архитектурадан басқа) қабылданды, ал орнамент негізінен соңғысының ерекшелігі ретінде қарастырылады.

Тарих

Көптеген мәдениеттердегі өнер тарихында белгілі бір кезеңде әшекейлеу деңгейінің артуына байланысты толқын тәрізді үрдістер байқалады, одан кейін өте күрт реакция туындап, қарапайым формаларға оралу орын алады, сосын әшекейлеу қайтадан біртіндеп көбейеді. Бұл үлгі әсіресе Римнен кейінгі Еуропа өнерінде айқын көрінеді, онда Келл кітабы және басқа қолжазбалардың жоғары әшекейленген аралдық өнері континенттік Еуропаға әсер етті, бірақ классикалық үлгідегі Каролинг және Оттон өнері оны көп жағдайда алмастырды. Роман және готика кезеңдерінде әшекейлеу өркендеді, бірақ ерте Ренессанс стильдерінде, тағы да классикалық ықпалмен, айтарлықтай азайды. Солтүстік маньеризм, барокко және рококо дәуіріндегі әшекейлеудің тағы бір өсу кезеңі неоклассицизм мен романтизммен тежелді, содан кейін 19 ғасырдың соңындағы Наполеон III стилінде, Викториялық сәндік өнерде және басқа елдердегі олардың баламаларында қайта жанданды, бірақ әдебиет және қолөнер қозғалысы және содан кейін модернизм арқылы шешілді. Еуразиялық әшекейлік формаларды егжей-тегжейлі зерттеуді Алоис Ригл 1893 жылы жариялаған «Stilfragen: Grundlegungen zu einer Geschichte der Ornamentik» («Стиль туралы сұрақтар: әшекей тарихының негіздері») атты формалистік зерттемесінде бастады, осы арқылы ол өте ықпалды «Kunstwollen» тұжырымдамасын жасады. Ригл ежелгі Египет өнерінен және басқа да ежелгі Таяу Шығыс өркениеттерінен классикалық әлем арқылы ислам өнерінің арабескісіне дейін сәндік өсімдік формаларының формалистік сабақтастығы мен дамуын анықтады. «Kunstwollen» тұжырымдамасы бүгінде көптеген жақтастарына ие болмаса да, оның формалардың дамуына қатысты негізгі талдауы бүгінгі таңда белгілі мысалдардың кең ауқымымен расталды және жетілдірілді. Джессика Роусон жақында талдауды Ригл қамтылмаған Қытай өнерін қамтуға кеңейтті, қытайлық безендірудің көптеген элементтерін сол дәстүрге байланыстырып; ортақ түбір монғол шапқыншылығынан кейін қытай мотивтерін парсы өнеріне үйлесімді және жемісті сіңіруге көмектесті. Әшекейлеу стильдерін белгілі бір мәдениетке қатысты зерттеуге болады, ол өзінің бірегей безендіру формаларын жасады немесе басқа мәдениеттерден алынған әшекейлерді өзгертті. Ежелгі Египет мәдениеті ғимараттарына таза әшекейлеу қосылған алғашқы өркениеттердің бірі деп саналады. Олардың әшекейлері сол климаттық аймақтағы табиғат нысандарының пішінін алады, бағаналардың бас жақтары мен қабырғаларын папирус пен пальма ағаштарының суреттерімен безендіреді. Ассириялық мәдениет египеттік көздерден әсер алған және аймақтың өсімдіктері мен жануарларының суреттерін қоса алғанда, бірқатар түпнұсқа тақырыптарды көрсететін әшекейлерді жасады. Ежелгі грек өркениеті көптеген жаңа әшекей формаларын жасады, олар Ұлы Александрдың жаулаулары мен буддизмнің таралуының арқасында Еуразияға тарады, соның салдарынан кейбір мотивтер шамалы өзгертілген түрінде Шығыс Азияға жетті. Батыста грек әшекейлерінің латыншаланған көне римдік түрлері шамамен мың жылға созылды, және бір кездері олар готикалық формалармен алмастырылғаннан кейін, итальяндық Ренессанс кезінде қуатты түрде қайта жаңғырды және бүгінгі күні де кеңінен қолданылады.

Римдік әшекей

Рим империясындағы әшекейлер әртүрлі стильдер мен материалдарды, соның ішінде мәрмәр, шыны, обсидиан және алтынды пайдаланды. Римдік әшекейлер, әсіресе Помпейде, ғалым Джессика Пауэрс өзінің "Помпейдегі үйлердегі суреттен асып түсу: қабырға әшекейлері мен олардың тапсырыс берушілері" атты кітабында зерттелді және жазылды. Пауэрс декоративтік заттарды оқшаулап зерттеудің орнына, егер ақпарат болса, заттарға олардың бастапқы контекстінде қарау қажет деп санайды. Бұл ақпаратқа жұмыстың қайда табылғаны, жақын жерде орналасқан немесе табылған басқа заттар, немесе жұмысты тапсырыс берген меценат кім болғаны жатуы мүмкін. Джессика Пауэрстің бұл тарауы негізінен Помпейдегі Каса Дегли Аморини Дорати үйіне арналған, онда 18 қабырға әшекейі табылды, бұл Помпейдегі үйлердің ішіндегі ең көп көрсеткіш. Помпей үйінің ішкі қабырға әшекейі әдетте қабырғаны үш немесе одан да көп бөлікке бөледі, олардың астында қабырға биіктігінің шамамен алтыдан бір бөлігін алып жатқан дадо орналасады. Қабырға бөліктері қабырғаның жоғарғы жағымен жалғасқан фризбен байланысқан кең пилястралармен бөлінеді. Каса Дегли Аморини Дорати үйінен табылған әшекейлер осы стандартты стильді көрсетті және қайта пайдаланылған, сирек және импортталған заттарды қамтыды. 1970 жылдардағы археологиялық жұмыстар кезінде Каса Дегли Аморини Дорати үйінің қабырғаларындағы бірнеше панельдер алынып тасталды, бұл панельдердің табылған қабырғаға дейін басқа қабырғаларға жабыстырылғанын көрсетті. Джессика Пауэрс бұл панельдер үй иесінің және олармен байланысты меценаттардың өз үйлерінде зақымдалған немесе қолданылған материалдарды пайдалануға дайындығын көрсетеді деп санайды. Сонымен қатар, декоративтік қабырға панельдерінде қолданылған материалдар Помпейден емес, Грек шығысынан немесе Египеттен алынған. Бұл Рим империясындағы дамыған сауда жолдарын көрсетеді, және үй иелері өз үйлерін безендіру үшін Помпейден тыс материалдарды пайдалануға қызығушылық танытты. Үйлерден басқа, қоғамдық ғимараттар мен храмдар да римдік әшекей стильдерінің көрсетілетін жерлері болды. Рим храмында әшекейдің жомарт пайдалануы өзін-өзі даңқтап көрсету құралы болды, ғалым Оуэн Джонс өзінің "Римдік әшекей" атты кітабында атап өткендей. Римдік әшекей техникаларына беттік модельдеу кіреді, онда әшекей стилі бетке қолданылады. Бұл мәрмәр беттері бар кең таралған әшекей стилі болды. Танымал әшекей стилінің бірі гректерден алынған акант жапырағын пайдалану болды. Акант жапырағы және басқа да натуралистік мотивтерді Коринф капиталдарында, храмдарда және басқа да қоғамдық орындарда көруге болады.

Әдебиетті орнату және үлгілеу кітаптары

Орта ғасырлардағы бірнеше қолжазбалар сақталған, ең танымал – Виллард де Хоннекурдың (XIII ғасыр) суретшілер мен шеберлер болашақта пайдалану үшін көрген эскиздерін қалай тіркегенін көрсететін еңбегі. Баспаның пайда болуымен әшекейлік гравюралар, әсіресе Германияда, баспагерлердің өнімдерінің маңызды бөлігіне айналды және жаңа Ренессанс стильдерінің түрлі шеберлерге жылдам таралуына ықпал етті. Классикалық орнаменттерді қайта жаңғыртумен қатар, сәулет және римдік интерьерлерден алынған гротеск стилі, сондай-ақ исламдық арабескінің еуропалық бейімделуі – мореск сияқты жаңа стильдер де болды (сол кезде бұл айырмашылық әрдайым анық болмады). Баспа арзандаған сайын, жекелеген әшекейлік гравюралар жинақтарға, ал соңында кітаптарға айналды. 16-19 ғасырларда Еуропада үлгілер кітаптары жарық көрді, олар декоративтік элементтерге қолжетімділік берді, сонымен қатар әлемнің түкпір-түкпірінен алынған үлгілерді де қамтыды. Андреа Палладионың «Архитектура туралы төрт кітабы» (I quattro libri dell'architettura) (Венеция, 1570), онда классикалық римдік ғимараттардың суреттері және Палладионың осы мотивтерді пайдаланған өз жобаларының бейнелері бар, сәулет туралы жазылған ең ықпалды кітапқа айналды. Наполеон Мысырдың ұлы пирамидалары мен храмдарын «Мысыр сипаттамасы» (Description de l'Egypte, 1809) еңбегінде жаздырған. Оуэн Джонс 1856 жылы «Бейнелеу грамматикасы» (The Grammar of Ornament) атты еңбегін шығарды, онда Египет, Түркия, Сицилия және Испанияның декоративтік элементтерінің түрлі-түсті суреттері берілген. Ол Альгамбра сарайында тұрып, ондағы исламдық әшекейлердің әсем бөлшектерінің суреттерін салып, гипстен көшірмелер жасады, олар арабескі, каллиграфия және геометриялық өрнектерді қамтыды. Классикалық сәулетке деген қызығушылықты «Үлкен саяхат» дәстүрі және Витрувий мен Микеланджелоның сәулет туралы ерте жазбаларының аудармалары да күшейтті. 19 ғасырда орнаменттің қолданылуы және оның нақты анықтамасы академиялық батыс сәулетіндегі эстетикалық пікірталасқа себеп болды, өйткені сәулетшілер мен сыншылар лайықты стильді іздеді. Томас Левертон Дональдсон 1847 жылы: «Басты сұрақ – біздің заманымыздың сәулеті, 19 ғасырдың ерекше, жеке, айқын стилі бола ма?» деп сұрады. 1849 жылы Мэтью Дигби Уайат Париждегі Елисей даласында орналасқан француз өнеркәсіптік көрмесін көрген кезде, ол жасанды қола мен жасанды ағаштан жасалған гипстен жасалған әшекейлерге заманауи көзқараспен наразылық білдірді: Ішкі және сыртқы жағынан да көптеген дәмсіз және пайдасыз әшекейлер бар. Егер әрбір қарапайым материал өзінің ерекшелігін көрсетуге рұқсат берілсе және құрылыстың сызықтары ұлылық сезімін тудыратындай етіп орналастырылса, оның үлкен көлемінен туындаған «қуат» және «шындық» қасиеттері әрине таң қалдырар еді, және бұл шығындарды қысқартуға мүмкіндік берген болар еді. Колониялық жүйе арқылы басқа мәдениеттермен байланыс орнату және археологияның жаңа ашылулары қайта жаңғыртушылардың қолжетімді орнаменттер қорын кеңейтті. 1880 жылдан кейін фотосуреттер гравюралардан гөрі әшекейлердің бөлшектерін одан да көп таратуға мүмкіндік берді.

Қазіргі заманғы әшекейлер

Қазіргі заманғы әшекей бұйымдары ағаш, пластик, композиттер және т.б. материалдардан жасалады. Олар түрлі-түрлі түстер мен пішіндерде болады. Қазіргі заманғы сәулет өнерінде әшекейлерден бас тартылып, тек функционалдық құрылымдарға басымдық берілді, бұл сәулетшілерге заманауи құрылыстарды қалай безендіру керектігін шешу мәселесін қалдырды. Осы қиын жағдайдан шығудың екі жолы болды. Бірі – жаңа және заманауи стильдегі әшекейлер тілінің қалыптасуына тырысу еді. Бұл жолға Луи Салливан және оның шәкірті Франк Ллойд Райт, сондай-ақ бірегей Антони Гауди сияқты сәулетшілер басты. 20 ғасырдың басында танымал болған модерн стилі, ішінара, осындай «табиғи» әшекейлер тілін дамытуға жасалған саналы әрекет болды. Кристофер Дрессердің кейбір дизайндық жұмыстарында болғандай, радикалды бағыт әшекейлерді мүлдем қолданбауға ұмтылды. Ондай әшекейсіз бұйымдар сол кезде көптеген қарапайым күнделікті өнеркәсіптік өнімдерде, мысалы, Финляндиядағы «Арабия» фабрикасында жасалған керамикада немесе электр желілерінің шыны изоляторларында кездесетін еді. Бұл соңғы тәсілді сәулетші Адольф Лоос 1908 жылғы манифестінде сипаттады, ол 1913 жылы ағылшын тіліне аударылып, «Бейнелеу және қылмыс» деп аталды. Онда ол безендірудің жоқтығы – дамыған қоғамның белгісі екенін мәлімдеді. Оның пікірінше, әшекейлер экономикалық тұрғыдан тиімсіз және «әдепсіз», ал әшекейлерді азайту – прогрестің белгісі. Модернистер американдық сәулетші Луис Салливанды эстетикалық жеңілдету ісіндегі өздерінің рухани әкесі деп көрсетуге асықты, оның құрылыстарының бетін жабатын күрделі өрнекті әшекейлерді жоққа шығарды. 1920-1930 жылдары Ле Корбюзье және Баухаус еңбектері арқылы декоративтік бөлшектердің болмауы заманауи сәулеттің белгісіне айналды және адалдық, қарапайымдық және тазалық сияқты моральдық қасиеттермен теңестірілді. 1932 жылы Филип Джонсон мен Генри Рассел Хичкок осы стильді «Халықаралық стиль» деп атады. Бұл бастапқыда талғам мәселесі болған нәрсе эстетикалық талапқа айналды. Модернистер өздерінің жолын ғимарат салудың жалғыз дұрыс тәсілі деп жариялады. Мис ван дер Роэдің соғыстан кейінгі дамыған жұмыстарында стиль өркендеген кезде 1950 жылдардағы модернизмнің қағидалары соншалықты қатаң болды, тіпті Эдвард Дюрелл Стоун және Ээро Сааринен сияқты талантты сәулетшілер эстетикалық ережелерден бас тартқаны үшін сыни пікірлерге ұшырап, шеттетуге бейім болды. Сонымен қатар, әшекейлеуге қарсы жазбаша емес заңдар да күмән тудыра бастады. «Сәулет өзін әшекейлеуден қиындықпен босатып алды, бірақ ол әшекейлеуден қорқудан арыла алмады», – деп атап өтті Джон Саммерсон 1941 жылы. Әсемдік пен құрылым арасындағы айырмашылық өте нәзік және, мүмкін, кездейсоқ. Готикалық сәулеттің тік аркалары мен ұшып бара жатқан тіректері әшекейлі, бірақ құрылымдық тұрғыдан қажет; Пиетро Беллускинің Халықаралық стильдегі көкжайларының түрлі-түсті ырғақты жолақтары енгізілмеген, бірақ әшекейлік эффектіге ие. Сонымен қатар, сәулеттік әшекейлер масштабты белгілеу, кіреберістерді көрсету және бағдар беруге көмектесу сияқты практикалық мақсаттарға қызмет ете алады, ал бұл пайдалы дизайн тәсілдеріне тыйым салынған еді. 1950 жылдардың ортасында модернистердің басшылары Ле Корбюзье мен Марсель Брюер өздерінің ережелерін бұзып, өте экспрессивті, скульптуралық бетоннан жасалған жұмыстар жасады. Әшекейлерге қарсы пікірталас 1959 жылы Сеаграм ғимаратының талқылануы кезінде күшейді, онда Мис ван дер Роэ ғимараттың сыртына құрылымдық жағынан қажетсіз тік I-тәрізді арқалықтарды орнатты, ал 1984 жылы Филип Джонсон Манхэттендегі AT&T ғимаратын қызғылт граниттен жасалған нео-грузин стиліндегі фронтонмен жасағанда бұл пікірталас мәнсіз болды. Кері көзқараспен қарағанда, сыншылар AT&T ғимаратын алғашқы постмодернистік ғимарат деп санайды.