Кіріспе

Эсперанто тіліндегі сөздер

Эсперанто тілінің бастапқы сөздік қорында 900-ге жуық түбір сөздер болды және ол 1887 жылы Л. Л. Заменгоф басып шығарған "Unua Libro" ("Бірінші кітап") еңбегінде анықталды. 1894 жылы Заменгоф бес тілде жазылған және 1740 жаңа сөз қосып, түбір сөздердің көлемін кеңейткен алғашқы Эсперанто сөздігін – "Universala vortaro" ("Халықаралық сөздік") – жариялады. Эсперанто тілінің ережелері сөйлеушілерге қажет болған жағдайда сөздерді қарызға алуға рұқсат береді, бірақ олар ең халықаралық сөздерді іздеуді және көптеген ұқсас мағыналары бар сөздерді қарызға алудың орнына, бір негізгі сөзді алып, одан басқаларын тудыруды ұсынады. Содан бері көптеген сөздер басқа тілдерден, әсіресе Батыс Еуропа тілдерінен алынған. Соңғы онжылдықтарда жаңа қарыз сөздердің немесе жаңадан жасалған сөздердің көп бөлігі техникалық немесе ғылыми терминдерді құрады; күнделікті қолданыстағы терминдер көбінесе қолданыстағы сөздерден туындайды (мысалы, komputilo [компьютер], komputi [есептеу] сөздерінен) немесе жаңа мағыналарды білдіру үшін кеңейтіледі (мысалы, muso [тышқан], қазір компьютерлік енгізу құрылғысын да білдіреді, ағылшын тіліндегідей). Эсперанто қолданушылары арасында нақты қарыз сөздің орындылығы туралы немесе қажеттілік қолданыстағы сөздердің туындыларын немесе мағынасын кеңейту арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін бе деген пікірталастар жиі болып тұрады.

Шығу тегі

Эсперанто "табиғи" жасалған тілдердің арасында ортақ орналасады, мысалы, Интерлингва, ол бастапқы тілдерінен көптеген сөздерді ішкі түзілімі аз өзгертіліп алады, және Solresol сияқты, сөздерінің басқа тілдермен тарихи байланысы жоқ априорлық тілдермен салыстырылады. Эсперантода түбір сөздер қарызға алынып, бастапқы тілінің формасын көп бөлігін сақтайды, бұл фонетикалық формада (мысалы, "eks" – "ex" сөзінен) немесе орфографиялық формада (мысалы, "teamo" – "team" сөзінен) көрінеді. Дегенмен, әр түбір бастапқы тілдердегі сәйкес сөздерге ұқсамайтын ондаған туынды сөздерді құруға мүмкіндік береді, мысалы, "registaro" (үкімет) латын түбірі "reg" (басқару) негізінде жасалған.

Сөз құрастыру

Заменгоф эсперантоны сол кездегі Еуропа тілдеріне қарағанда оқуды жеңілдетудің бір жолы – тұрақты және өнімді туынды морфология жасау болды. Лексикалық жұрнақтарды (префикстер мен суффикстерді) тиімді пайдалану арқылы қарым-қатынас үшін қажетті негізгі сөздік көлемі айтарлықтай қысқартылды, бұл эсперантоны көптеген Еуропа тілдерінен гөрі біріктіретін тілге айналдырды. Есебі бойынша, эсперантодағы бір түбір ағылшын тіліндегі он сөздің мағынасын береді. Дегенмен, Еуропалықтардың көпшілігі «халықаралық» деп санайтын және осылайша, олардың шын мәнінде әмбебап еместігіне қарамастан, эсперантоға кеңінен қабылдайтын мәдени және грек-латын техникалық лексикасында кері тенденция байқалады. Көптеген азиялықтар мұны жадыға артық және қажетсіз жүктеме деп санайды, себебі эквивалентті сөздерді ішкі ресурстардан шығару өте оңай (мысалы, тікелей аудару арқылы, қытайлар көбінесе солай жасайды). Бұл белгілі бір түбірдің негізделуіне қатысты жиі пікірталастарға себеп болады, кейде туған тілдегі және қарыз сөздердің қайталануына әкеледі. Мысалы, «каллиграфия» сөзі «әдемі жазу» деген мағынада тікелей аудармасы – belskribo және қарыз сөз – kaligrafio түрінде кездеседі. Осыған ұқсас үрдіс ағылшын тілінде (brotherly vs. fraternal), неміс тілінде (орнитология үшін Ornithologie vs. Vogelkunde), жапон тілінде (бейсубуру vs. yakyuu бейсбол үшін), испан тілінде (баскетбол үшін básquetbol vs. baloncesto), француз тілінде (le week end vs. la fin de semaine) және басқа да тілдерде орын алды. Алайда, этникалық тілдердегі пікірталастар ұлтшылдық немесе мәдени ерекшеліктерге байланысты болса, эсперантодағы пікірталастар көбінесе тілді практикалық және қолжетімді етудің әртүрлі көзқарастарымен байланысты.

Афикстер

Жаңадан бастаушы үшін ең пайдалы түбірлі қосымшалардың бірі – mal префиксі, ол антонимдер жасайды: peza (салмақты), malpeza (жеңіл); supren (жоғары), malsupren (төмен); ami (жақсы көру), malami (жек көру); lumo (жарық), mallumo (қараңғылық). Дегенмен, әзілдерден басқа, егер негізгі сөздікте антоним болса, бұл префикс қолданылмайды: suda (оңтүстік), "солтүстік" үшін "malnorda" емес; manki (жетіспеу, көмекші етіс), "болу" сөзінен "malesti" емес. Грамматикалық (яғни, өзгермелі) жұрнақтарды пайдаланып жаңа сөздер жасау, мысалы, nur (тек) сөзінен нура (тек), tiam (содан кейін) сөзінен тиama (қазіргі заманғы), vidi (көру) сөзінен vido (көрініс) – бұл мәселелер Эсперанто грамматикасы туралы мақалада қарастырылады. Келесісінде, әдетте "қосымшалар" деп аталатын тізім берілген. Бірақ олардың көпшілігі, шын мәнінде, лексикалық түбірлер болып табылады, себебі оларды дербес сөздер ретінде қолдануға болады, ал күрделі сөздерде олардың өзара орналасуы грамматика емес, мағынамен анықталады. Олар негізінен Эсперантоның бастапқы тілдеріндегі қосымшалардан шыққандықтан "қосымшалар" деп аталады. Кейбіреулері нағыз қосымша болып табылады, олар дербес қолданылса да, сөз ішіндегі орналасуы грамматикамен бекітіледі. Тек аздағандары дербес қолданылмайды, сондықтан олар ағылшын тіліндегі әдеттегі қосымша сияқты мінез-құлық көрсетеді. Түбір бірнеше қосымша алғанда, олардың реті маңызды, себебі қосымшалар олар тіркесетін түбірдің мағынасын өзгертеді. Яғни, сыртқы қосымшалар ішкі қосымшаларға әсер етеді. Қосымшалардың көпшілігі өздері түбір болып табылады, сондықтан олар сөз табының белгілі бір бөлігін мұралайды. Бұл төмендегі жұрнақ тізіміндегі соңғы сөз табы дауыстысымен көрсетіледі. Кейбір қосымшалар түбірдің сөз табын өзгерте алмайды; төмендегі кестелерде көрсетілген жұрнақтар үшін бұл соңғы дауыстың орнына дефиспен белгіленеді.

Лексикалық жұрнақтар тізімі

ащ қорлаушы (объект немесе іс-әрекет туралы жағымсыз әсерді немесе нашар пікірді білдіреді) skribaĉi (қорапша жазу, "жазудан"); veteraĉo (жаман ауа райы); domaĉo (шатыр, "үйден"); rigardaĉi (көріп, "көруден"); belaĉa (сұлусыз, "жақсыдан"); aĵaĉo (жарамсыз нәрсе, "нәрседен"); aĉigi (бұзу, "жақсымен"); aĉ! (Жығыл!) жиі, қайталанатын немесе үздіксіз іс-әрекет (көбінесе толық емес); зат есім ретінде, іс-әрекет немесе процесс kuradi (жүгіріп, "жүгіруден"); parolado (сөйлеу, "сөйлеуден"); adi (жалғастыру); ada (толық, үздіксіз) aĵoa нақты көрініс; (түбірмен) өнім manĝaĵo (тамақ, "жеуден"); novaĵo (жаңалық, "жаңадан"); glaciaĵo (мұзжұмсақ, "мұздан"); bovaĵo (сиыр еті, "малдан"); aĉigaĵo (жағдай, "жақсымен" және "жасаудан"); aĵo (бір нәрсе); anoa мүше, қатысушы, тұрғын kristano (христиан); usonano (АҚШ азаматы) [салыстырыңыз amerikano (континенттік америкалық)]; ŝipano (экипаж мүшесі); samkursano (класстас, "бірдей" және "курс"); samideano (бірдей ойлы адам, "бірдей" және "идея"); ano (мүше) aroa белгілі бір саны жоқ ұжымдық топ arbaro (орман, "ағаштан"); vortaro (сөздік, "сөзден"); homaro (адамзат, "адамнан"); ŝafaro (қой отары); ŝiparo (кемелер тобы); anaro (қоғам, "мүшеден"); registaro (үкімет, "үкім етуден" және "үкім етушіден"); aro (топ, жиын) ĉjo махаббатты форма; түбір қысқартылған Joĉjo (Джек); paĉjo (әке); fraĉjo (бауыр); amiĉjo (жақын дос); la iĉjoj ("жігіттер") ebla мүмкін kredebla (сенімді, "сенуден"); videbla (көрінетін, "көруден"); eble (мүмкін) eco абстрактілі қасиет amikeco (достық); bono or boneco (жақсылық); italeca (итальяндық); ecaro (сипат, "қасиеттер жиынтығы", aro) eg үлкейту; адамдармен қолданғанда кейде қорлаушы мағынасы domego (сарай, "үйден"); virego (батыр, "адамнан"); librego (толтом, "кітаптан"); varmega (қайныған, "жылудан"); ridegi (күлу, "күлуден"); ega (үлкен) ejo түбірмен сипатталатын орын (топонимдер үшін қолданылмайды) lernejo (мектеп, "оқудан"); vendejo (дүкен, "сатудан"); juĝejo (сот, "сотталғаннан"); kuirejo (ас үй, "дайындаудан"); hundejo (иттер үйі, "иттен"); senakvejo (шөл, "сусыз"); devenejo (тегі, "келуден"); ejo (тиісті орын) emo бейімділік ludema (ойнақы); parolema (сөйлеуге бейім); kredema (сенімді, "сенуден"); brulema (жанғыш, "жағудан"); emo (құмарлық); malema (қарсы, mal) enda міндетті pagenda (төленуге тиіс); legendaĵo (қажет оқу) er ең кішкентай бөлік ĉenero (буын, "тізбектен"); fajrero (ұсқын, "өрттен"); neĝero (қар ұсақ бөлшегі, "қардан"); kudrero (тігіс, "тігуден"); lignero (қыршық, "ағаштан"); okulero (көзше, "көзден"); usonero (АҚШ штаты, "АҚШ"); vortero (морфема, "сөзден"); ero (ұсақ бөлшек) estroa басшы, жетекші lernejestro (мектеп директоры [бақ ejo]); urbestro (қала әкімі, "қаладан"); centestro (жүздік командирі, "жүзден"); usonestro (АҚШ президенті, "АҚШ"); estraro (директорлар кеңесі, aro) et кішітеу форма; адамдармен қолданғанда кейде махаббатты мағынасы dometo (қақпақ, "үйден"); libreto (кітапша); varmeta (жылы); rideti (күлімсіреу, "күлуден"); rompeti (жарылу, "жарудан"); boleti (қайнау, "қайнаудан"); ete (сәл) io географиялық ерекшелікпен аталған ел, қазір этникалық топ [ресми емес] Meksikio (Мексика, "Мексика қаласынан"); Niĝerio (Нигерия, "Нигер өзенінен"); Anglio (Англия, "англикалықтан"); patrio (отан, "әкеден") [түбір ретінде қолданылмайды io, себебі ол "бір нәрсе" дегенді білдіреді] iĉo ер адамға қатысты (ресми емес) ido ұрпақ, туыс katido (мысық баласы); reĝido (принц, "патшадан"); arbido (жас ағаш, "ағаштан"); izraelido (израильдік, "Израильден"); ido (бала, ұл); idaro (ру, тайпа, aro) igito жасау, тудыру (транзитивтік/себептік) mortigi (өлтіру, "өлгеннен"); purigi (тазалау); konstruigi (салдыру); igi (тудыру) iĝito болу (интранзитивтік/өзгеріс/орташа дауыс) amuziĝi (көңіл көтеру); naskiĝi (туылу); ruĝiĝi (қызару, "қызылдан"); aniĝi (қосылу, "мүшеден"); iĝi (ауысу) ilo құрал ludilo (ойыншық, "ойнаудан"); tranĉilo (пышақ, "кесуден"); helpilo (дәрі, "көмектесуден"); solvilo (ерітінді, "шешуден"); ilo (құрал); ilaro (жабдық, құралдар жиынтығы, aro) ino әйел bovino (сиыр); patrino (ана); studentino (студентке); ino (әйел) ind лайықты memorinda (есте қалатын); kredinda (сенімді, "сенуден"); fidinda (сенімді, "сенуден"); plorindaĵo (көңілді, "жоқтаудан" және aĵo); inda (лайықты) ingo ұстаушы, қапшақ glavingo (қылыш қабығы, "қылыштан"); kandelingo (шам қабығы, "шамнан"); dentingo (тіс ойығы, "тістен"); piedingo (құбыжық, "аяқтан"); kuglingo (оқ қабығы, "оқтан"); ingo (ұя) ismo ілім, жүйе (ағылшын тілінде) komunismo (коммунизм); kristanismo (христиандық); ismo (изм) isto идеямен немесе іс-әрекетпен айналысатын адам instruisto (оқытушы); dentisto (стоматолог); abelisto (арықшы); komunisto (коммунист); registo (парламент мүшесі/конгресс мүшесі) njo махаббатты форма; түбір қысқартылған Jonjo (Жоани); panjo (ана); anjo (әже); onjo (апа); vanjo (нәсіпкер, "құмсаудан"); aminjo (жақын дос); la injoj ("қыз балалар", ino немесе ido) oble еселік duobla (екі есе); trioble (үш есе); oble (бір реттен көп) on бөлшек жартылай (жартылай); centono (жүзден бірі); dekonaĵo (ондық, "оннан" және aĵo); ono (бөлшек); onigi (бөлу, igi) ope жиынтық топ duope (екілеп); triopo (трилогия); kiomope (қанша жиынтық); arope (топтап); gutope (тамшылап, "тамшыдан"); unuopa (жеке); opo (топ, бөлім); opa (жиын) ujo ыдыс, ел (ескіде ел туралы айтқанда), белгілі бір жеміс ағашы (ескіде) monujo (қалта, "ақшадан"); salujo (тұздық, "тұздан"); lavujo (раковина, "жуудан"); abelujo (арық үйі, "арыдан"); Anglujo (Англия [қазіргі қолданыста Anglio]); Kurdujo (Курдистан, Курд жерлері); pomujo (алма ағашы [қазір pomarbo]); ujo (ыдыс) ulo сипаттамасы junulo (жас адам); sanktulo (қасиетті, "қасиеттіден"); abocoulo (жаңа оқушы, "ABC"); mamulo (сүтқоректі, "сүттен"); proksimulo (қонақ, "жақыннан"); multinfanulino (көп балалы әйел, "көп" және "баладан"); senindulo (жетіспейтін адам, "жетіспеуден" және ind); aĉulo ~ ulaĉo (нашар адам, aĉ); tiamulo (замандас, "сол кезде"); kialulo (неге сұрайтын адам, "негеден"); etulino (сәл қыз) ulo (адам) um аныталмаған қосымша (сирек қолданылады: тізімді қараңыз) kolumo (жаға, "мойындан"); krucumi (шайқау, "шайқаудан"); malvarmumo (суық, "суықтан"); plenumi (орындау, "толықтан"); brakumi (құшақтау, "қолдан"); amindumi (ұсыну, "жақсы көруден"); dekstrume (сағат тілімен, "оңнан"); kortumo (жоғарғы сот, "ауладан"); mondumo (жоғарғы қоғам, "әлемнен"); komunumo (қоғам, "ортақтан"); proksimume (шамамен, "жақыннан"); deksesuma (он алтылық, "16дан"); umo (бір нәрсе)

Қайталау

Эсперанто тілінде редупликация тек шектеулі түрде қолданылады. Ол сөздің мағынасын күшейтеді, мысалы, -е.б. жұрнағы сияқты. Көбінесе қолданылатын мысалдар: plenplena (толған), plena (толы), finfine (соңында, ақыры), fina (соңғы) және fojfoje (кейде, ара-тұра), foje (бір рет, кейде). Редупликация тек бір буынды түбірлермен қолданылады, олар қосылғанда аралық дауысты қажет етпейді.

Сәйкестеуіштер

Коррелятивтер – проформалардың парадигмасы, олар не, қайда, қашан, неге, кім, кімнің, қалай, қанша және қандай сұрақтарға жауап беру үшін қолданылады. Олар белгілі бір элементтерден құралған, сондықтан ұқсас мағыналары бар коррелятивтер ұқсас формаларға ие: тоғыз «wh» сұрақтарына сәйкес келетін тоғыз жұрнақ бар, және осы тоғыз сұрақ туралы сұрау, жауап беру, жоққа шығару, қосу және белгісіздік білдіру функцияларын орындайтын бес бастапқы элемент бар. Мысалы, *kiam* (қашан) және *kiu* (кім, қайсысы) сөздері, бастапқы «ki» жұрнағымен, уақыт және тұлғалар туралы сұрайды, ал *tiam* (содан кейін) және *tiu* (бұл/сол), бірдей жұрнақтармен, бірақ демонстративтердің бастапқы «ti» жұрнағымен, осы сұрақтарға жауап береді, ал *neniam* (ешқашан) және *neniu* (ешкім) осы сұрақтарды жоққа шығарады. Осылайша, осы 14 элементті үйренгеннен кейін, сөйлеуші 45 етістік пен есімдіктің парадигмасын меңгереді. «ti»-ден басталатын коррелятивтер ағылшын тіліндегі демонстративтерге сәйкес келеді (мына, осылайша, содан кейін, онда және т.б.), ал «ĉi» – «әрбірге», ал «i» – «кейбірге». «ki»-ден басталатын коррелятивтер, ағылшын тіліндегі «wh» сөздері сияқты, сұрақ және қатыстық есімдіктер мен етістіктер ретінде қос функцияға ие: *Kiu ĉevalo?* (Қай жылқы?); *La ĉevalo, kiu forkuris* (Қашқан жылқы). «u» жұрнағымен аяқталатын сын есімдік анықтауыштар, *ĉiu* (әркім) сияқты, жеке проформа ретінде де, *ĉiu tago* (әр күн) сияқты, есімдіктерді анықтаушы ретінде де қолданылады. «io» жұрнағымен аяқталатындары тек жеке қолданылады: *ĉio* (барлығы). Коррелятивтерде генетив жағдайы «es» жұрнағымен білдіріледі. Сондықтан, «ia» және «iu» жұрнақтарымен аяқталатын сын есімдік коррелятивтер, *mia* («менікі») сияқты, мұндай рөл атқармайды. Дегенмен, сын есімдік коррелятивтер, олар өзгертетін есімдермен сан және жағдай бойынша келіседі, басқа да сын есімдер сияқты: *La ĉevaloj, kiujn mi vidis* (Мен көрген жылқылар). Олар, сондай-ақ «io» жұрнағымен аяқталатын тәуелсіз анықтауыштар, сөйлемдегі толықтырғыш ретінде қолданылғанда айыптау жағдайын қабылдайды. Орындық коррелятивтердегі «ie» жұрнағымен қолданылатын қозғалыс айыптау жағдайы «ien» (иін, сонда, онда, т.б.) түрін қалыптастырады.

Деривативтер

Сөйлеудің әр түрлі бөліктері басқа түбірлер сияқты, коррелятивтерден де туындауы мүмкін: ĉiama (мәңгілік), ĉiea (барлық жерде), tiama (қазіргі заманғы), kialo (себеп), iomete (біршама), kioma etaĝo? (Қанша қабат?) [Бұл соңғы сұрақ, есімдікпен «қай қабат?» деп сұрағаннан гөрі, «la dek sesa (16-шы)» сияқты, қанша қабат жоғары екенін білуді сұрайды. Уақытты сұрағанда да осы форма қолданылады: Kioma horo estas?, сөзбе-сөз «Қанша сағат?»]. Корелятивтердің бастапқы және соңғы элементтері түбірлер немесе жұрнақтар болмаса да, олар әдетте басқа сөздермен дербес біріктірілмейді (мысалы, есімдіктерде генетив жайы жоқ), neni коррелятивтерінің бастапқы элементі ерекшелік болып табылады, мысалы, neniulo (ешкім), neni плюс ulo немесе neniigi (жою, құрту), neni плюс себептеуші ig арқылы жасалған.

Жынысы

Көбінесе, әйелдік есімдер эпиценді (жыныссыз) түбірлерден -ino жұрнағы арқылы жасалады. Эсперанто тіліндегі салыстырмалы түрде аз ғана түбірлер семантикалық тұрғыдан еркек немесе әйел жынысын білдіреді. Кейбір, бірақ барлық жағдайда емес, еркек түбірлерге де -ino арқылы әйелдік түбірлер жасалуы мүмкін. Тек бірнеше ондаған сөз үшін ғана қолданыс тұрақты. Ал қалғандарында адамдар қолданылуында айырмашылықтар болуы мүмкін, немесе әлеуметтік дәстүрге немесе сөздің өзіне байланысты сөздің жынысты екенін анықтау қиын болуы мүмкін.

Ерлі тамырлар

Аз (және азайып бара жатқан) сан есім түбірлері, көбінесе атақтар мен туыстық терминдер, егер әйелдік жұрнақ -ino немесе инклюзивті префикс ge қосылмаса, еркектік болып табылады. Мысалы, patro (әке), patrino (ана) және gepatroj (ата-аналар) бар, бірақ жеке тұлғада «ата-ана» деген сөз жоқ (бұл туралы келесі бөлімде түсіндіріледі). Тарихи жағдайға байланысты papo (папа) сияқты сөздер әдетте еркек деп есептеледі, бірақ «papino» әйелдік түрін көркем әдебиетте немесе әдет-ғұрыптар өзгерген жағдайда қолдануға ешқандай бөгет жоқ.

Бастапқы құрылғы

XX ғасырдың басында, егер басқаша көрсетілмесе, кез келген мамандық иесі еркек деп есептелінетін, бұл көптеген өнеркәсіптік қоғамдардың күтілімдерін көрсетеді. Яғни, sekretario – еркек хатшы, instruisto – еркек мұғалім. Бұл –isto жұрнағымен аяқталатын барлық сөздерге, сондай-ақ ulo (riĉulo – "бай адам"), ano және этникалық атауларға (kristano – "еркек христиан", anglo – "ағылшын"), estro (urbestro – "еркек қала әкімі") және -into, -anto, -onto, -ito, -ato, -oto жұрнақтарымен жасалған сөздерге (komencanto – "еркек бастаушы") қатысты. Көптеген үй жануарлары да еркек деп есептелген (bovo – "бұқа", kapro – "ешкі", koko – "қасқыр"). Ғасыр ішінде олардың көпшілігі, ағылшын тіліндегі көптеген сөздер сияқты, әлеуметтік өзгерістерге байланысты жынысқа қатысты бейтарап болып өзгерді. Егер сөзді көптеген адамдар немесе жазушылар нақты мағынасын білдірмей қолданса, оны енді еркек деп есептеуге болмайды. Тіл туралы нұсқаулықтар барлық екіұшты сөздерді бейтарап түрде қолдануды ұсынады, көптеген адамдар осыны ең түсінікті деп санайды, сондықтан еркек сөздердің саны біртіндеп азаяды.

Әйелдік жеке есімдер

Эсперантодағы барлық ассимиляцияланған зат есімдер, оның ішінде жеке есімдердің де аяғы 'o' әрпімен бітеді, бұл итальян және испан тілдері сияқты роман тілдерімен қақтығысады. Роман тілдерінде 'o' әрпі еркек есімдерді, ал 'a' әрпі әйел есімдерді білдіреді. Мысалы, 'Мэри' есімінің толық эсперантоға ассимиляцияланған түрі – 'Марио', ол испан тіліндегі еркек есімі 'Марио' еске түсіреді, әйел есімі 'Мария' емес. (Дегенмен, 'Марино' түрі де қолданылады, бірақ ол сирек кездеседі.) Осы себепті, кейбір авторлар роман тілдеріндегі сәйкес есімдері бар әйел есімдері үшін соңғы әрпін 'a' деп жазады, мысалы, 'Жохан' ('Джон') мен 'Жохана' ('Джоанна'), толық ассимиляцияланған 'Жохан' мен 'Йоханино' немесе 'Жозефо' ('Жозеф') мен 'Жозефино' ('Жозефина') үшін әйелдер жұрнағын ('in') қолданудың орнына. Кейбір авторлар бұл тәсілді барлық әйел есімдеріне қолдануға тырысады, бірақ эсперанто грамматикасында жыныс категориясы жоқ.

Жыныстық алмастыру

Эсперантода жеке есімдіктер үшінші жақта жеке жынысты ажыратады: li (ол - ер адам), ŝi (ол - әйел адам); бірақ көпше түрінде ажыратпайды: ili (олар). Үшінші жақтағы эпицентрлік есімдіктердің екі практикалық түрі бар: көрсеткіш есімдік tiu (сол) қолданысын кеңейту және ĝi (Заменгофтың ұсынысы). Эсперанто тіліндегі жыныстық реформа туралы талқылауларды қараңыз.

Антонимдер

Адамдар кейде префикс mal-ды жиі кездесетін антонимдерді тудыру үшін қолдануға қарсылық білдіреді, әсіресе олар malproksima (алыс) сияқты ұзақ болғанда. Поэзияда turpa (malbelega – өте көркемсіз үшін) және pigra (mallaborema – жалқау үшін) сияқты бірнеше баламалы түбірлер бар – олардың кейбіреулері Идо тілінде пайда болған, кейде прозаға да еніп жатады. Дегенмен, олар күнделікті сөйлесуде сирек қолданылады. Бұл екі фактордың салдары: mal префиксін қолданудың қарапайымдылығы мен таныстығы, сондай-ақ баламалардың көпшілігінің салыстырмалы беймәлімдігі, ол коммуникацияны қиындатады. Осының нәтижесінде, ағылшын тілінен алынған сөздер, мысалы, ĉipa (арзан) malmultekosta (қымбат емес) үшін, тіпті ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың арасында да кең қолданыс таппайды. Екі түбір антоним жиі кездеседі: eta (кішкентай) және dura (қатаң [жұмсақ емес]). Бірақ олардың танымалдығы олардың көрнектілігімен байланысты. Eta сөзі кішітеулік жұрнағынан шыққан және негізінен "сәл" дегенді білдіреді, бірақ ол қысқа сөз, сондықтан malgranda (кішкентай) үшін де жиі қолданылады. Dura сөзінің танымалдығының себебі де осыған ұқсас болуы мүмкін: ресми malmola сөзінің қайталама дыбыстары m l "қатаң" деген мағынаны жеткізу үшін тым жұмсақ естілуі мүмкін, ал dura дауысты дыбыспен басталады. Басқа антонимдік сөздердің мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, malbona (жаман) орнына aĉa (жақсы емес) немесе fia (ұятты) сөздерін қолдануымыз мүмкін, бірақ бұл толыққанды антонимдер емес. Антонимдік префикс ана тілінде сөйлейтін балалардың арасында өте өнімді.

Идиомалар мен жаргон

Кейбір идиомалық тіркестер эсперантоның бастау тілдерінен қабылданған немесе эсперанто тарихы барысында өзінен пайда болған. Ағылшын тіліндегідей, дене функциялары мен дінге байланысты түрлі дөрекі сөздер де бар.

Идиомалар

Эсперанто тілін үйренуші түбір сөздер мен оларды біріктіру ережелерімен қатар, түсініксіз болатын кейбір идиомалық құрамаларды да білуі керек. Мысалы, eldoni, тікелей мағынасында "тарату", "жариялау" дегенді білдіреді; vortaro, тікелей мағынасында "сөздер жинағы", "сөздік" немесе "глоссарий" дегенді білдіреді; ал necesejo, тікелей мағынасында "қажеттіліктер орны", - дәретхана. Дегенмен, осы құрамалардың көпшілігі Еуропа тілдеріндегі ұқсас құрамалардың үлгісімен жасалған: eldoni неміс тіліндегі herausgeben немесе орыс тіліндегі издавать сөзінен, ал vortaro орыс тіліндегі словарь (slovar') сөзінен алынған.

Мәдениетті "іштегі" сөздер

Эсперантода топтық әңгімелерде қолданылатын жаргон да бар. Оның бір бөлігі қарыз сөздерден тұрады, мысалы, fajfi pri io (бір нәрсе туралы сыбызғылау) – неміс тіліндегідей, оған немқұрайлы қарауды білдіреді. Эсперанто тарихымен немесе эсперантистерді алаңдататын мәселелермен байланысты басқа да сөз тіркестері жылдар бойы пайда болды. Мысалы, volapukaĵo – бұл қажетсіз, түсініксіз нәрсе, ол Эсперантодан бірнеше жыл бұрын пайда болған, күрделі және бірден оқымайтын Volapük жасалған тілінің атынан шыққан. Сөздер мен сөз тіркестері тілдес адамдар қандай тақырыптарды талқылайтынын көрсетеді. Қызықтысы, эсперантода эсперанто орнына басқа тілде сөйлеу үшін "krokodili" (крокодилдеу) деген сленгтік сөз бар, мысалы, эсперанто конгресінде, ал ағылшын тілінде мұндай сөз жоқ.

Жаргон

Техникалық жаргон ағылшын тіліндегідей эсперантода да кездеседі, және бұл тілдегі маңызды дау-дамайдың себебі: халықаралық жаргонды эсперантоға қабылдау керек пе, әлде қолдағы түбірлерден түсініктірек эквиваленттер жасау керек пе. Дегенмен, адамдар көңіл көтеру үшін қолданатын сөз ойындары кейде шектен шығып, жаргонға айналады. Мұндай стильдің бірі – «Эсперанто», ол әдетте чат-бөлмелерде кездеседі және кейде эсперанто конгрестерінде қолданылады. (Эсперантидо қараңыз.)

Қайта құрулар

Деректердің өте аз болуына байланысты, протоэсперантоның қандай болғанын қайта құруға әртүрлі талпыныстар жасалды. Дегенмен, бұл қайта құрулар 1878 жылғы түпнұсқалық Lingwe Uniwersala мен 1887 жылғы Unua Libro арасындағы Эсперанто дамуының аралық кезеңінен алынған материалдарға көп көлемде сүйенеді. (Протоэсперанто қараңыз.)

Жаңадан жасалған шығармалар

Эсперантода әдеби қолдану үшін әр түрлі "диалектілер" мен тарихи емес, жасалма формалар туындады. Олардың ең танымал екеуі – стандартқа сай келмейтін жаргон, Попидо, және Эсперантоның ойдан шығарылған "архаикалық" нұсқасы – Arcaicam Esperantom. Екеуі де күнделікті сөйлесуде қолданылмайды. (Эсперантидо қараңыз.)

Жалған достары

Эсперанто сөздігі көбінесе халықаралық болғандықтан, ағылшын тілімен көптеген туыс сөздері бар. Дегенмен, олар көбінесе ағылшын тілінен емес, басқа тілдерден алынғандықтан, әрқашан ағылшын тіліндегідей мағынаға ие болмайды. Кейбір сәйкес келмейтін мысалдар:

domaĝi (сақтау, үнемдеу), difekti (бұзу, зақымдау) сөзіне қарсы
embarasi (кедергі келтіру, тоқтату), hontigi (ұялтпау, қынжылту) сөзіне қарсы
aktuala (қазіргі, соңғы), efektiva (нақты, шын), efika (тиімді) сөзіне қарсы
eventuala (болжамды, мүмкін), rezulta (соңғы, нәтижелі) сөзіне қарсы
akurata (уақтылы, дәл), preciza (тура, нақты) сөзіне қарсы
kontroli (тексеру, қадағалау), regi (басқару, үстемдік ету) сөзіне қарсы
konvena (қолайлы, ыңғайлы), oportuna (жеткілікті, тиімді) сөзіне қарсы
rento (дивидент табысы), lupago (жалдау ақысы) сөзіне қарсы
paragrafo (бөлім), alineo (абзац) сөзіне қарсы.

Сөздіктер

La Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (ағылшын тілінде: The Complete Illustrated Dictionary of Esperanto, қысқартылған PIV) – эсперанто тілінің ең толық бір тілді сөздігі және оны әдетте стандарт деп есептейді. (vortaro.net сайтында оның тегін онлайн нұсқасы қолжетімді.) Дегенмен, ол сынға ұшырайды, мысалы, бірнеше жазбаларда кездесетін сирек, ерекше, артық немесе тіпті бұрыс сөздерді күнделікті сөйлеудегі баламаларынан ажырата алмауы және кейбір қиын сөздердің француз тіліндегі жуықтамаларын беруі, олардың Заменхофтың түпкі мағыналарын бермейді. 1930 жылы тұңғыш рет жарық көрген және 1953 жылы қосымшамен қайта басылған ескі Plena Vortaro de Esperanto әлі де кеңінен қолданылады, себебі ол PIV-ге қарағанда ыңғайлырақ және арзан, тіпті сәл ескірген болса да, дәлірек болуы мүмкін. Эсперантоның этимологиялық сөздігі (бес томдық, 1989–2001 жж.) барлық негізгі және ресми түбір сөздердің (кейбір жағдайларда шамамен және нақты емес) бастапқы тілдердегі этимологиясын, сондай-ақ басқа төрт жасанды халықаралық тілдердегі ұқсас сөздермен салыстыруды ұсынады.